Giáo dục sáng tạo là yếu tố then chốt để hình thành các công dân sáng tạo – nguồn lực quan trọng nhất của xã hội sáng tạo, quốc gia khởi nghiệp. Chính vì thế, trong chiến lược xây dựng Hà Nội trở thành thành phố sáng tạo, phát triển giáo dục sáng tạo cần phải được xem là một trong những giải pháp quan trọng để lan tỏa tinh thần sáng tạo, xây dựng nền tảng, tạo điều kiện thực hiện sáng tạo theo cam kết của Hà Nội khi tham gia Mạng lưới các Thành phố sáng tạo toàn cầu của Unesco.

Giáo dục sáng tạo – Nâng cao năng lực sáng tạo thông qua quá trình đào tạo

Theo Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học – học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội.”. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là quá trình chuyển đổi từ giáo dục truyền thụ kiến thức sang nâng cao năng lực sáng tạo cho học sinh. Khái niệm giáo dục 4.0 cũng được nhắc tới như một sự tương thích với cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, ở đó trọng tâm của giáo dục là sáng tạo và đổi mới giá trị.

Theo đó, sáng tạo đã trở thành nguồn lực lớn nhất cho sự phát triển thế giới trong những năm vừa qua. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ đặt thế giới trong một tâm thế phát triển mới, ở đó kinh tế sáng tạo đang dẫn dắt tới những mô hình và sản phẩm mới, không giống với những gì chúng ta đã từng chứng kiến trong lịch sử. Vì vậy, những kiến thức mới đòi hỏi chúng ta phải tìm tòi, khám phá hơn là chỉ sử dụng kinh nghiệm để giải quyết vấn đề. Con người sáng tạo – với bản lĩnh văn hóa để điều tiết sáng tạo không vượt qua những “lằn ranh đỏ” về đạo đức – chính là phẩm chất quan trọng nhất mà chúng ta mong đợi ở các công dân, đặc biệt là những người đang ở trung tâm sáng tạo như Hà Nội.

Sáng tạo không chỉ tạo điều kiện cho kinh tế – xã hội phát triển mà quan trọng hơn, là tạo nên đời sống tinh thần phong phú cho cá nhân và cộng đồng. Các không gian sáng tạo ở Thủ đô như phố đi bộ, không gian trưng bày nghệ thuật, giải trí… đang ngày càng biến Hà Nội trở thành thành phố đáng sống. Bầu không khí sáng tạo tạo ra sự hấp dẫn và tinh thần hào hứng mới cho Thủ đô. Tất cả những yếu tố đó vừa là kết quả của môi trường sáng tạo và cũng là nguyên nhân tiếp tục tạo nên môi trường sáng tạo cho thành phố – trong đó giáo dục sáng tạo giữ vị trí trung tâm.

Đánh giá về giáo dục sáng tạo ở Việt Nam

Trong hơn 10 năm trở lại đây, từ việc coi trọng sáng tạo trong phát triển bền vững, Việt Nam đã tập trung nhiều cho giáo dục tư duy sáng tạo. Trong nhà trường, Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai mô hình STEM (Science – Technology – Engineering – Math), giảng dạy tích hợp kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học, kết hợp lý thuyết và thực hành trong bối cảnh thực tế. Cách dạy này đã có những thành công nhất định trong việc khuyến khích học sinh vận dụng tri thức và khả năng tự giải quyết vấn đề.

Trung tâm Gốm Bát Tràng

Bên cạnh đó, để gia tăng tính nhân văn cho mô hình STEM vốn bị coi là nặng về kỹ thuật, công nghệ, nhiều trường đưa thêm nghệ thuật để biến STEM thành STEAM (A – Art), phát triển trí tuệ cảm xúc và tinh thần cho học sinh; hoặc triển khai mô hình giáo dục CORE (Creativity – Originality – Reciprocity – Empathy), nhấn mạnh tính người, nhu cầu cảm xúc – sáng tạo – thẩm mỹ – trách nhiệm xã hội. Việc tăng cường các môn học xã hội và nhân văn như âm nhạc, văn học, nghệ thuật, lịch sử, triết học… hướng tới xây dựng con người toàn diện Đức – Trí – Thể – Mỹ.

Bên cạnh đó, giáo dục sáng tạo không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn thông qua các thiết chế và không gian văn hóa. Các hoạt động trải nghiệm tại Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, làng nghề Bát Tràng, Vạn Phúc, các không gian sáng tạo như Heritage Space, Manzi, hay tại các bảo tàng như Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học, Bảo tàng Phụ nữ… đã góp phần lan tỏa tinh thần sáng tạo cho toàn xã hội.

Triển lãm “Ego – Người” của họa sĩ Ngô Xuân Bính tại Bảo tàng Hà Nội

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập. Trong nhà trường, các môn nghệ thuật vẫn bị coi là môn phụ. Nguồn lực cho giáo dục sáng tạo thiếu và yếu: Giáo viên nghệ thuật thiếu hơn 10.000 người (theo VOV), thiếu kinh phí và cơ sở vật chất. Tình trạng vi phạm bản quyền trong các lĩnh vực sáng tạo còn phổ biến, làm ảnh hưởng đến môi trường minh bạch. Các hoạt động sáng tạo thiếu sự liên kết, đơn điệu, chưa thu hút được sự tham gia chủ động của người dân. Một số không gian sáng tạo như phố đi bộ giảm sức hút sau thời gian hoạt động…

Triển lãm Bia đá kể chuyện tại Văn miếu Quốc Tử Giám

Giải pháp đưa giáo dục sáng tạo vào chiến lược xây dựng Thành phố sáng tạo

Thành phố sáng tạo là chủ trương phát triển lớn của Hà Nội. Việc triển khai thành công mô hình này không chỉ khẳng định sức mạnh văn hóa mà còn hình thành bầu không khí sáng tạo lan tỏa trong chính trị, văn hóa, xã hội, công nghệ và các lĩnh vực khác. Do vậy, đưa giáo dục sáng tạo vào chiến lược phát triển thành phố sáng tạo là yêu cầu thiết yếu.

Thứ nhất, cần nâng cao nhận thức về vai trò, vị trí, ý nghĩa của giáo dục sáng tạo. Thành phố sáng tạo cần có công dân sáng tạo, và giáo dục sáng tạo chính là nền tảng để mở ra tiềm năng phát triển mới.

Thứ hai, triển khai tốt Nghị quyết 09-NQ/TU ngày 22/02/2022 về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tại Hà Nội giai đoạn 2021-2026, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Đặc biệt, cần sớm thành lập và vận hành Trung tâm Thiết kế Sáng tạo Hà Nội; củng cố mạng lưới thiết kế sáng tạo; hỗ trợ các dự án sáng tạo tiềm năng; thúc đẩy hợp tác quốc tế; xây dựng hệ sinh thái sáng tạo công – tư; thực hiện chuỗi chương trình truyền hình “Tài năng Sáng tạo Hà Nội”; và tổ chức các sự kiện tôn vinh sáng tạo như Lễ hội Thiết kế Sáng tạo, Liên hoan Thiết kế, Tuần lễ Thời trang Quốc tế…

Thứ ba, xây dựng chương trình giáo dục trong nhà trường theo hướng tăng cường giáo dục nghệ thuật và tính ứng dụng, phát huy khả năng sáng tạo của học sinh; cải thiện phương pháp giảng dạy để tăng tương tác, nuôi dưỡng tư duy sáng tạo; đầu tư cơ sở vật chất và học liệu; tạo thêm sân chơi và hoạt động cho học sinh thể hiện khả năng sáng tạo.

Tò he – Trò chơi dân gian tại phố đi bộ Hồ Gươm

Không gian hội nhập

Kết luận

Sáng tạo là nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững. Giáo dục sáng tạo lan tỏa tinh thần sáng tạo, hình thành công dân sáng tạo – nền tảng của thành phố sáng tạo. Đây là nhiệm vụ dài hạn, đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội. Hà Nội – thủ đô văn hóa và sáng tạo – cần tận dụng nguồn lực đặc biệt này để trở thành hình mẫu quốc gia, từ đó thúc đẩy sáng tạo trở thành mục tiêu chung của cả nước.

Tác giả: PGS.TS. Bùi Hoài Sơn – Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội

Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11/2022