Chiều 20/7/2025 tại Complex 01 (Tây Sơn, Hà Nội), diễn đàn “Chuyện cũ kể mới: Từ chất liệu di sản đến sản phẩm văn hóa” do Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị Di sản văn hóa (CCH) tổ chức, với sự hỗ trợ của Hội đồng Anh tại Việt Nam. Sự kiện quy tụ các bảo tàng, điểm di tích, cộng đồng thực hành di sản, nghệ sĩ, nhà thiết kế và các tổ chức phát triển sản phẩm thủ công. Không gian đối thoại này hướng tới một câu hỏi trung tâm: làm thế nào để chất liệu di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được chuyển hóa thành các sản phẩm văn hóa?

Di sản trong dòng chảy sáng tạo của Hà Nội

Diễn đàn mở ra từ mong muốn tạo cầu nối giữa các thiết chế văn hóa, cộng đồng và khu vực sáng tạo. Theo ThS. Nguyễn Đức Tăng – Giám đốc CCH, mục tiêu dài hạn là đưa di sản vào đời sống theo cách phù hợp với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, đồng thời giúp các nghệ sĩ, nhà thiết kế và cộng đồng sản xuất thủ công nhìn thấy cơ hội hợp tác cụ thể hơn.

Bà Bùi Thị Hương Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý Di sản – Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chia sẻ (Ảnh: Hồng Nhung/ Hà Nội Mới)

Trong chia sẻ của mình, ThS. Bùi Thị Hương Thủy – Phó Trưởng phòng Quản lý Di sản (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) nhấn mạnh việc Hà Nội đang hoàn thiện hệ thống pháp lý mới cho lĩnh vực di sản – Luật Di sản văn hóa sửa đổi và Luật Thủ đô 2024. Các chính sách này tạo khung rõ hơn cho việc biến giá trị di sản thành sản phẩm văn hóa; khuyến khích hợp tác công – tư; ưu tiên đầu tư vào bảo tàng, thư viện, trung tâm văn hóa; đồng thời đưa ra các chính sách dành riêng cho nghệ nhân và nhân lực trẻ làm nghề.

Hà Nội cũng đã kiểm kê toàn bộ di sản vật thể và phi vật thể, hình thành kho dữ liệu phục vụ nghiên cứu, thiết kế và sáng tạo. Đây là nền tảng quan trọng để các sản phẩm văn hóa có căn cứ di sản rõ ràng, vừa đảm bảo tính bản địa vừa có khả năng bước ra thị trường.

Thách thức từ thực hành – Nhu cầu về mô hình hợp tác mới

Những trao đổi tại Diễn đàn cho thấy việc đưa di sản vào sản phẩm sáng tạo đang đối mặt với nhiều thách thức. Ở góc nhìn doanh nghiệp xã hội, bà Trần Tuyết Lan (Craft Link) chỉ ra khoảng cách lớn giữa nghệ nhân, nhà thiết kế và thị trường: Phần lớn thợ thủ công truyền thống tại các làng nghề đã lớn tuổi, trong khi thế hệ trẻ ít gắn bó với nghề, khiến chuỗi sản xuất thiếu sức sống mới – Craft Link sẽ tăng cường hợp tác với các trường đại học để thu hút sinh viên, nhà thiết kế trẻ tham gia phát triển sản phẩm dựa trên di sản; từ đó tạo ra nguồn lực mới cho cộng đồng đang thực hành nghề truyền thống.

Toàn cảnh diễn đàn (Ảnh: Hồng Nhung/ Hà Nội Mới)

Ở phía thiết chế văn hóa, ông Lê Xuân Kiêu – Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám chia sẻ hướng tiếp cận sản phẩm lưu niệm tại di tích. Với Văn Miếu, các sản phẩm phải dựa trên họa tiết, câu chuyện gốc của Văn Miếu và Bia tiến sĩ. Quy trình phát triển sản phẩm cần sự tham gia của nhà thiết kế, làng nghề và doanh nghiệp, với yêu cầu rõ về vật liệu thân thiện môi trường, tính ứng dụng và phù hợp với thị hiếu đương đại. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ ra những thách thức lớn: Thiếu nhà đầu tư đồng hành cùng các thiết chế văn hóa và cộng đồng, thiếu cơ sở dữ liệu chia sẻ để đội ngũ sáng tạo tiếp cận thuận lợi hơn.

Ông Lê Xuân Kiêu chia sẻ góc nhìn từ Văn Miếu (Ảnh: Thanh Danh/ Văn hóa Nghệ thuật)

Mở đường cho thế hệ trẻ tiếp cận di sản

Diễn đàn không chỉ dừng ở đối thoại mà còn giới thiệu các sáng kiến mới nhằm đưa di sản đến gần hơn với giới trẻ. TUVA Communication, một trong các đơn vị đồng hành, công bố cuộc thi sáng tạo “Theo bước di sản cộng đồng”, khuyến khích người trẻ khai thác chất liệu từ di sản để phát triển sản phẩm văn hóa sáng tạo gắn với thực hành cộng đồng. Cuộc thi tổ chức trên nền tảng trực tuyến disanketnoi.vn, mở cơ hội tiếp cận rộng rãi cho các nhóm sáng tạo trẻ.

Khu vực trưng bày sản phẩm sáng tạo tại sự kiện cũng cho thấy nhiều hướng tiếp cận mới: Ứng dụng họa tiết truyền thống theo tinh thần tối giản; thử nghiệm chất liệu mới trong thủ công  và các sản phẩm gợi cảm hứng từ nghi lễ, ký ức cộng đồng.

Các đại biểu, khách mời tham quan gian trưng bày sản phẩm sáng tạo, giao lưu với các nhóm thực hiện (Ảnh: Thanh Danh/ Văn hóa Nghệ thuật)

Diễn đàn “Chuyện cũ kể mới” cho thấy nỗ lực của các thiết chế văn hóa và cộng đồng sáng tạo trong việc làm mới câu chuyện di sản. Ở Hà Nội, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa trong từng lớp ký ức đô thị, nhu cầu kết nối giữa di sản và sản phẩm văn hóa càng trở nên cấp thiết hơn.

Khi nghệ nhân, nhà thiết kế, bảo tàng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cùng ngồi lại, các câu chuyện cũ có cơ hội được kể theo những cách mới: Gần gũi hơn, sống động hơn và bền vững hơn về mặt kinh tế lẫn văn hóa.

Diễn đàn khép lại, nhưng nhiều câu hỏi đã được mở ra về cơ chế hợp tác, về cơ sở dữ liệu dùng chung, về cách xây dựng sản phẩm văn hóa dựa trên sự tôn trọng bản sắc và khả năng lan tỏa của thị trường. Đây cũng chính là những nền tảng để Hà Nội tiếp tục phát triển những mô hình sáng tạo gắn với di sản – một mục tiêu quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô những năm tới.