Hoạ sĩ Bùi Xuân Phái (1920 – 1988) là cái tên thuộc hàng kinh điển của nền Mỹ thuật Việt Nam. Những đóng góp của ông cho nền hội họa nước nhà, đặc biệt là thương hiệu “Phố Phái” – những bức tranh sơn dầu về phong cảnh phố cổ Hà Nội sẽ còn sống mãi với thời gian. Ông cũng là một trong những người có công định hình sự phát triển của nghệ thuật Việt Nam hiện đại, trở thành một trong những họa sĩ Đông Nam Á nổi tiếng nhất thế kỷ 20.

Phố Phái – hồn cốt phố cổ Hà Nội

Cố họa sỹ Bùi Xuân Phái, người gắn bó với tình yêu lớn dành cho phố phường Hà Nội xưa…

Bùi Xuân Phái là một trong những họa sĩ thuộc thế hệ cuối cùng của sinh viên trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cùng thời với các danh họa Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên – những tên tuổi ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Ông chuyên về chất liệu sơn dầu, đam mê mảng đề tài phố cổ Hà Nội, sáng tạo của ông đã được quần chúng mến mộ gọi dòng tranh này là Phố Phái.

Bùi Xuân Phái trong căn nhà của mình

Bùi Xuân Phái đã sống ở Hà Nội rất nhiều năm, ông là một nhà Hà Nội học về cấu trúc phố, về con người và xã hội của thế kỷ 20. Mỗi ngày ông thường xuyên đi tản bộ giữa lòng phố cổ, khi cần ông dừng lại để ghi chép. Ít khi ai gặp Bùi Xuân Phái vẽ ngay trên phố, tất cả tranh phố hầu hết được vẽ theo trí nhớ. Đối với ông Hà Nội đã quá thân thuộc, ông vẽ phố như trò chuyện với người bạn tri kỷ.  Có lẽ cũng bởi vậy mà tranh phố của Bùi Xuân Phái vừa cổ kính lại rất hiện thực, thể hiện rõ hồn cốt của phố cổ Hà Nội những thập niên 50, 60 hay 70. Các mảng màu trong tranh của ông thường có đường viền đậm nét, từ bề mặt đến cảnh quan đều có chiều sâu bên trong. Ngắm tranh phố cổ của ông, người xem nhận thấy họa sĩ đã gửi gắm những kỉ niệm, những hoài cảm cùng nỗi buồn man mác, tiếc nuối bâng khuâng trên từng nét vẽ, như điềm báo về sự đổi thay và biến mất của từng mái nhà, từng con người mang hồn phách xưa cũ….Tranh cũng giống như cuộc đời của ông  – ông cùng nó lặng lẽ ẩn náu sau đền miếu, vài ô cửa ván màu nâu của những tên phố thân quen: Hàng Mắm, Hàng Bồ, ngõ Phất Lộc, Đồng Xuân, đình Yên Thái, đình Hàng Than… nhấp nhô ngói thẫm đổ bóng xuống tấm biển chỉ đường, vài cô áo đỏ lặng lẽ, kín đáo bước đi như muốn nép mình vào ngõ nhỏ.

Bùi Xuân Phái – người mang cảm xúc nghệ thuật của người Việt Nam đến thế giới.

Mặc dù phong cách của Bùi Xuân Phái phảng phất tính chất nghệ thuật của trường phái Paris mà ông rất hâm mộ, nhưng cảm xúc nghệ thuật rõ ràng là của người Việt Nam. Khi được xem những tác phẩm, không chỉ người Việt Nam mà luôn cả người nước ngoài đều rung động với tâm tư và xúc cảm thầm kín của Bùi Xuân Phái, làm cho chúng ta quên đi sự hiện diện và ảnh hưởng của kỹ thuật bút cọ Tây Phương. Sự quyến rũ này, cùng với sự chân thành của Bùi Xuân Phái đã cho chúng ta thấy được những tuyệt phẩm của ông rất Việt Nam.

Các tác phẩm của ông biểu hiện sâu xa linh hồn người Việt, tính cách nhân bản và lòng yêu chuộng tự do, óc hài hước, đậm nét bi ai và khốn khổ.

Mỗi con đường, mỗi phố đều mang tên một danh nhân, còn những phố, đường mang tên Phố Phái thì nhiều không ai đếm được. Nó tồn lại trong hoài niệm của rất nhiều người, dù thành phố đổi thay bao nhiêu, những nơi gợi lại bóng hình Phố Phái vẫn là nơi chứa chan nhiều cảm xúc

Cũng chính bởi lý do đó, vào ngày 1/9/2019, trang chủ của công cụ tìm kiếm phổ biến nhất thế giới Google đã vinh danh cố hoạ sĩ Bùi Xuân Phái nhân kỷ niệm 99 năm ngày sinh của ông (1/9/1920 – 1/9/2019) bằng các để chân dung người họa sĩ trên nền nét vẽ chấm phá của phố cổ Hà Nội trên biểu tượng thanh công cụ tìm kiếm của Google (Google Doodles). Đây là lần thứ 2 Google vinh danh một người Việt Nam. Trước đó là cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn nhân dịp sinh nhật lần thứ 80 của ông.Theo đại diện của Google, đây là sự vinh danh người họa sĩ đã góp phần ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam hiện đại và những thành tựu cống hiến cho quê hương, cho những người yêu Hà Nội.

Bức vẽ họa sĩ Bùi Xuân Phái của Google Doodle

Đánh giá về Bùi Xuân Phái, nhà phê bình Phan Cẩm Thượng cho rằng cái tài năng đặc biệt của Bùi Xuân Phái giúp ông được yêu mến rộng rãi và “bất tử” trong lòng người yêu nghệ thuật chính là ông đã làm được điều mà trước ông và sau ông tới nay vẫn chưa ai làm được: “Tạo ra nỗi nhớ Hà Nội rất đặc biệt”. “Bùi Xuân Phái vẽ rất ra chất Hà Nội. Xem tranh ông, người ta cứ khắc khoải nhớ Hà Nội dù có thể vẫn đang sống ở ngay Hà Nội thôi. Trước và sau ông, không thấy ai làm ra được nỗi nhớ Hà Nội như ông ấy….” – ông Phan Cẩm Thượng chia sẻ.

Mặc dù cuộc sống khó khăn nhưng với tình yêu nghệ thuật, Bùi Xuân Phái đã không ngừng vẽ, sáng tạo nghệ thuật. Người họa sĩ này đã gạt bỏ mọi toan tính đời thường để cho ra đời các tác phẩm dung dị, đơn giản nhưng đầy tâm tư sâu lắng. Ông mất ngày 24 tháng 6 năm 1988 tại Hà Nội bởi căn bệnh ung thư phổi, nhưng có một điều chắc chắn, câu chuyện về cuộc đời và những bức tranh vẽ được thổi vào đó linh hồn Hà Nội cổ kính, trầm lặng của ông vẫn sẽ sống mãi với thời gian….

                                                                                    Nguyễn Hùng