Bài viết được tổng hợp dựa trên Báo cáo Đánh giá Mạng lưới Thành phố Sáng tạo UNESCO năm 2024

Dẫn nhập

Trong bối cảnh các đô thị vừa tăng tốc phát triển, vừa phải đối mặt cùng lúc với bất bình đẳng xã hội, áp lực môi trường, đứt gãy cộng đồng và cạnh tranh toàn cầu, câu hỏi về vai trò của văn hóa và sáng tạo đang được nhìn nhận đúng mực hơn. Đây là câu hỏi cốt lõi về cách tồn tại và phát triển bền vững cho các thành phố: Làm thế nào để giữ được bản sắc, nâng cao chất lượng sống và tạo ra những giá trị lâu dài từ những nguồn lực không thể sao chép?

Báo cáo Đánh giá Mạng lưới Thành phố Sáng tạo UNESCO (UCCN) năm 2024 nhìn thẳng vào câu hỏi đó và đưa ra một kết luận quan trọng: UCCN vẫn giữ được tính liên quan/ kết nối trong bối cảnh toàn cầu hiện nay. Không phải vì danh xưng “thành phố sáng tạo”, mà vì mạng lưới này đang được các thành phố sử dụng như một không gian học hỏi chính sách đô thị dựa trên văn hóa và sáng tạo. Trong không gian chung này, giá trị cốt lõi là chia sẻ thực tiễn và kinh nghiệm vận hành.

Tuy nhiên, báo cáo cũng đồng thời chỉ ra một nghịch lý: Mạng lưới càng mở rộng nhanh, càng đa dạng bối cảnh, thì nhu cầu về một định hướng chiến lược cụ thể càng trở nên cấp thiết. Trong khi đó, khung chiến lược hiện tại lại được đánh giá là quá rộng. Điều này khiến nhiều quyết định quan trọng được các thành phố tự chủ động kiến giải. Hậu quả là khái niệm “tác động phát triển” (development impact) được hiểu theo nhiều cách khác nhau, làm suy giảm khả năng học hỏi và đồng bộ ở cấp toàn mạng lưới.

Bài viết này tập trung vào hai lớp vấn đề đầu tiên của báo cáo: Tính liên quan (Relevance) và tính đồng bộ (Coherence). Đây là nền móng quyết định liệu UCCN sẽ chỉ dừng lại ở mức độ danh hiệu hay có thể trở thành hạ tầng đô thị nơi các thành phố chủ động học hỏi và phát triển.

Vì sao UCCN “khớp” với nhu cầu phát triển của thế giới hiện tại?

Văn hóa như động lực phát triển đô thị

Báo cáo cho thấy vai trò của UCCN đã thay đổi theo thời gian. Từ chỗ nhấn mạnh vào các lĩnh vực sáng tạo riêng lẻ, mạng lưới dần được tái định vị như một công cụ giúp lồng ghép văn hóa và sáng tạo vào các mục tiêu phát triển bền vững. Sự dịch chuyển này gắn với cách các đô thị ngày càng coi văn hóa không chỉ là di sản hay hoạt động tinh thần, mà là một thành tố của chất lượng sống và khả năng thích ứng dài hạn.

Trong “khung” nhìn đó, UCCN trở thành một “điểm trung gian” giữa các mục tiêu toàn cầu và thực hành địa phương. Nếu các Mục tiêu Phát triển Bền vững là ngôn ngữ chung, thì mạng lưới này là nơi các thành phố thử chuyển ngôn ngữ ấy thành hành động cụ thể, thông qua quy hoạch, chính sách và chương trình văn hóa – sáng tạo.

Báo cáo ghi nhận rằng nhiều thành phố đã bắt đầu đưa câu chuyện văn hóa – sáng tạo và các mục tiêu phát triển bền vững vào kế hoạch hành động và báo cáo định kỳ của mình. Dù mức độ triển khai chưa đồng đều, điều này cho thấy UCCN vẫn nằm đúng dòng chảy phát triển của các đô thị trên thế giới.

Đòn bẩy thể chế

Một điểm đáng chú ý trong báo cáo là cách các thành phố nhìn nhận giá trị của UCCN. Mạng lưới này không vận hành như một chương trình tài trợ hay dự án có chỉ tiêu cứng. Giá trị lớn nhất mà các thành phố nhận được nằm ở năng lực thể chế và uy tín.

Danh hiệu gắn với UNESCO giúp lĩnh vực sáng tạo được nhìn nhận nghiêm túc hơn ngay trong nội bộ chính quyền và giữa các bên liên quan tại địa phương. Với nhiều thành phố, điều này tạo ra một cơ sở để đưa văn hóa vào các thảo luận phát triển chính thống, thay vì coi đó là hoạt động bên lề. Đồng thời, tư cách thành viên mạng lưới cũng giúp mở rộng hợp tác quốc tế, thu hút đối tác và tạo điều kiện cho các dự án văn hóa – sáng tạo được triển khai bài bản hơn.

Quy mô ngày càng lớn của mạng lưới cũng góp phần củng cố sức hấp dẫn này. Càng nhiều thành phố tham gia, nhu cầu học hỏi lẫn nhau càng rõ rệt, nhất là trong bối cảnh các đô thị phải đối diện với những thách thức tương tự nhưng trong điều kiện rất khác nhau.

“Phòng thí nghiệm” của đô thị

Một phát hiện quan trọng khác của báo cáo là cách các thành viên coi UCCN như một không gian thử nghiệm. Ở đây, các thành phố có thể chia sẻ cách tổ chức lễ hội, chương trình sáng tạo, mô hình hợp tác đa ngành hay các sáng kiến gắn văn hóa với đời sống đô thị. Quan trọng hơn, họ có thể học từ cả thành công lẫn những vấp váp của nhau.

Chính vai trò “phòng thí nghiệm” này giúp UCCN duy trì tính liên quan. Mạng lưới không chỉ phản ánh xu hướng, mà đáp ứng đúng nhu cầu của các thành phố: có một nơi để thử, để học, để điều chỉnh và để nhân rộng những cách làm phù hợp với bối cảnh riêng.

Đồng thuận về nguyên tắc là chưa đủ

Nếu tính liên quan trả lời câu hỏi “UCCN có đáng tồn tại không?”, thì tính đồng bộ trả lời câu hỏi “UCCN có đang vận hành cùng một hướng không?”. Các nguyên tắc cốt lõi được chấp nhận rộng rãi, nhưng khi đi vào triển khai, mức độ đồng bộ giữa các thành viên vẫn còn nhiều khác biệt.

“Mở” lại thành “mơ hồ”

Khung chiến lược hiện tại của UCCN được đánh giá là rất rộng. Điều này tạo sự linh hoạt cho các thành phố, nhưng đồng thời dẫn tới tình trạng mỗi nơi tự hiểu và tự định nghĩa “tác động phát triển” theo cách riêng. Hệ quả là các báo cáo khó so sánh, các bài học khó tổng hợp, và mạng lưới khó xác định đâu là ưu tiên chung.

Báo cáo cũng chỉ ra rằng trong một số trường hợp, việc gắn các mục tiêu phát triển bền vững vào kế hoạch hành động mang tính hình thức hơn là phản tư chiến lược đủ sâu để làm thay đổi chính sách. Khi đó, các mục tiêu toàn cầu trở thành lớp “ngôn ngữ hợp thức hóa”, thay vì là trục dẫn dắt hành động.

Liên kết chưa đủ chặt trong hệ sinh thái UNESCO

Một vấn đề khác là sự phối hợp giữa UCCN và các chương trình, mạng lưới khác của UNESCO. Báo cáo ghi nhận tiềm năng lớn cho việc tạo hiệp lực, nhưng trên thực tế, các bằng chứng về hợp tác cụ thể vẫn còn hạn chế. Điều này khiến nguồn lực dễ bị phân tán và các sáng kiến khó tạo được hiệu ứng cộng hưởng ở quy mô lớn.

Ở đây, tính đồng bộ không chỉ là chuyện nội bộ của UCCN, mà là khả năng đặt mạng lưới này vào một bức tranh rộng hơn về các công cụ văn hóa và phát triển đô thị.

Từ liệt kê hoạt động đến đo lường thay đổi

Báo cáo cũng thẳng thắn chỉ ra một hạn chế quen thuộc: Nhiều thành phố vẫn thiên về liệt kê hoạt động hơn là trả lời câu hỏi “đô thị đã thay đổi như thế nào?”. Việc thiếu chỉ số và định hướng kết quả chung khiến tác động của sáng tạo đối với đời sống đô thị khó được nhìn nhận một cách thuyết phục.

Nếu không giải quyết được điểm này, UCCN sẽ khó chuyển từ một cộng đồng chia sẻ kinh nghiệm sang một hệ thống học hỏi có bằng chứng rõ ràng.

Tạm kết

Về tổng thể, báo cáo năm 2024 cho thấy UCCN vẫn giữ được vai trò quan trọng vì gắn với các mục tiêu phát triển bền vững và đáp ứng nhu cầu học hỏi, uy tín và năng lực thể chế của các thành phố. Tuy nhiên, tính đồng bộ của mạng lưới đang bị thử thách khi khung chiến lược còn quá rộng, liên kết liên chương trình chưa đủ rõ và hệ đo lường tác động chưa thống nhất.

Ở bài tiếp theo, chúng tôi sẽ đi sâu vào các vấn đề vận hành và kết quả, bao gồm hiệu quả, tác động và tính bền vững của mạng lưới, cùng những điểm nghẽn lớn mà báo cáo đã chỉ ra. Đây cũng là nơi các câu hỏi về công bằng, năng lực quản trị và tương lai dài hạn của UCCN được đặt ra rõ ràng hơn.

Giới thiệu về Mạng lưới Thành phố Sáng tạo UNESCO (UNESCO Creative Cities Network – UCCN)

Mạng lưới Thành phố Sáng tạo UNESCO (UNESCO Creative Cities Network – UCCN) được UNESCO thành lập năm 2004 với sứ mệnh kết nối các thành phố coi văn hóa và sáng tạo là động lực then chốt cho phát triển đô thị bền vững. Thay vì là một cơ chế tài trợ tập trung, UCCN vận hành như một mạng lưới học hỏi và hợp tác ngang hàng, nơi các thành phố chia sẻ kinh nghiệm chính sách, mô hình sáng tạo và thực hành văn hóa phù hợp với bối cảnh riêng của mình.

Tính đến năm 2025, UCCN đã mở rộng ra hơn 408 thành phố thành viên tại hơn 100 quốc gia, sau khi UNESCO công bố kết nạp 58 thành phố mới nhân Ngày các Thành phố Thế giới 2025. Việc mở rộng này không chỉ gia tăng quy mô mạng lưới, mà còn bổ sung một lĩnh vực sáng tạo mới là Kiến trúc, bên cạnh bảy lĩnh vực sẵn có gồm Thủ công và Nghệ thuật dân gian, Thiết kế, Điện ảnh, Ẩm thực, Văn học, Nghệ thuật truyền thông và Âm nhạc.

UCCN tạo ra một không gian để các thành phố học hỏi lẫn nhau, thúc đẩy sáng tạo trong quy hoạch, quản trị và phát triển đô thị, đồng thời góp phần đưa các giá trị văn hóa – sáng tạo thành nguồn lực phát triển dài hạn, gắn với Chương trình Nghị sự 2030 và các mục tiêu phát triển bền vững.