Trong ba ngày từ 26 đến 28/09/ 2025, ACAM 2025 đã diễn ra tại Hà Nội, đánh dấu lần gặp mặt thường niên đầu tiên tại Việt Nam dành riêng cho điều phối nghệ thuật – Một lực lượng đứng sau nhưng giữ vai trò then chốt để ý tưởng sáng tạo đi từ bản thảo đến hiện trường. Trong khuôn khổ ACAM 2025 , chuỗi phiên thảo luận và workshop đã mở ra một bức tranh thực hành đa chiều: Từ lao động hậu trường, lao động cảm xúc, đến bài toán cộng đồng, hòa nhập, hợp tác xuyên biên giới và làm việc với khối công. Những nội dung dưới đây là các điểm nhấn đáng chú ý được rút ra từ các phiên trao đổi.

Khi các chủ thể cùng bước vào đối thoại nghề nghiệp

Một nét nổi bật của ACAM 2025 nằm ở cách các bên tham gia cùng bước vào đối thoại, thay vì xuất hiện như những diễn giả độc lập. Các phiên trao đổi luôn được thiết kế để đặt thực hành cá nhân, tổ chức tư nhân và khối quản lý nhà nước trong cùng một không gian thảo luận, giúp những vấn đề vốn thường được bàn riêng lẻ được nhìn như một chỉnh thể vận hành.

Sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý văn hóa cấp thành phố và trung ương, song hành cùng các không gian nghệ thuật độc lập, các tổ chức xã hội và mạng lưới quốc tế, tạo điều kiện để những câu hỏi về pháp lý, rủi ro, tính xác thực văn hóa hay trách nhiệm xã hội được đặt ra trực diện. Các phản hồi không đi theo một chiều diễn giải, mà mở ra đối sánh giữa cách nhìn từ bên trong hệ thống quản lý và trải nghiệm thực hành ngoài hiện trường.

Ở nhiều phiên, diễn giả không chỉ chia sẻ dự án đã làm, mà còn làm rõ những giới hạn, va chạm và điều chỉnh trong quá trình điều phối. Chính việc đặt các mô hình khác nhau cạnh nhau giúp người tham dự nhìn rõ hơn sự khác biệt về mục tiêu, nguồn lực và cách tổ chức, đồng thời nhận diện những khả năng kết nối, học hỏi và cộng tác trong tương lai. Đây cũng là nền tảng để các chủ đề của ACAM được đi sâu vào thực tế, thay vì dừng ở mô tả khái quát.

Điều phối nghệ thuật: Vai trò “cột sống” của dự án và nhu cầu được ghi nhận đúng

ACAM đặt thẳng câu hỏi về một vai trò thường bị xem như phần việc kỹ thuật. Điều phối viên là người kết nối nghệ sĩ, giám tuyển, không gian và cộng đồng, quản lý thời gian, ngân sách, thủ tục, đồng thời xử lý những nhạy cảm văn hóa để dự án diễn ra đúng tinh thần ban đầu. Từ phiên khai mạc với chủ đề thấu hiểu bối cảnh, các chia sẻ cho thấy điều phối không dừng ở việc làm cho mọi thứ vận hành trơn tru, mà là một thực hành đòi hỏi năng lực đa tầng: Hiểu ngôn ngữ nghệ thuật, đọc bối cảnh địa phương, thương lượng quyền lợi và rủi ro, giữ cân bằng giữa kỳ vọng sáng tạo với giới hạn nguồn lực.

Một điểm đáng chú ý khác là nhu cầu định danh nghề nghiệp. Khi công nghiệp văn hóa sáng tạo được gọi tên ngày càng nhiều, điều phối viên vẫn dễ rơi vào vùng mờ của hệ sinh thái: Ít được ghi nhận, thiếu khung kỹ năng chung, thiếu không gian học hỏi theo kiểu đồng nghiệp với nhau. ACAM ra đời như một nỗ lực tạo nền, hướng đến chia sẻ kiến thức, phát triển kỹ năng và xây cộng đồng thực hành, thay vì chỉ gặp nhau theo từng dự án rời rạc.

Hòa nhập và xây dựng: Sự tham gia của nhóm yếu thế không chỉ là “đính kèm”

Ngày thứ hai với chủ đề mở rộng tiếp cận và tính hòa nhập cho thấy một chuyển dịch rõ rệt trong tư duy tổ chức. Tiếp cận không còn được xem là phần bổ sung, mà được đặt như một giá trị cần tính đến ngay từ khâu hình thành dự án. Phiên thảo luận về hòa nhập, tập trung vào người khuyết tật, người cao tuổi và các nhóm khán giả thiểu số, gợi ra nhiều chi tiết có tính quyết định trong tổ chức: Từ thiết kế trải nghiệm, ngôn ngữ truyền thông, đến những điều kiện tiên quyết để cộng đồng có thể tham gia một cách thực chất.

Cũng trong ngày này, phiên workshop “tập-thể dục” tiếp cận trực diện câu chuyện sức khỏe nghề nghiệp. Điều phối viên thường được ví như “cột sống” của dự án, nhưng cột sống ấy phải chịu tải lớn về tinh thần và thể chất. Việc thiết kế phiên theo nhịp khởi động, tăng lực, tăng nhịp và thả lỏng biến một chủ đề dễ bị xem nhẹ thành một phần năng lực cần được rèn luyện, nhấn mạnh việc chăm sóc bản thân như điều kiện để làm nghề lâu dài.

Ở chiều cộng đồng, các thảo luận xoay quanh câu hỏi: Làm thế nào để sự tham gia không trở thành hình thức? – Nhiều chia sẻ nhấn mạnh tầm quan trọng của mối quan hệ dài hạn, đồng sáng tạo và việc duy trì niềm tin, đồng thời thừa nhận tính chính trị và đạo đức của quá trình tham gia, đặc biệt khi dự án chạm đến các nhóm dễ bị tổn thương hoặc các không gian sống cụ thể.

Mô hình Lễ hội – Biennale cùng hợp tác xuyên biên giới và làm việc với khối công

Hai phiên cuối cùng tại VCCA mở rộng góc nhìn từ từng dự án sang bức tranh hệ thống.

Với chủ đề xây dựng lễ hội và biennale từ con số 0, nhiều mô hình sự kiện lần đầu được đặt cạnh nhau để nhìn rõ khác biệt về mục tiêu, tầm nhìn và cách tổ chức. Thảo luận cho thấy một sự kiện thành công không chỉ được đo bằng quy mô hay mức độ truyền thông, mà còn nằm ở năng lực vận hành bền vững, khả năng gắn kết với địa phương và việc tích lũy tri thức tổ chức qua từng mùa.

Phiên phối hợp xuyên khu vực và biên giới đi thẳng vào những điểm khó thường bị lướt qua khi nói về trao đổi quốc tế: sự bất cân xứng về hạ tầng, rào cản ngôn ngữ, khác biệt chính trị và đạo đức, cùng động lực quyền lực trong các chương trình hợp tác. Điều phối được nhìn như một thực hành quan hệ và hậu cần phức tạp, nơi câu hỏi về sự di chuyển công bằng trở thành trọng tâm.

Phiên về đổi mới nghệ thuật trong không gian công cộng và hợp tác với cơ quan nhà nước mang lại lớp thông tin hiếm từ góc nhìn nội tại của khối quản lý, đặt song song với trải nghiệm của các thực hành xã hội và không gian công cộng. Việc gọi rõ các rủi ro pháp lý, cơ chế xin phép, tiêu chí cho các thực hành phi định dạng và cách xây dựng quan hệ tin cậy cho thấy điều phối nghệ thuật không đứng ngoài hệ thống, mà phải làm việc trực tiếp với các giới hạn của nó để mở ra khả năng sáng tạo.