Tại kỳ họp Đại hội đồng UNESCO lần thứ 43, một phiên thảo luận đặc biệt mang tên “UNESCO: Sứ mệnh cho ngày mai?” đã được tổ chức dưới sự bảo trợ của Tạp chí The Courier. Nội dung trọng tâm xoay quanh câu hỏi lớn: Ở thời điểm kỷ niệm tròn 80 năm, UNESCO sẽ đưa sứ mệnh của mình tiến lên như thế nào trong những biến đổi sâu sắc của thế kỷ mới?

Ảnh: UNESCO

Suy ngẫm về sứ mệnh 80 năm của UNESCO

Các diễn giả đã nhìn lại quá trình UNESCO thích ứng với những thách thức của thế giới đương đại, đồng thời kêu gọi một “ngoại giao của sự thật”, tăng cường cam kết với thanh niên và đầu tư mạnh mẽ hơn vào tư duy phản biện, kỹ năng số.

Giáo sư Michael Ignatieff, nhà sử học tại Đại học Trung Âu (Vienna), đã phân tích sự biến đổi của sứ mệnh “củng cố tình đoàn kết trí tuệ và đạo đức của nhân loại” qua thời gian. Ông nhấn mạnh trật tự quốc tế sau 1945 được xây dựng trên ba trụ cột: Hệ thống thể chế đa phương như Liên Hợp Quốc; luật pháp bảo vệ quyền con người – kết tinh trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền; và các giá trị chung thể hiện qua giáo dục, khoa học, nghệ thuật, di sản – trụ cột mà UNESCO được giao giữ vai trò gìn giữ.

“Thách thức của UNESCO hôm nay là liệu sứ mệnh thúc đẩy sự tôn trọng chung đối với khoa học, nghệ thuật, cái đẹp và môi trường sống có thể tồn tại khi các quy tắc và cam kết quốc tế đang bị xói mòn.” – Michael Ignatieff

Ông nhắc lại rằng những người sáng lập UNESCO là những người vừa trải qua chiến tranh và thảm họa diệt chủng. Họ không hề lãng mạn hóa văn hóa, mà coi UNESCO như một nỗ lực “khử độc chính trị” nhằm trả lại tính phổ quát cho văn hóa nhân loại.

Ignatieff cũng chỉ ra sự mở rộng của khái niệm di sản: Từ góc nhìn mang dấu ấn thuộc địa năm 1945 với 37 quốc gia thành viên đến một UNESCO 194 thành viên ngày nay. UNESCO đã mở một cánh cửa để di sản được hiểu rộng hơn, đa dạng hơn, bao gồm cả di sản phi vật thể, môi trường tự nhiên, đa dạng sinh học (từ Công ước 1972), hay cách UNESCO trao quyền cho học giả châu Phi kể lại lịch sử qua dự án Lịch sử chung châu Phi. Việc Auschwitz được đưa vào Danh mục Di sản Thế giới đã đánh dấu bước ngoặt: Di sản không chỉ là vẻ đẹp, mà còn là ký ức đau thương mà nhân loại phải đối mặt.

Kết thúc bài diễn thuyết, Giáo sư Ignatieff kêu gọi tái khẳng định các giá trị cốt lõi của UNESCO: “Hãy củng cố trụ cột văn hóa của trật tự quốc tế để nó trụ vững khi hai trụ cột còn lại lung lay. Hãy can đảm bảo vệ cái phổ quát.”

Hướng đến “ngoại giao của sự thật” để đối phó các thách thức mới

Trong phần thảo luận, các diễn giả nhấn mạnh vai trò sống còn của sự thật trước tình trạng lan truyền thông tin sai lệch.

Ảnh: UNESCO

Nhà khoa học Brazil Alicia Kowaltowski, chủ nhân Giải thưởng L’Oréal – UNESCO – Vì sự tiến bộ của phụ nữ trong khoa học, cảnh báo sự gia tăng của tin giả về khoa học – từ phủ nhận vaccine đến xuyên tạc công nghệ: “Rất nghịch lý khi điện thoại – thành tựu của khoa học – lại được dùng để lan truyền thông tin sai về chính khoa học.”

Giáo sư Svein Stølen, cựu Hiệu trưởng Đại học Oslo, nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong mở rộng cơ hội học tập, đặc biệt cho người tị nạn – nhóm đã tăng gấp đôi trong 8 năm, từ 60 lên 120 triệu người. Ông phát triển nền tảng Đại học Toàn cầu nhằm đưa giáo dục đại học đến các cộng đồng bị bỏ quên.

Trong thông điệp gửi tới phiên họp, nhà báo Afghan-Swiss Hamida Aman, sáng lập Đài Radio Begum – mạng lưới phát thanh toàn nữ lớn nhất Afghanistan do UNESCO hỗ trợ – khẳng định: “Chúng tôi không chống tuyên truyền bằng tuyên truyền. Chúng tôi chống lại nó bằng sự thật.”

Chuyên gia Tunisia Mohamed Zoghlami trình bày cách công nghệ giúp thanh niên châu Phi tạo ra nội dung giáo dục mới. Anh giới thiệu trò chơi điện tử do các lập trình viên trẻ Senegal phát triển dựa trên Lịch sử chung châu Phi nhằm giúp thế hệ mới hiểu đúng về cội nguồn của họ.

UNESCO và sứ mệnh gìn giữ sự thật, tri thức và văn hóa trong kỷ nguyên số

Cuộc thảo luận cho thấy sứ mệnh của UNESCO – Kết nối nhân loại bằng tri thức, văn hóa và sự thật, càng trở nên cấp thiết khi công nghệ định hình lại cách con người học tập, giao tiếp và lưu giữ ký ức.

UNESCO được kỳ vọng giúp trang bị kỹ năng phân tích, tư duy phản biện cho công chúng; giúp người dân hiểu sâu hơn phương pháp khoa học để chống lại tin giả; củng cố “lá chắn hòa bình trong tâm trí con người” – Như lời mở đầu của Hiến chương UNESCO.

Trong một thế giới đầy bất định, sứ mệnh ấy phức tạp hơn bao giờ hết – Nhưng cũng cần thiết hơn bao giờ hết.