Trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội 2025, Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành tâm điểm của các hoạt động học thuật và sáng tạo. Tại đây, di sản không chỉ được tôn vinh mà còn được đặt vào những cuộc đối thoại mới mẻ. Hai sự kiện chuyên đề gồm có Tọa đàm “Di sản giáo dục và văn hóa Đông – Tây” và Hội thảo “Ứng dụng di sản trong sáng tạo” đã mang đến những góc nhìn sâu sắc, khẳng định vai trò của sự học và tính sáng tạo trong đời sống đương đại.

Tọa đàm “Di sản giáo dục và văn hóa Đông – Tây”: Cuộc đối thoại giữa hai biểu tượng học thuật

Sáng ngày 03/11/2025 tại Nhà Thái Học – Quốc Tử Giám, tọa đàm “Di sản giáo dục và văn hóa Đông – Tây” diễn ra trong bầu không khí học thuật cởi mở với sự có mặt các chuyên gia Việt Nam và quốc tế. Sự kiện mở ra cuộc trao đổi độc đáo giữa hai biểu tượng giáo dục: Văn Miếu – Quốc Tử Giám đại diện cho nền giáo dục Nho học phương Đông và Đại học Columbia (Hoa Kỳ) ghi dấu tư duy khai phóng của phương Tây.

Bà Lê Thị Ánh Mai – Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phát biểu khai mạc. (Ảnh: BTC)

Đại biểu và các nhà khoa học Việt Nam – Hoa Kỳ tham dự tọa đàm. (Ảnh: BTC)

Các diễn giả tập trung thảo luận về những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống giáo dục, từ tổ chức, phương pháp truyền thụ tri thức đến mục tiêu đào tạo. Mô hình của Quốc Tử Giám được phân tích qua lăng kính lễ nghĩa, tu dưỡng và truyền thống cộng đồng, trong khi Columbia được nhìn nhận như biểu tượng của tư duy phản biện, sáng tạo và tự do học thuật. Bên cạnh đó, nhiều gợi mở về hợp tác nghiên cứu, đặc biệt trong lĩnh vực Hán Nôm, văn chương và trao đổi sinh viên, cũng được đưa ra.

GS.TS khoa học Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam phát biểu đề dẫn về mối quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ. (Ảnh: BTC)

GS. TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hoá quốc gia, Phó Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam phát biểu tại tọa đàm về chủ đề văn hoá Việt Nam và khu vực (Ảnh: BTC)

GS. TS Nguyễn Thị Liên Hằng, Giám đốc Viện Đông Á phát biểu về mối quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Mỹ về giáo dục (Ảnh: BTC)

TS. Đinh Thanh Hiếu, Trưởng bộ môn Hán Nôm, khoa Văn Học, Đại học KHXH và Nhân Văn Hà Nội phát biểu về chủ đề giáo dục nho học và vai trò của Quốc Tử Giám (Ảnh: BTC)

TS John Phan, Nhà Nghiên cứu văn hoá và ngôn ngữ Đông Á, Đại học Columbia phát biểu tại tọa đàm  (Ảnh: BTC)

Ông Tony Bùi, Đạo diễn và nghiên cứu điện ảnh, Trung tâm Đông Á, Đại học Columbia phát biểu tại tọa đàm, chủ đề nghệ thuật và văn hoá trong giáo dục (Ảnh: BTC)

Phiên thảo luận mở thu hút sự trao đổi sôi nổi của các nhà khoa học. (Ảnh: BTC)

TS. Lê Xuân Kiêu – Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám thay mặt Ban Tổ chức phát biểu bế mạc tọa đàm (Ảnh: BTC)

Song song tọa đàm, không gian Trưng bày Di sản Văn Miếu & Columbia tại Vườn ươm (từ 01 đến 16/11) giới thiệu hành trình hình thành và phát triển của hai “trường đại học đầu tiên” tại Việt Nam và Hoa Kỳ. Các hiện vật, bản khắc, tư liệu và hình ảnh được sắp đặt song hành, giúp công chúng cảm nhận sự giao thoa giữa hai truyền thống tri thức tưởng như rất khác nhau nhưng lại gặp nhau ở tinh thần khai mở và khát vọng học hỏi. Nhiều du khách quốc tế bày tỏ ấn tượng khi thấy một di sản Đông phương được đặt cạnh một trung tâm học thuật phương Tây theo cách giàu tính đối thoại và dễ tiếp cận.

Các đại biểu tham quan và chụp ảnh tại Vườn Ươm trong khuôn viên Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Ảnh: BTC)

Tọa đàm không chỉ là hoạt động học thuật, mà còn là tuyên ngôn về vai trò của Văn Miếu – Quốc Tử Giám trong bối cảnh hội nhập: Một nơi bảo tồn giá trị truyền thống đồng thời thúc đẩy tinh thần đổi mới và đối thoại giữa các nền văn hóa.

Hoạt động thầy đồ viết thư pháp Hán nôm và chữ Quốc ngữ – Món quà tặng đại biểu và khán giả tại tọa đàm (Ảnh: BTC)

Hội thảo “Ứng dụng di sản trong sáng tạo”: Di sản trong nhịp chuyển mình của thời đại

Chiều 08/11 tại Hồ Văn, hội thảo “Ứng dụng di sản trong sáng tạo” diễn ra sôi nổi với sự tham gia của nhiều học giả, nghệ nhân và nhà sáng tạo. Các đại biểu tham dự hội thảo đã cùng thảo luận, tìm kiếm lời giải cho câu hỏi trung tâm: Làm thế nào để di sản không chỉ nằm trong bảo tàng, mà trở thành chất liệu sống, tiếp tục nuôi dưỡng các thực hành sáng tạo đương đại?

Hội thảo diễn ra trong bầu không khí cởi mở, nuôi dưỡng sự sáng tạo. (Ảnh: BTC)

Đây là hoạt động mở đầu cho sáng kiến “Đổi mới với Tôn trọng” (Change with Respect) – Chương trình hướng tới thiết lập nguyên tắc hợp tác công bằng và có đạo đức giữa nghệ nhân, nhà thiết kế và cộng đồng sáng tạo. Không khí trao đổi diễn ra tự nhiên, với nhiều quan điểm được đưa ra xoay quanh mối quan hệ giữa bảo tồn và đổi mới. Hội thảo được dẫn dắt bởi Nguyễn Tú Hằng – Đồng sáng lập Mạng lưới Nghệ sĩ Lưu trú Việt Nam và hiện là Giám đốc Hanoi Grapevine.

Các diễn giả nhấn mạnh rằng: Di sản chỉ thực sự “sống” khi được nhìn nhận như một thực thể “động”, có khả năng tiếp biến và tái tạo:“Bảo tồn cần được hiểu trong một trạng thái động gắn liền với sáng tạo. Khi di sản được sử dụng và tái tạo trong đời sống đương đại, nó tiếp tục sản sinh ra những giá trị và ý nghĩa mới cho con người hôm nay.” – TS. Mai Thị Hạnh, Phó Trưởng Khoa Công nghiệp Văn hoá và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (SIS – VNU) nhận định.

TS. Mai Thị Hạnh chia sẻ về ý niệm “bảo tồn”. (Ảnh: BTC)

Việc đưa di sản vào đời sống, theo đó, đòi hỏi sự tôn trọng tri thức của cộng đồng “gốc”, đặc biệt là các nghệ nhân – Những người giữ lửa của kỹ thuật truyền thống. Với chủ đề này, TS. Trần Hoài, Trưởng Bộ môn Di sản học, Khoa Công nghiệp Văn hoá và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành & Nghệ thuật (SIS – VNU), chia sẻ về vai trò của nghệ nhân Tây Nguyên như sau: “Nghệ nhân không chỉ là người gìn giữ di sản, mà còn là những chủ thể chủ động tạo nên các mối liên kết mới trong mạng lưới di sản”.

TS. Trần Hoài và câu chuyện thực tế tại Tây Nguyên (Ảnh: BTC)

Chị Nguyễn Thị Lệ Quyên, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến và Quảng bá Di sản Văn hoá Phi vật thể Việt Nam (VICH) chia sẻ về mối quan hệ giữa nghệ nhân và cộng đồng. (Ảnh: BTC)

Câu chuyện về quyền sở hữu trí tuệ và nguy cơ chiếm dụng văn hóa cũng được đặt ra như một thách thức lớn khi tri thức truyền thống bước vào thị trường sáng tạo. Cách giải quyết, theo nhiều chuyên gia, là xây dựng mối quan hệ đồng sáng tạo, nơi nghệ nhân và nhà thiết kế cùng chia sẻ vai trò và giá trị. TS. Lê Tùng Sơn, Giảng viên Khoa Khoa học Quản lý, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (USSH – VNU) cho rằng: “Khi các nhà sáng tạo hoặc đầu tư cho sáng tạo để làm ra tác phẩm dựa trên tri thức truyền thống, từ khía cạnh quyền tác giả (bản quyền) họ được bảo hộ quyền tài sản (quyền khai thác giá trị kinh tế) từ tác phẩm đó, trong khi cộng đồng nắm giữ tri thức truyền thống đó lại không được bảo hộ quyền này.”

TS. Lê Tùng Sơn nhấn mạnh về “điểm nghẽn” về sở hữu trí tuệ (Ảnh: BTC)

Nhiều ví dụ thực tiễn được trình bày tại hội thảo cho thấy khả năng kết hợp giữa thủ công cổ truyền và thiết kế đương đại, tạo nên sản phẩm vừa mang tính thẩm mỹ mới mẻ vừa giữ được chiều sâu văn hóa. Những chia sẻ của nghệ sĩ Trần Thảo Miên về việc ứng dụng kỹ thuật dệt, nhuộm, thủ công cổ vào ngôn ngữ thiết kế đã mang đến ví dụ sinh động về tinh thần sáng tạo gắn liền với đạo đức nghề nghiệp.

Trần Thảo Miên – Nhà sáng lập Collective Sonson giới thiệu về nét văn hoá truyền thống nhuộm chàm Tả Phìn và cói Kim Sơn. (Ảnh: BTC)

Sự tham gia hào hứng của sinh viên, các bạn trẻ và nhà nghiên cứu khiến hội thảo trở thành không gian đối thoại đa thế hệ. Nhiều câu hỏi được đặt ra xoay quanh khả năng phát triển sáng tạo bền vững, khẳng định rằng di sản đang trở thành mối quan tâm chung của cộng đồng, chứ không còn là phạm trù của riêng các nhà nghiên cứu.

Chủ đề thu hút sự quan tâm đặc biệt của khán giả. (Ảnh: BTC)

Hai hoạt động chuyên môn diễn ra tại Văn Miếu trong tuần lễ Festival Thăng Long – Hà Nội 2025 cho thấy rõ cách di sản có thể trở thành nền tảng để đối thoại, sáng tạo và đổi mới. Giữa không gian linh thiêng của di tích nghìn năm, những giá trị truyền thống đang được soi chiếu dưới ánh sáng của thời đại, mở ra những hướng tiếp cận mới, bền vững và giàu tính văn hóa cho tương lai.