Càng dễ sáng tạo, càng khó bảo vệ sáng tạo – Câu chuyện bản quyền trên không gian số

Kỷ nguyên số mở ra cơ hội chưa từng có cho người sáng tạo Việt Nam: Ai cũng có thể làm nội dung, ai cũng có thể tiếp cận hàng triệu khán giả chỉ trong vài giây. Nhưng chính sự mở rộng không giới hạn ấy làm nảy sinh một nghịch lý: Nội dung càng nhiều thì vi phạm bản quyền càng bùng nổ, lan rộng và khó kiểm soát hơn. Trong môi trường mà một video có thể bị sao chép trong tích tắc và một cuốn sách có thể bị scan chỉ vài giờ sau khi ra mắt, bản quyền đang trở thành “điểm nghẽn” lớn nhất cản trở khả năng làm giàu từ sáng tạo, ngành được kỳ vọng sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới của Việt Nam.

Ranh giới bản quyền bị bào mòn khi nội dung số bùng nổ

Sự phát triển của mạng xã hội và các nền tảng chia sẻ khiến nội dung số tăng với tốc độ vượt ngoài mọi khuôn mẫu truyền thống. Video, âm nhạc, podcast, sách điện tử, thiết kế… được tạo ra, phân phối và lan truyền chỉ trong vài giây. Không còn khoảng cách giữa người sáng tạo và người tiêu thụ; ai cũng có thể là người sản xuất nội dung và, trong cùng một thao tác, cũng có thể trở thành người vi phạm bản quyền mà không nhận ra.

Bối cảnh này tạo ra một môi trường phẳng, nơi nội dung gốc có thể bị tải về, chỉnh sửa rồi đăng lại chỉ trong tích tắc. Một tác phẩm vốn được tạo ra với công sức, đầu tư và ý tưởng riêng có thể bị biến tấu thành hàng loạt phiên bản mới, lan truyền rộng rãi đến mức người xem khó phân biệt đâu là bản chính, đâu là bản sao. Theo thống kê gần đây, 80% các hành vi vi phạm bản quyền hiện nay diễn ra trên các nền tảng số, phản ánh chính xác mức độ mong manh của ranh giới này.

Điều đáng lo ngại hơn là quy mô người dùng tham gia vào thị trường nội dung lậu. Chỉ trong năm 2024, ước tính Việt Nam có 15,5 triệu người thường xuyên truy cập vào các trang web vi phạm bản quyền, đưa quốc gia vào nhóm ba nước có tỷ lệ truy cập trang lậu cao nhất khu vực. Con số lớn đến mức đủ để tạo ra một “thị trường song song” hoạt động mạnh mẽ, phổ biến và gần như không thể kiểm soát nếu chỉ dựa trên những biện pháp truyền thống.

Thuật toán các nền tảng nội dung càng khiến ranh giới bản quyền bị “bào mòn” nhanh hơn. Hệ thống ưu tiên những gì nhận nhiều tương tác mà không phân biệt nguồn gốc, vô tình đẩy video re-upload lên xu hướng nhanh hơn bản gốc. Một sản phẩm được đầu tư chỉnh chu có thể bị lu mờ bởi những phiên bản sao chép phù hợp hơn với “khẩu vị thuật toán”.

Hệ quả là một nghịch lý ngày càng rõ rệt: Càng dễ sáng tạo, càng khó bảo vệ sáng tạo. Trong dòng chảy nội dung không ngừng nghỉ, khi công nghệ trao quyền sản xuất cho tất cả mọi người, bản quyền, vốn là trụ cột để sáng tạo trở thành ngành kinh tế, lại đang bị xói mòn từng ngày ngay trên chính nền tảng giúp nó phát triển.

Một hệ sinh thái bị tổn thương: Bản quyền bị xâm phạm ở nhiều ngành sáng tạo

Phim ảnh: Cuộc chiến không cân sức giữa rạp chiếu và livestream lậu

Ngành phim ảnh Việt đang phải chống chọi với một thực trạng nghiêm trọng: Từ những website phim lậu quy mô toàn cầu đến các hành vi quay lén, livestream nội dung rạp chiếu… Tất cả tạo nên một “miền đất hỗn loạn” cho vi phạm bản quyền, khiến thiệt hại không chỉ dừng ở doanh thu mà còn là niềm tin, quyền lợi và tương lai của điện ảnh.

Theo thống kê của Cục Điện ảnh, hiện có hơn 400 website tiếng Việt phát hành trái phép hàng chục nghìn bộ phim, vận hành như một mô hình kinh doanh hoàn chỉnh với quảng cáo, gói VIP hay thẻ nạp ảo. Đây không phải những nền tảng tự phát mà là một “hệ sinh thái lậu” được tổ chức bài bản, liên tục mở rộng bằng cách đổi tên miền mỗi khi bị xử lý, tạo nên tình trạng “chặn đâu mọc đó” kéo dài nhiều năm. Khảo sát của Liên minh Chống Vi phạm bản quyền thuộc Hiệp hội Công nghiệp Video châu Á (AVIA) do YouGov thực hiện năm 2021 cho thấy 60% người Việt thừa nhận đã phát trực tuyến nội dung vi phạm bản quyền. Những con số này phản ánh một thói quen xem lậu đã ăn sâu và đủ lớn để tạo ra một thị trường song song cạnh tranh trực tiếp với hệ thống phát hành hợp pháp.

Thực tế cho thấy tốc độ sao chép ngày càng nhanh và tinh vi. Vụ việc “Bố già” bị sao chép hơn 10 đường link chỉ chưa đầy 24 giờ sau khi phát hành trên Galaxy Play là minh chứng rõ nét: Chỉ cần nội dung xuất hiện, bản lậu lập tức tràn lên các tên miền quen thuộc như phimgiz, fullphimmoi hay bilutvs. Điển hình hơn cả là vụ Fmovies, một trong những trang phim lậu lớn nhất hoạt động từ Việt Nam, bị triệt phá với gần 50.000 phim vi phạm và lượng truy cập lên đến 6,7 tỉ lượt trong nửa đầu năm 2024. Vụ án cho thấy phim lậu không chỉ là hành vi cá nhân mà là mô hình thu lợi bất chính quy mô lớn, thu hàng trăm nghìn USD từ quảng cáo.

Trong khi các nhà sản xuất phải đầu tư tiền bạc, nhân lực và thời gian để đưa phim đến khán giả một cách hợp pháp, hệ sinh thái lậu lại thu lợi từ chính những sản phẩm đó mà không chịu bất kỳ chi phí bản quyền nào. Hệ quả không chỉ là thất thu mà còn là sự suy giảm niềm tin của nhà đầu tư, khiến điện ảnh Việt khó phát triển bền vững khi môi trường kinh doanh bị bóp méo bởi thị trường lậu đang phình to mỗi ngày.

Âm nhạc: Khi re-upload trở thành “bình thường mới”

Trong lĩnh vực biểu diễn, xâm phạm quyền tác giả đang diễn ra phức tạp, đa dạng và ngày càng tinh vi hơn. Theo Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), nhiều đơn vị tổ chức biểu diễn, cả trong nước lẫn quốc tế, vẫn thiếu ý thức tự giác và tự nguyện trong việc trả tiền bản quyền. Không ít chương trình sử dụng hàng chục đến hàng trăm ca khúc nhưng không xin phép từ trước, hoặc xin phép một phần, gây khó khăn cho công tác bảo vệ quyền lợi của tác giả và nhà sản xuất âm nhạc.

Trong lĩnh vực kinh doanh thương mại có sử dụng nhạc, tình trạng lạm dụng cơ chế “thỏa thuận mức phí” để né tránh nghĩa vụ vẫn diễn ra phổ biến. Không ít đơn vị viện lý do “không đạt được thỏa thuận” để trì hoãn việc ký hợp đồng tác quyền, thậm chí đẩy trách nhiệm sang phía nhà cung cấp bản ghi, trong khi luật quy định rõ người sử dụng là chủ thể phải xin phép và trả phí. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn trong hệ thống bảo vệ quyền tác giả, đặc biệt ở các lĩnh vực như nhà hàng, dịch vụ, bán lẻ hoặc sự kiện nhỏ lẻ, nơi nhạc được sử dụng rộng rãi nhưng nghĩa vụ bản quyền lại bị xem nhẹ.

Trên không gian mạng, vi phạm bản quyền âm nhạc gây tổn hại không kém. Tình trạng re-upload nội dung trên YouTube diễn ra phổ biến: Các bản “lyrics video”, “speed up”, “slow down” hay “no ads” được đăng lại tràn lan, trong đó nhiều video đạt hàng triệu lượt nghe và thậm chí vượt qua lượt xem của bản chính thức. Để tránh bị hệ thống tự động nhận diện bản quyền phát hiện, người đăng tải thường biến tấu âm thanh bằng cách tăng hoặc giảm tốc độ, làm méo tiếng hoặc cắt ghép một phần bài hát. Những biến tấu này đủ để lách qua bộ lọc, nhưng vẫn giữ lại ấn tượng âm nhạc tương đối giống bản gốc, gây thất thoát doanh thu từ quảng cáo và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của nghệ sĩ.

Trên các nền tảng lan truyền nhanh như TikTok, vấn đề càng trở nên khó kiểm soát hơn. Nhạc bị sử dụng như phần nền phổ thông, được gắn tự do vào video cá nhân lẫn video thương mại. Nhiều chuyên gia bản quyền cảnh báo rằng việc hàng loạt bản nhạc được sử dụng mà không thông qua kênh cấp phép hợp lệ đã tạo ra một lượng lớn nội dung “vùng xám”, trong đó người dùng không cố ý vi phạm nhưng thực tế vẫn xâm phạm quyền tác giả. Cơ chế của nền tảng, dù có hỗ trợ xác minh, vẫn chưa theo kịp tốc độ lan truyền của nội dung, đặc biệt khi thuật toán ưu tiên video sử dụng các âm thanh đang thịnh hành bất kể nguồn gốc.

Sự kết hợp giữa ý thức người dùng, bất cập pháp lý, và cơ chế lan truyền quá nhanh của nền tảng số khiến âm nhạc trở thành một trong những lĩnh vực chịu tổn thất nặng nề nhất. Nghệ sĩ, nhà sản xuất và đơn vị phát hành đều bị ảnh hưởng bởi thất thoát doanh thu, giảm khả năng tái đầu tư và khó bảo vệ quyền lợi của mình trong một môi trường số quá “mở” nhưng thiếu hàng rào bảo vệ hiệu quả.

Khoảng trống pháp lý trong bảo vệ bản quyền trên môi trường số

Vi phạm bản quyền trên môi trường số ngày càng nghiêm trọng, nhưng số vụ bị xử lý hình sự vẫn rất ít. Điều này cho thấy các quy định hiện hành chưa theo kịp hành vi vi phạm ngày càng tinh vi và lan nhanh. Không ít trường hợp có bằng chứng rõ ràng nhưng vẫn khó khởi tố, khiến quá trình bảo vệ quyền lợi của nhà sáng tạo kéo dài và kém hiệu quả.

Hệ quả không chỉ là thất thoát doanh thu. Khi sản phẩm sáng tạo bị sao chép dễ dàng, còn người làm nghiêm túc lại chịu thiệt, động lực đầu tư và sáng tạo suy giảm. Doanh nghiệp chân chính bị cạnh tranh bất bình đẳng, Nhà nước thất thu thuế, còn toàn bộ công nghiệp văn hóa bị bào mòn từ nền tảng.

Dù Việt Nam đã nhiều lần sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ và ban hành các nghị định liên quan, nhiều khoảng trống vẫn tồn tại. Các chuyên gia cho rằng cần đồng bộ hóa hệ thống pháp luật, từ Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Thương mại điện tử đến Luật Tố tụng dân sự, để xác định rõ trách nhiệm của nền tảng, đơn vị trung gian và người sử dụng. Khi chưa có sự liên thông giữa các luật, việc xử lý vi phạm bản quyền trên không gian số vẫn khó đạt hiệu quả thực chất.

Nếu không sớm thu hẹp những khoảng trống pháp lý và nâng cao ý thức tôn trọng bản quyền, môi trường số sẽ tiếp tục là mảnh đất màu mỡ cho vi phạm hoành hành. Khi những người sáng tạo không được bảo vệ, thị trường sáng tạo không thể lớn mạnh; và khi thị trường không lớn mạnh, khát vọng xây dựng một nền công nghiệp văn hóa bền vững sẽ khó trở thành hiện thực. Bảo vệ bản quyền vì thế không chỉ là bảo vệ tác giả, mà là bảo vệ chính tương lai của nền kinh tế sáng tạo Việt Nam.

Nguồn: