Sáng 26/11/2025, tại Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt (Bát Tràng, Hà Nội), Trung tâm Xúc tiến đầu tư và Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội phối hợp Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội tổ chức tọa đàm “Đánh thức giá trị làng nghề: Kết nối đầu tư – Lan tỏa văn hóa Thăng Long”. Sự kiện quy tụ hơn 100 đại biểu từ cơ quan quản lý, chuyên gia, nghệ nhân, doanh nghiệp và các bạn trẻ khởi nghiệp, cùng bàn giải pháp đưa làng nghề bước vào giai đoạn phát triển xanh, sáng tạo và bền vững.

Diễn đàn kết nối hệ sinh thái làng nghề Thăng Long

Phát biểu khai mạc, bà Nghiêm Thị Hoàng Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến đầu tư và Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội, nhấn mạnh Hà Nội là một trong những địa phương sở hữu hệ thống làng nghề phong phú bậc nhất cả nước, với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó trên 300 làng nghề, làng nghề truyền thống đã được công nhận. Những cái tên như: Gốm sứ Bát Tràng, Lụa Vạn Phúc, Mây tre Phú Nghĩa, Dệt Phùng Xá, Thêu ren Thường Tín, Kim hoàn Định Công, Tranh Hàng Trống… không chỉ tạo công ăn việc làm cho người dân mà còn góp phần định hình bản sắc văn hóa Thăng Long – Hà Nội.

Bà Nghiêm Thị Hoàng Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến đầu tư và Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội (Ảnh: Anh Minh/ Nhân Dân)

Theo bà Hoàng Anh, làng nghề vừa là không gian sản xuất, vừa là “bảo tàng sống” lưu giữ kỹ nghệ, nếp sống và tâm thế của người Thăng Long. Tuy nhiên, dưới tác động của hội nhập quốc tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng, cách mạng công nghiệp 4.0 và yêu cầu phát triển bền vững, nhiều làng nghề đang đứng trước áp lực cạnh tranh, yêu cầu đổi mới và nguy cơ mai một. Tọa đàm được tổ chức nhằm lắng nghe tiếng nói từ nhiều phía, từ đó từng bước xây dựng cách tiếp cận mới đối với làng nghề trong chiến lược phát triển của Thủ đô.

Không gian tọa đàm trở thành điểm gặp gỡ của đầy đủ các “mắt xích” trong chuỗi giá trị làng nghề: Cơ quan quản lý nhà nước, các sở ngành, hiệp hội, nhà khoa học, trường đại học, nhà thiết kế, doanh nghiệp sản xuất  và xuất khẩu, quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo, cùng các nghệ nhân và đại diện nhiều làng nghề truyền thống. Thay vì chỉ dừng ở việc báo cáo thành tích hay nêu khó khăn, chương trình hướng tới thiết lập một mạng lưới kết nối lâu dài, nơi các bên có thể tiếp tục đồng hành, chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và cơ hội đầu tư cho làng nghề sau khi tọa đàm khép lại.

Cần cách tiếp cận mới để “giữ người” và mở rộng thị trường

Các tham luận và ý kiến tại tọa đàm cho thấy bức tranh làng nghề Thủ đô đang tồn tại song song hai mặt: Tiềm năng rất lớn nhưng thách thức cũng không nhỏ. Vấn đề được nhắc tới nhiều nhất là bài toán nhân lực. Nhiều làng nghề có tỷ lệ lao động lớn tuổi chiếm từ 60-70%, trong khi thế hệ trẻ ít mặn mà gắn bó với nghề do thu nhập chưa thực sự ổn định và thiếu môi trường phát triển dài hạn. Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh (làng mây tre đan Phú Nghĩa) thẳng thắn chia sẻ thực trạng “Nghệ nhân già đi, sinh viên có kiến thức thiết kế – mỹ thuật lại còn quá xa với làng nghề”, dẫn đến nguy cơ đứt gãy truyền nghề nếu không có giải pháp kịp thời.

Một áp lực khác đến từ thiết kế và thị trường. PGS.TS Đặng Mai Anh, nguyên Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội phân tích: Nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ vẫn lặp lại mẫu cũ, thiếu câu chuyện sản phẩm, chưa chú trọng đầy đủ tới công năng sử dụng và trải nghiệm người tiêu dùng, trong khi xu hướng thế giới đang tiến tới bền vững, cá nhân hóa và tôn trọng bản sắc. Theo bà, sản phẩm làng nghề muốn đi xa phải hội tụ bốn giá trị: Thẩm mỹ, công năng, văn hóa và thương mại – Mỗi chi tiết, từ chất liệu, hoa văn đến màu sắc đều cần gắn với câu chuyện về vùng đất và con người tạo ra nó.

PGS. TS Đặng Mai Anh trình bày tham luận tại Tọa đàm “Đánh thức giá trị làng nghề: Kết nối đầu tư – Lan tỏa văn hóa Thăng Long”. (Ảnh: VGP)

Về đầu ra và mạng lưới tiêu thụ, nhiều ý kiến cho rằng thị trường làng nghề vẫn còn phụ thuộc vào đơn hàng nhỏ lẻ, qua trung gian, thiếu các hợp đồng dài hạn và mối liên kết bền vững với hệ thống phân phối, du lịch, dịch vụ. Không ít làng nghề thiếu không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm bài bản, khó trở thành điểm đến trong các tour, tuyến du lịch văn hóa của Thủ đô. Điều này khiến giá trị gia tăng của sản phẩm chưa tương xứng với công sức của người thợ, đồng thời làm giảm động lực để người trẻ quay về gắn bó với nghề.

Ngoài ra, hạ tầng sản xuất và môi trường cũng được nêu như một rào cản không thể bỏ qua: mặt bằng chật hẹp, ô nhiễm tiếng ồn, khói bụi, nước thải, thiếu không gian chung phục vụ đào tạo, trình diễn, giới thiệu sản phẩm… Trong bối cảnh yêu cầu về “làng nghề xanh, sản xuất sạch, sản phẩm an toàn” ngày càng trở nên bắt buộc, việc chậm cải thiện hạ tầng sẽ khiến các làng nghề khó đáp ứng các tiêu chuẩn mới của thị trường.

Gợi mở hướng đi: Từ đầu tư khoa học đến chính sách đồng bộ

Các đại biểu thảo luận sâu tìm giải pháp cho làng nghề. (Ảnh: Minh Anh/ Vietnam+)

Trước thực trạng đó, các đại biểu đã gợi mở nhiều hướng đi, từ những giải pháp “mềm” dựa trên nội lực cộng đồng đến các đề xuất chính sách ở tầm thành phố. Điểm chung trong nhiều tham luận là yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận làng nghề như một đơn vị sản xuất đơn lẻ sang mô hình “hệ sinh thái làng nghề”, nơi kinh tế, văn hóa, môi trường và du lịch được nhìn nhận trong một tổng thể thống nhất.

Về đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ, bà Hà Thị Vinh – Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội – đề xuất xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo làng nghề, được trang bị thiết bị hiện đại, là nơi gặp gỡ giữa nhà khoa học, nhà thiết kế và nghệ nhân. Tại đây, những bài toán như cải tiến mẫu mã, nâng cấp công nghệ, phát triển sản phẩm thân thiện môi trường có thể được giải quyết trên cơ sở kết hợp tri thức hàn lâm và kinh nghiệm làng nghề. Khi có môi trường làm việc chuyên nghiệp, sáng tạo và thu nhập tương xứng, thế hệ trẻ sẽ có thêm lý do để quay về quê hương lập nghiệp, thay vì rời bỏ nghề.

Bà Hà Thị Vinh – Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề thành phố Hà Nội chia sẻ về góc nhìn đổi mới sáng tạo. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Ở góc độ đầu tư và quy hoạch, bà Trần Thị Phương Lan – Chủ tịch danh dự Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề thành phố Hà Nội – nhấn mạnh sáu lĩnh vực cần ưu tiên: Quy hoạch tổng thể; không gian bảo tồn và đào tạo; hạ tầng kết nối các điểm đến; công nghệ – thiết kế; giải pháp môi trường; và vùng nguyên liệu. Bà cho rằng quy hoạch phát triển làng nghề cần được nhìn trong tầm nhìn quốc gia, thậm chí quốc tế, gắn với chiến lược du lịch và công nghiệp văn hóa của từng địa phương, tránh tình trạng mỗi làng nghề phát triển manh mún, thiếu liên kết.

Về vai trò chủ động của cộng đồng, Nghệ nhân ưu tú Lê Văn Nguyên (Hội Thêu Thường Tín) cho rằng có nhiều việc “có thể làm được ngay, không cần chờ ngân sách”, từ việc giữ gìn an ninh trật tự, cải thiện vệ sinh môi trường, chuẩn hóa cách đón tiếp du khách, đến việc xây dựng những quy chuẩn ứng xử chung trong làng nghề. Theo ông, khi chính cộng đồng nâng chất “bộ mặt” của mình, sự quan tâm và đầu tư từ bên ngoài sẽ đến nhanh và bền vững hơn.

Đề xuất về hạ tầng giới thiệu sản phẩm, ông Nguyễn Duy Trường – Chủ tịch Hội làng nghề Dệt Phùng Xá Mỹ Đức – kiến nghị xây dựng một trung tâm giới thiệu chung cho nhiều làng nghề, nơi kể được câu chuyện tổng thể về làng nghề Thăng Long – Hà Nội, đồng thời tránh lãng phí nguồn lực đầu tư manh mún. Ông cũng nhấn mạnh việc hỗ trợ kinh phí để nghệ nhân tham gia các hội chợ, triển lãm quốc tế nhằm học hỏi mô hình thành công và tìm kiếm thị trường mới.

Trên bình diện chính sách, các đại biểu đánh giá cao Nghị quyết của HĐND TP. Hà Nội về hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề, ngành nghề nông thôn, trong đó có các gói hỗ trợ dành cho nghệ nhân, đổi mới máy móc thiết bị, di dời cơ sở sản xuất ra khỏi khu dân cư, ưu đãi về thuê đất và thuế thu nhập doanh nghiệp. Những chính sách này được nhìn nhận như điểm tựa quan trọng để các sáng kiến tại tọa đàm sớm có điều kiện triển khai trong thực tế.

Kết thúc chương trình, đại diện Trung tâm Xúc tiến đầu tư và Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội khẳng định toàn bộ ý kiến tại tọa đàm sẽ được tổng hợp, báo cáo thành phố nhằm hoàn thiện cơ chế hỗ trợ làng nghề trong thời gian tới. Hà Nội đặt mục tiêu đưa làng nghề trở thành một cấu phần quan trọng của chiến lược công nghiệp văn hóa và Thành phố sáng tạo – Nơi giá trị kinh tế đi cùng giá trị di sản và bản sắc Thăng Long – Hà Nội được lan tỏa thông qua từng sản phẩm, từng câu chuyện làng nghề.