Trong quá trình “trẻ hóa đô thị”, quỹ di sản đô thị đồ sộ ở Việt Nam, đặc biệt là ở các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh luôn đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi diện mạo đô thị, phát triển thành phố hiện đại theo hướng chất lượng, nhân văn và vì cộng đồng. Tuy nhiên, giữ gìn như thế nào, bảo tồn ra sao để di sản phát huy được vai trò đó vẫn còn là vấn đề gây băn khoăn, trăn trở, nhất là khi công tác bảo tồn di sản ở Việt Nam gặp nhiều thách thức do bối cảnh đô thị hóa, hiện đại hóa và hội nhập.   

Với truyền thống văn hóa và bề dày lịch sử lâu đời, các đô thị lớn ở Việt Nam đang hiện hữu quỹ di sản đồ sộ, có giá trị cao. Các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, trong đó có các công trình kiến trúc đã tồn tại hàng trăm năm, trải qua những biến thiên, thăng trầm của dòng chảy thời gian và trở thành biểu tượng, là nơi lưu giữ ký ức đô thị, tạo nên bản sắc riêng cho từng thành phố.

Theo thống kê của Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cả nước hiện có khoảng 40.000 di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh phân bố trên khắp các vùng miền trong cả nước, đã được kiểm kê, lập danh mục theo quy định của Luật di sản văn hóa với 08 Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận, 130 di tích quốc gia đặc biệt, 3.621 di tích quốc gia, hơn 10.000 di tích cấp tỉnh, khoảng 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê trên cả nước, 498 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 15 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh tại các Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp (Số liệu trích dẫn từ Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Phố Hàng Ngang xưa (Nguồn ảnh: Báo Kinh tế & Đô thị)

Phố cổ Hà Nội (Nguồn ảnh: Báo Kinh tế & Đô thị)

Khu phố cổ Hà Nội (Nguồn ảnh: Tạp chí Doanh nghiệp & Tiếp thị)

Trong bối cảnh phát triển, quỹ di sản đô thị đồ sộ hiện diện phong phú dưới rất nhiều dạng thức khác nhau, tạo thành hệ sinh thái di sản đô thị gồm có: Di tích kiến trúc; Cảnh quan lịch sử; Cảnh quan tự nhiên; Văn hóa bản địa; Lễ hội truyền thống; Lối sống thị dân…

Những công trình kiến trúc Pháp trong lòng đô thị hiện đại (Nguồn: VTC News)

Khu di tích Phủ Chủ tịch (Nguồn: báo Điện tử Chính phủ) 

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Nguồn: VinWonders)

Nhà máy xe lửa Gia Lâm – Di sản công nghiệp chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, nghệ thuật kiến trúc và gắn với quá trình phát triển của Thủ đô (Nguồn: Tạp chí Người Hà Nội)

Tính cần thiết của việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản 

Trong bối cảnh đổi thay diện mạo, tái thiết và nâng cao chất lượng cuộc sống nơi đô thị, quỹ di sản đô thị hiện hữu đóng vai trò quan trọng.

Tầm quan trọng của di sản đô thị được thể hiện trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng ít nhiều gây ảnh hưởng đến giá trị bản sắc trong tổng thể quy hoạch của một đô thị, một thành phố. Di sản giúp kết nối xuyên suốt việc “đối thoại” văn minh giữa hiện tại và quá khứ. Di sản đô thị là những khu vực lưu giữ dấu ấn thời gian, lưu giữ quá khứ và những dấu ấn về một thời đã qua.

Di sản như một dấu ấn lịch sử, tạo nên tinh thần nơi chốn cho khu vực đô thị, một cách thức gìn giữ kết nối quá khứ – hiện tại là chìa khóa để tạo cho không gian đô thị tràn ngập sức sống, giàu bản sắc.

Đô thị cổ Hội An (Nguồn: báo Người Lao động)

Di sản đô thị Sài Gòn (Nguồn: Báo Lao động)

Chợ Bến Thành – Công trình kiến trúc di sản đô thị của Sài Gòn (Nguồn: VnEconomy)

Di sản đô thị còn là không gian bao chứa và nuôi dưỡng cuộc sống đô thị, là tuyến phố, cảnh quan đô thị, những hoạt động đô thị đã tồn tại, được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ. Di sản thể hiện giá trị văn hóa, thể hiện một nếp sống, một cộng đồng, được xem như yếu tố cần thiết để tìm hiểu bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia.

Sự hiện hữu của di sản tồn tại ngay trong đời sống của đô thị, hòa nhập với không gian văn hóa xã hội của cộng đồng. Từ các công trình công cộng như nhà hát, viện bảo tàng, trường học, nhà thờ đến các công trình nhà ở biệt thự đã tồn tại từ rất lâu và trở thành một bộ phận hữu cơ trong đời sống của người dân, kết nối các tầng lớp trong xã hội một cách bền vững. Bảo tồn các công trình di sản đô thị chính là bảo tồn sự đa dạng của nền văn hóa và ghi nhận sự phát triển mối giao thoa văn hóa.

Di sản đô thị trở thành dấu mốc cho quá trình hình thành và phát triển đô thị: đóng vai trò quan trọng trong cái nhìn tổng thể về quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan; có ý nghĩa trong việc xây dựng thành phố văn minh, hiện đại, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, từ đó góp phần thay đổi diện mạo đô thị theo hướng nhân văn và bền vững.

Ở góc độ kinh tế, di sản có thể cộng sinh với kiến trúc hiện đại để phát huy giá trị dưới góc độ kinh tế xã hội, thúc đẩy, thay vì làm rào cản, giúp kinh tế phát triển. Một trong số những cách làm hiệu quả đó là thông qua du lịch.

Trụ sở HĐND, UBND thành phố Hồ Chí Minh – Tòa nhà hơn 112 tuổi nằm giữa khu phố hiện đại đã đón nhiều đoàn du khách tham quan, trải nghiệm không gian lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật (Nguồn ảnh: GapEdu)

Với những giá trị đó, cùng với những thách thức từ việc cần đất ở, sản xuất, mở rộng đường, những ngôi nhà cao tầng cần xây dựng, giá đất tăng, muốn phá bỏ hay di chuyển di sản để làm những công trình có giá trị kinh tế cao hơn tạo áp lực lớn đối với việc gìn giữ di sản, việc thúc đẩy bảo tồn và phát huy giá trị di sản góp phần vào quá trình “trẻ hóa đô thị” đang trở nên cấp thiết.

Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển

Bảo tồn không đối lập và cũng không mâu thuẫn với sự “trẻ hóa”, hồi sinh, phát triển đô thị. Bảo tồn di sản là chìa khóa để đô thị giàu có thêm về văn hóa, lịch sử, tăng sức hấp dẫn trong xây dựng hình ảnh đô thị, tăng khả năng thu hút khách du lịch và những công dân tài năng đến sinh sống, làm việc và cống hiến.

Chuyên gia quy hoạch Nguyễn Đỗ Dũng nhận định: “Khi diện mạo, hạ tầng được cải thiện, chất lượng được nâng cao, đô thị được trẻ hóa sẽ có khả năng thu hút nhà đầu tư, khách du lịch, từ đó góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Bên cạnh đó, một đô thị đáng sống cũng giúp thu hút và giữ chân nhân tài từ khắp nơi trên thế giới”. 

TS.KTS Nguyễn Quốc Tuân – Chủ nhiệm khoa Kiến trúc – Công trình Trường Đại học Phương Đông đánh giá: “Trong hướng tư duy tích cực, “bảo tồn” không đối lập và cũng không mâu thuẫn với “phát triển”. Dưới góc độ địa văn hóa – kinh tế, một đô thị tinh tế, đậm bản sắc, với những công dân ưu tú, chắc chắn sẽ tiến nhanh, tiến xa hơn trong cuộc đua phát triển, tăng trưởng khu vực và toàn cầu. Sức cạnh tranh của đô thị vì thế sẽ được nâng cao, đô thị sớm có triển vọng trở thành một thành phố – hub quốc tế. Một đô thị nhân văn, với những khu phố di sản thấm đẫm kỷ niệm và ký ức nơi chốn, sẽ là nơi tuyệt vời để sống, cống hiến và nuôi dưỡng tâm hồn hướng thiện cho mọi cư dân của nó, bởi sự bện kết văn hóa đô thị được lưu truyền qua nhiều thế hệ”. 

Có rất nhiều xu hướng “trẻ hóa đô thị” trên thế giới hiện nay. “Trẻ hóa đô thị” gắn liền với khai thác, bảo tồn và tôn vinh giá trị di sản để các đô thị được “trẻ hóa” vẫn đảm bảo tính đặc trưng, độc đáo và khác biệt để thu hút khách du lịch. Trên thế giới, chính sách đầu tư cải tạo luôn song hành với bảo tồn, giữ gìn những khu phố cổ, những công trình đặc trưng để thu hút du lịch, tạo tiền đề thúc đẩy nền kinh tế.

Lời giải cho bài toán “bảo tồn di sản” để “trẻ hóa đô thị”

Theo PGS.TS.KTS Phạm Hùng Cường (Đại học Xây dựng Hà Nội), di sản càng có giá trị với đời sống đương đại càng có khả năng bảo tồn lâu bền. Đây là thực tế mà đã có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và đề xuất, còn gọi là “sự sử dụng thích ứng – “adaptive use” – tìm xem di sản có khả năng có một giá trị mới về tinh thần hay vật chất thực sự không, đối với kiến trúc, đưa những công năng mới vào thế nào là phù hợp, đặc biệt chú trọng sự phù hợp với bối cảnh, theo đặc thù địa điểm, loại hình và cả ý kiến của cộng đồng.

TS.KTS Nguyễn Quốc Tuân cho rằng: “Nhìn rộng hơn, bảo tồn thích ứng di sản đô thị còn là cơ hội để di sản tham gia vào quá trình đổi mới đô thị. Đổi mới đô thị được coi là một động cơ kinh tế và một cơ chế cải cách đô thị, thông qua việc thay đổi cơ cấu chức năng để tạo các xung lực phát triển mới. Việc bảo tồn thích ứng, củng cố sức sống bền vững, gia tăng giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cho các di sản này cũng là một khâu trong công cuộc đổi mới đô thị. Tất cả quá trình này đều phải đảm bảo di sản không bị hủy hoại, thay thế hay sai lệch cơ bản các giá trị vốn có”.  

Có một số giải pháp được ứng dụng để bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong lòng đô thị hiện nay.

Bảo tồn những di sản không vì mục tiêu kinh tế mà nhằm gìn giữ, tiếp nối những giá trị văn hóa sống mãi với đời sau. Ngôi nhà ở biệt thự tại khu phố Pháp Hà Nội có thể bảo tồn làm văn phòng; Di tích 22 Hàng Buồm hiện nay trở thành không gian trưng bày nghệ thuật, tổ chức các hoạt động văn hóa; Cầu Long Biên có thể chuyển thành bảo tàng, không gian văn hóa nghệ thuật thay thế chức năng giao thông; Hoàng thành Thăng Long, Nhà tù Hỏa Lò, Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội) là những di tích hình thành các chương trình nghệ thuật, tour du lịch đêm với hiệu ứng âm thanh, ánh sáng hấp dẫn khách tham quan. Đây là giải pháp chuyển tiếp giá trị từ chức năng này, giá trị phi vật thể này chuyển sang một giá trị khác, giữ nguyên phần giá trị vật thể kiến trúc, nghệ thuật.

Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm – Không gian di sản trong lòng đô thị hiện đại (Nguồn: Tạp chí Kiến trúc)

Tour du lịch tham quan Văn Miếu về đêm với những hoạt động văn hóa nghệ thuật đặc sắc (Nguồn ảnh: Minh Sơn/Vietnamplus)

Sự chuyển dịch của nền kinh tế khiến cho các công trình công nghiệp cũ không còn nhu cầu sử dụng, song chất liệu của những công trình đó lại tạo nguồn cảm hứng cho những không gian công cộng, không gian sống mới như trung tâm văn hóa, trưng bày di sản…góp phần làm thay đổi diện mạo kinh tế của thành phố. Xu hướng chuyển đổi công năng những khu công nghiệp cũ trong quá trình “trẻ hóa đô thị” nhằm mang lại diện mạo mới, sức hấp dẫn và độc đáo cho đô thị, lưu giữ hồn cốt công trình trong công năng mới.

Một số đơn vị kiến trúc đã đề xuất mô hình phát triển thích ứng di sản công nghiệp nhằm tái sinh đô thị bền vững thông qua định hướng cải tạo quỹ đất các khu công nghiệp sau khi di dời thành các không gian công cộng, không gian văn hóa sáng tạo. Giải pháp vừa giúp giải bài toán di dời các cơ sở đe dọa ô nhiễm môi trường ra khỏi nội thành, vừa làm phong phú thêm không gian đô thị. Mô hình này đang được Công ty PVCHB đề xuất nghiên cứu trong Chương trình LIXIL ALP 2023 – 2024 với mong muốn xây dựng một đô thị được trẻ hóa đầy sức sống năng động và sáng tạo và đóng góp cho một tương lai đáng sống hơn.

Bảo tồn hướng nhằm mục tiêu khai thác phát triển du lịch. Mở rộng tuyến phố bên bờ sông Hoài của đô thị cổ Hội An, trước đây chỉ là khu dân cư nhà tạm, bãi hoang, nay là dãy phố cửa hàng du lịch sầm uất. Giải pháp mô phỏng hình thái kiến trúc đô thị cũ để phục vụ du lịch, góp phần mở rộng không gian, giúp thu hút khách tham quan và mang lại hiệu quả doanh thu du lịch rõ rệt, cân bằng giữa mục tiêu “bảo tồn” và phát triển đô thị.

Bảo tồn theo hướng khai thác phát triển du lịch đối với đô thị cổ Hội An (Nguồn: báo Hà Nội mới)

Thuỳ Dương