Công nghiệp văn hóa Hà Nội: Từ nguồn lực đến cơ chế phát triển kinh tế sáng tạo bền vững

Hà Nội có lợi thế hiếm có về di sản, làng nghề – phố nghề, không gian sáng tạo và mạng lưới lễ hội – sự kiện dày đặc. Thành phố cũng đã đặt công nghiệp văn hóa vào trung tâm chính sách, với Nghị quyết 09-NQ/TU năm 2022, Nghị quyết 24/2025/NQ-HĐND năm 2025 và mục tiêu tăng tỷ trọng đóng góp vào GRDP. Nhưng để bước qua ngưỡng phong trào và tạo ra tăng trưởng bền vững, Hà Nội cần đồng thời giải ba bài toán: Cơ chế – thị trường, hạ tầng – không gian và nguồn nhân lực – đầu ra cho sáng tạo.

Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực thị trường: Cần cơ chế đủ rõ để tư nhân vào cuộc

Hà Nội là trung tâm văn hóa của cả nước, sở hữu nền tài nguyên “mềm” dày đặc: Hệ thống di sản, mạng lưới lễ hội – sự kiện văn hóa nghệ thuật lớn và các không gian sáng tạo đa lĩnh vực. Từ danh hiệu “Thành phố vì hòa bình” năm 1999, thành phố vừa mở rộng quy mô đô thị, vừa duy trì một kho tàng văn hóa đồ sộ và đời sống sáng tạo đa dạng.

Về chính sách, Hà Nội đã thể hiện ưu tiên bằng các chương trình công tác lớn về phát triển văn hóa và xây dựng con người Hà Nội thanh lịch, văn minh; đồng thời ban hành Nghị quyết 09-NQ/TU (2022) về phát triển công nghiệp văn hóa giai đoạn 2021-2025, định hướng đến 2030, tầm nhìn 2045, đặt mục tiêu đến năm 2030 các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 8% GRDP của thành phố. Ở cấp đầu tư công, thành phố thông qua kế hoạch bổ sung với hơn 14 nghìn tỷ đồng để tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích lịch sử – văn hóa. Về nguồn lực, giai đoạn 2021-2025 dự kiến mức đầu tư cho văn hóa chiếm 2% tổng thu ngân sách thành phố.

Tuy nhiên, khoảng cách lớn nằm ở chỗ: Chủ trương đã có, nhưng cơ chế triển khai cụ thể để biến tài nguyên văn hóa thành sản phẩm – dịch vụ văn hóa có sức mua, vẫn cần được “bóc tách” rõ hơn. Nhiều ý kiến nhấn mạnh vai trò của tư nhân trong phát triển công nghiệp văn hóa: Nhà nước giữ vai trò điều tiết, kiến tạo hành lang pháp lý và môi trường thông thoáng; còn tổ chức hoạt động cụ thể cần có sự tham gia mạnh của khu vực tư nhân. Bài toán vì thế không dừng ở kêu gọi, mà là xác định rành mạch Nhà nước làm đến đâu, tư nhân làm đến đâu, Nhà nước hỗ trợ gì và hỗ trợ bằng công cụ nào.

Ở góc độ vận hành thị trường văn hóa, các đề xuất tập trung vào nhóm cơ chế kiến tạo như ưu đãi thuế, cho thuê ưu đãi dài hạn mặt bằng, tăng cường bảo hộ bản quyền và đặt hàng. Đồng thời, nhiều nhận định cũng chỉ ra hệ thống pháp luật còn khoảng cách với thực tiễn, còn khoảng trống pháp lý, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số. Nếu không tạo được một “khung chơi” đủ rõ cho thị trường, công nghiệp văn hóa sẽ khó đi xa hơn mức sự kiện và khó hình thành chuỗi giá trị có khả năng quay vòng đầu tư.

Hạ tầng và không gian sáng tạo: Cần đồng bộ để sản phẩm có “đất” để lớn

Trong thực tế vận hành, công nghiệp văn hóa cần hạ tầng để sản xuất – trình diễn – phân phối. Hà Nội đã có những “điểm sáng” cho thấy tiềm năng tạo thị trường: Không gian đi bộ Hồ Hoàn Kiếm chỉ trong hơn 3 năm tổ chức gần 500 sự kiện trong nước và quốc tế; Phố sách Hà Nội đón hơn 3 triệu độc giả trong 5 năm, đem về doanh thu khoảng 40 tỷ đồng. Đây là những ví dụ cho thấy khi có không gian phù hợp và nhịp hoạt động đều, công chúng xuất hiện, doanh thu có thể hình thành.

Tuy vậy, các thách thức được nêu rõ vẫn xoay quanh: Hạ tầng chưa đồng bộ, thiếu liên kết giữa các bên, khó khăn trong tiếp cận thị trường và bảo vệ sở hữu trí tuệ, cùng với thiếu nguồn lực tài chính và nhân lực chuyên môn ở cả khu vực công lẫn tư. Đặc biệt, nhiều ý kiến đề nghị thành phố cần một cơ chế đặc thù để khuyến khích hoạt động của các không gian sáng tạo, coi việc tái thiết di sản công nghiệp sau di dời khỏi nội đô thành các không gian sáng tạo là một cơ hội lớn – nhưng chỉ khả thi nếu có chính sách ưu đãi đủ rõ cho doanh nghiệp tham gia.

Ở khối thủ công mỹ nghệ – làng nghề, yêu cầu “hạ tầng” không chỉ là mặt bằng, mà là quy hoạch, chuỗi trải nghiệm và hệ thống kết nối. Hà Nội được nêu là địa phương có mạng lưới làng nghề lớn nhất cả nước, đồng thời là nơi duy nhất tồn tại khái niệm phố nghề – một “nhịp cầu” đưa sản phẩm thủ công mỹ nghệ đến người tiêu dùng và du khách. Nhiều dữ liệu đã cho thấy quy mô kinh tế – xã hội của làng nghề: Hà Nội có 1.350 làng nghề và làng có nghề, có 318 làng nghề tiêu biểu được công nhận; ước tính làng nghề tạo việc làm cho khoảng 1 triệu lao động, giá trị sản xuất xấp xỉ 1 tỷ USD và khoảng 200 triệu USD kim ngạch xuất khẩu mỗi năm; nhiều làng đạt doanh thu 10-20 tỷ đồng/năm, gần 70 làng đạt 20-50 tỷ đồng/năm và khoảng 20 làng trên 50 tỷ đồng/năm.

Nhưng chính phần “đòn bẩy” này cũng đặt ra câu hỏi vận hành: Làm sao khai thác tối đa mạng lưới làng nghề – phố nghề để trở thành trục định vị thương hiệu công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Các gợi mở trong nội dung bạn cung cấp cho thấy hướng đi nằm ở tích hợp: Phát triển du lịch trải nghiệm tại làng nghề, đổi mới mẫu mã – thiết kế để đáp ứng nhu cầu du khách về cả hình thức lẫn nội dung, và tổ chức các tuyến điểm kết nối phố nghề – làng nghề. Khi hạ tầng trải nghiệm và phân phối được thiết kế thành hệ thống, sản phẩm thủ công mỹ nghệ mới có cơ hội chuyển từ “điểm đến” thành “ngành kinh tế sáng tạo” đúng nghĩa.

Từ thực tế đó, Hà Nội đã có nhiều nỗ lực hình thành hạ tầng văn hóa theo hướng bài bản hơn. Theo đó, ngày 10/07/2025, Nghị quyết 24/2025/NQ-HĐND, do HĐND Hà Nội ban hành, đã quy định về tổ chức và hoạt động của Trung tâm Công nghiệp Văn hóa đánh dấu bước hình thành một thiết chế mới, đóng vai trò không gian tập trung cho sản xuất, trưng bày, kết nối thị trường và hỗ trợ các hoạt động sáng tạo trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa. Mô hình này được kỳ vọng tạo điều kiện để các chủ thể văn hóa – sáng tạo vận hành ổn định hơn trong cơ chế thị trường, thay vì chỉ dựa vào các hoạt động mang tính sự kiện.

Song song với đó, Hà Nội cũng thúc đẩy kết nối các không gian sáng tạo hiện hữu thông qua việc Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội chính thức ra mắt và trao chứng nhận cho 82 không gian. Đây là bước chuyển từ các điểm sáng tạo rời rạc sang một hệ sinh thái có nhận diện và liên kết, góp phần củng cố hạ tầng mềm cho công nghiệp văn hóa Thủ đô và tạo nền tảng để các hoạt động sáng tạo phát triển liên tục, bền vững hơn.

Nhân lực và “đầu ra” cho sáng tạo: Mở nền tảng tạo nhịp sáng tạo

Một trong những “nút thắt” lớn được gọi tên là thiếu nhân lực có chuyên môn và kinh nghiệm, đồng thời thiếu cơ chế để nuôi dưỡng lớp sáng tạo trẻ. Nhiều ý kiến nhấn mạnh phát triển nhân lực phải bắt đầu từ thế hệ trẻ, thậm chí từ khi còn nhỏ, thông qua học – trải nghiệm để hình thành tình yêu nghệ thuật, tư duy sáng tạo và động lực theo nghề. Việc huy động nghệ sĩ tham gia giảng dạy được nhắc như một định hướng phù hợp với đặc thù nghề văn hóa – nghệ thuật.

Song nhân lực không thể phát triển nếu thiếu “đầu ra” và môi trường nghề nghiệp có thể dự báo. Các trao đổi trong tọa đàm về công nghiệp văn hóa nhấn mạnh: Nhân lực và bản sắc đi cùng nhau, nhưng muốn bung ra cần có phương tiện và đầu ra. “Đầu ra” ở đây được hiểu như các liên hoan, giải thưởng, sân chơi nghề nghiệp, hệ thống trình diễn – phân phối giúp người làm nghề có không gian thử nghiệm, tích lũy và tiến tới thành công thương mại. Cùng với đó là yêu cầu về tính minh bạch và công bằng trong thù lao và chuẩn nghề nghiệp, để người trẻ có thể an tâm theo nghề và nhìn thấy lộ trình phát triển.

Trong quản trị công nghiệp văn hóa, Hà Nội cũng được yêu cầu chuyển từ “có hoạt động” sang “có sản phẩm thế mạnh và cơ chế quay vòng”. Lãnh đạo thành phố từng nhấn mạnh: Muốn công nghiệp văn hóa phát triển mạnh mẽ phải có sản phẩm văn hóa chất lượng, có người xem – người thưởng thức; hoạt động phải vừa có bản sắc dân tộc vừa có tính hiện đại; không thể chỉ biểu diễn những gì sẵn có mà phải nghiên cứu xây dựng sản phẩm đặc sắc phù hợp thời đại. Đồng thời, các đơn vị sự nghiệp cần xác định sản phẩm thế mạnh, đề xuất danh mục đầu tư và cơ chế tháo gỡ, tổ chức biểu diễn thường xuyên để tạo nguồn thu và quay vòng đầu tư. Điều này cho thấy “nhịp hoạt động đều” và “tính lặp lại của doanh thu” là điều kiện để ngành thoát khỏi dạng dự án thử nghiệm rời rạc.

Trong bức tranh đó, một lễ hội thường niên được nhìn nhận như một nền tảng thực hành hơn là một sự kiện đơn lẻ. Tại Thủ đô, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội đóng vai trò như một platform thử nghiệm cho các nguồn lực sáng tạo. Tại đây, ý tưởng được đưa ra công chúng, được kiểm chứng trong điều kiện thực tế và được đặt vào tương tác đa chiều giữa nhà nước, khu vực tư nhân và cộng đồng sáng tạo.

Quy mô Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2024 cho thấy rõ vai trò này: 110 hoạt động thuộc 12 lĩnh vực công nghiệp văn hóa, quy tụ gần 500 nhà sáng tạo, nhà thiết kế, kiến trúc sư, nghệ sĩ, chuyên gia và nhà nghiên cứu. Không gian lễ hội trở thành nơi diễn ra đối thoại, học hỏi và hợp tác, đồng thời bộc lộ trực tiếp những điểm nghẽn về cơ chế, thủ tục, mô hình đầu tư và phương thức tổ chức. Đó là những vấn đề chỉ có thể nhìn thấy rõ khi sáng tạo bước ra khỏi ý tưởng và đi vào vận hành.

Quan trọng hơn, mô hình lễ hội cho thấy những đầu ra bền vững cho công nghiệp văn hóa: Sản phẩm được trình diễn trước công chúng, phản hồi xã hội được ghi nhận và các quan hệ hợp tác mới hình thành từ thực tiễn. Chính từ nền tảng đó, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội được kỳ vọng, từ sau năm 2026, sẽ không chỉ là không gian thử nghiệm sáng tạo, mà từng bước trở thành nền tảng sáng tạo mở giúp Hà Nội tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện hạ tầng mềm và hỗ trợ quá trình chuyển hóa sáng tạo thành giá trị bền vững cho công nghiệp văn hóa.

Tóm lại, để công nghiệp văn hóa Hà Nội cất cánh, bài toán không chỉ là có thêm sự kiện hay thêm khẩu hiệu. Điều Hà Nội cần là một hệ điều kiện đồng bộ: Khung chính sách đủ rõ để tư nhân vào cuộc; hạ tầng và không gian sáng tạo đủ mạnh để sản xuất – trình diễn – phân phối; và một hệ “đầu ra” – sân chơi – nhịp hoạt động đều để nuôi nhân lực, sản phẩm và doanh thu quay vòng. Khi ba trụ cột này gắn với nhau thành hệ sinh thái, tài nguyên văn hóa của Thủ đô mới chuyển hóa thành sức mạnh kinh tế sáng tạo bền vững.

Nguồn: