Với sự hỗ trợ của Văn phòng UNESCO khu vực Đông Á, dự án Art for Change được triển khai từ năm 2025 tại Mông Cổ đã có những kết quả đáng kể, thúc đẩy bình đẳng trong giáo dục, hướng tới việc đưa lớp học trở thành không gian đặc biệt – Nơi nghệ thuật vừa là công cụ trị liệu vừa là con đường thúc đẩy hòa nhập cho trẻ khuyết tật. Kinh nghiệm từ sáng kiến này mở ra kỳ vọng về một tương lai nơi mọi lớp học tại Mông Cổ và nhiều quốc gia khác đều trở thành không gian mà ở đó không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau.

Giáo dục nghệ thuật cho trẻ em khuyết tật tại Mông Cổ những năm gần đây đã nhận được sự quan tâm lớn hơn, song vẫn còn nhiều hạn chế. Hệ thống trường học thiếu chương trình đào tạo chuẩn, đội ngũ giáo viên được đào tạo chuyên biệt còn “mỏng”, trong khi tài liệu giảng dạy và phương pháp phù hợp chưa được phát triển đầy đủ. Những khoảng trống này làm giảm cơ hội để trẻ em khuyết tật tiếp cận các hoạt động nghệ thuật, rèn luyện kỹ năng cảm xúc – nhận thức và xây dựng sự tự tin. Tính đến năm 2023, Mông Cổ có 11.835 trẻ từ 0 đến 18 tuổi thuộc nhóm nhu cầu đặc biệt. Trong bối cảnh đó, dự án Art for Change được triển khai từ năm 2025 với mục tiêu đưa lớp học trở thành không gian nơi nghệ thuật vừa là công cụ trị liệu, vừa là con đường thúc đẩy hòa nhập.

Ảnh: Noise Art Media

Với sự hỗ trợ của Văn phòng UNESCO khu vực Đông Á, Hội đồng Nghệ thuật Mông Cổ đã giới thiệu chương trình giáo dục nghệ thuật, gồm các học phần mỹ thuật, âm nhạc và múa tới hai trường công lập tại Ulaanbaatar dành cho trẻ khuyết tật. Để triển khai dự án, 26 giáo viên đã tham gia khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp giảng dạy hòa nhập, trang bị kỹ năng điều chỉnh bài học cho học sinh có các dạng khuyết tật khác nhau như tự kỷ, bại não, hội chứng Down, động kinh, khiếm thính và khuyết tật trí tuệ. Với các phương pháp mới này, 160 học sinh đã tham gia đều đặn các buổi học nghệ thuật trong suốt 5 tháng.

Kết quả mang lại sự thay đổi rõ rệt. Đánh giá độc lập cho thấy tiến bộ ở nhiều kỹ năng: Giao tiếp, tương tác xã hội, phối hợp vận động và điều tiết cảm xúc. Giáo viên ghi nhận những học sinh từng khó tham gia lớp học nay đã có thể vỗ theo nhịp, tự tin cầm cọ vẽ hoặc hòa mình vào các bài múa cùng bạn bè. Phụ huynh cho biết những chuyển biến tích cực này tiếp tục được duy trì trong cuộc sống hằng ngày: trẻ ít nói bắt đầu giao tiếp bằng từ và câu, nhiều em trở nên độc lập hơn trong các sinh hoạt cá nhân. Một phụ huynh có con gái tên Khulan mắc bại não và não úng thủy chia sẻ: “Trước đây, con gần như không thể nói hay đi lại nếu không có hỗ trợ. Nay con có thể nói trọn câu và tự làm các việc hằng ngày. Với con, đó không chỉ là bước tiến nhỏ mà là những dấu mốc quan trọng trên hành trình hướng tới sự tự lập”.

Ảnh: Noise Art Media

Âm nhạc trở thành điểm tựa cho Bat-Iveel, một cậu bé tự kỷ thường bị quá tải khi học theo phương pháp truyền thống. Người chăm sóc em cho biết: “Thông qua âm nhạc và các hoạt động có cấu trúc, con tìm được sự bình tĩnh. Như thể âm nhạc mở ra một cách kết nối mới với thế giới”. Với Suld-Ochir, 11 tuổi, nghệ thuật múa không chỉ giúp em thêm tự tin mà còn đưa em lên sân khấu của Thế vận hội Trẻ em Khuyết tật, nơi em giành huy chương vàng. Gia đình em chia sẻ: “Tấm huy chương là minh chứng cho việc múa giúp con kiểm soát cảm xúc và kết nối với mọi người. Quan trọng hơn, con cảm thấy mình thuộc về một cộng đồng”.

Ảnh: Noise Art Media

Những thay đổi ở trẻ đi kèm với tác động tích cực ở trường học. Giáo viên hai trường tham gia dự án đã phối hợp theo mô hình cố vấn đồng nghiệp, chia sẻ kinh nghiệm và xây dựng năng lực chung nhằm duy trì phương pháp giáo dục hòa nhập. Ngày hội mở cửa (Open Day) trưng bày các tác phẩm nghệ thuật của học sinh, giúp phụ huynh, giáo viên và các bên liên quan thấy rõ kết quả và vai trò của giáo dục nghệ thuật hòa nhập.

Ảnh: Noise Art Media

Những câu chuyện từ trẻ em và giáo viên cho thấy nghệ thuật không chỉ là một môn học, mà là động lực tạo ra sự trao quyền, chữa lành và gắn kết cộng đồng. Thành công của dự án Art for Change chứng minh giáo dục hòa nhập hoàn toàn khả thi và mang lại hiệu quả sâu rộng. Khi được tiếp cận những phương pháp sáng tạo, phù hợp và giàu tính hỗ trợ, trẻ khuyết tật có thể phát triển toàn diện về học tập, xã hội và cảm xúc. Trong bối cảnh UNESCO và các đối tác tiếp tục thúc đẩy bình đẳng trong giáo dục, kinh nghiệm từ sáng kiến này mở ra kỳ vọng về một tương lai nơi mọi lớp học tại Mông Cổ và nhiều quốc gia khác đều trở thành không gian mà ở đó không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau.