Hà Nội qua điện ảnh: Từ ký ức tập thể đến những trải nghiệm cá nhân

Từ những thước phim đen trắng ghi lại Hồ Gươm, phố cổ và hàng xà cừ đến các khung hình đương đại của ngõ nhỏ, khu tập thể cũ hay những vùng đô thị mới đang mở rộng… Hà Nội là một trong số ít thành phố được điện ảnh Việt Nam theo dõi liên tục suốt hơn bảy thập kỷ. Điều thay đổi sâu sắc nhất không chỉ nằm ở diện mạo đô thị, mà ở cách điện ảnh lựa chọn góc nhìn. Hà Nội từng được kể như một không gian mang ký ức chung của cộng đồng, rồi dần được nhìn qua những trải nghiệm cụ thể, gắn với đời sống và cảm xúc của từng cá nhân sống trong thành phố.

Hà Nội trong phim đen trắng: Những mảnh ký ức chung

Trong các bộ phim trước thập niên 1980, Hà Nội thường hiện lên như một không gian biểu tượng thống nhất. Những hình ảnh quen thuộc như Hồ Gươm, phố cổ, mái ngói cũ, xe đạp, hàng bàng, hàng xà cừ xuất hiện lặp lại, tạo nên một hình dung chung về đô thị trung tâm của miền Bắc trong bối cảnh chiến tranh và hậu chiến. Thành phố khi ấy không được mô tả như một nơi có nhiều tuyến đời sống khác nhau, mà như một chỉnh thể đại diện cho lịch sử, cho cộng đồng và cho tinh thần thời đại.

Cách nhìn này thể hiện rõ trong “Em bé Hà Nội” (1974). Bộ phim sử dụng nhiều khung hình rộng, nhịp điệu chậm và giữ khoảng cách tương đối giữa máy quay và nhân vật. Hà Nội xuất hiện như một phông nền chung, nơi câu chuyện cá nhân của cô bé Ngọc Hà diễn ra trong một bối cảnh xã hội lớn hơn. Thành phố không được phân tách theo không gian sinh hoạt hay tầng lớp, mà được trình bày như một không gian chung của ký ức chiến tranh và sự gắn kết cộng đồng.

Với “Sao Tháng Tám” (1976), Hà Nội tiếp tục được đặt trong vai trò trung tâm lịch sử. Thành phố hiện lên qua những quảng trường, phố phường và dòng người, mang nhịp điệu của một thời khắc cách mạng. Dù phim có nhiều tuyến nhân vật, điểm nhấn vẫn nằm ở cảm giác Hà Nội như một chỉnh thể đang chuyển động cùng lịch sử, nơi cá nhân hòa vào dòng chảy tập thể.

Đến đầu thập niên 1980, “Hà Nội mùa chim làm tổ” cho thấy một chuyển động tinh tế hơn. Hà Nội vẫn được quay với nhịp chậm và bố cục tương đối ổn định, những mối quan tâm bắt đầu nghiêng về đời sống thường nhật và những biến chuyển tâm lý của con người trong thành phố. Dù vậy, Hà Nội trong phim vẫn mang tính đại diện cao, chưa thực sự trở thành không gian của những trải nghiệm cá nhân phân hóa.

Về mặt ngôn ngữ hình ảnh, nhiều phim giai đoạn này ưu tiên bố cục tĩnh, máy quay ít chuyển động và khung hình rộng. Hà Nội vì thế hiện lên ổn định, trật tự và có phần tĩnh tại. Thành phố được đặt vào vai trò của một biểu tượng trung tâm, nơi giá trị nằm ở tính đại diện và sự bền vững của hình ảnh hơn là ở những dao động nhỏ của đời sống đô thị.

Hà Nội trong phim đương đại: Đô thị được nhìn từ những “lát cắt” cá nhân

Trong điện ảnh Việt Nam đương đại, Hà Nội không còn chủ yếu xuất hiện như một hình ảnh thống nhất. Thành phố được nhìn qua những trải nghiệm không gian cụ thể, gắn với nhịp sống cá nhân và trạng thái tinh thần của nhân vật. Hà Nội không còn đứng ở vị trí đại diện cho một ký ức chung, mà được cảm nhận như một môi trường sống trực tiếp, nơi con người tồn tại, di chuyển và suy nghĩ trong các điều kiện đô thị rất cụ thể.

Ở “Mùa ổi” (2000), Hà Nội được kể từ điểm nhìn của ký ức gia đình. Những ngõ nhỏ, khu vườn, đồ vật cũ và nhịp sống chậm tạo nên một thành phố gần gũi, riêng tư. Hà Nội trong phim không được gọi tên bằng các biểu tượng lớn, mà hiện lên qua cảm giác “ở trong nhà”, nơi ký ức cá nhân gắn chặt với không gian sống. Thành phố vì thế trở thành một phần của đời sống nội tâm, chứ không chỉ là bối cảnh bên ngoài.

Với “Đào, phở và piano” (2024), Hà Nội trở lại trong bối cảnh lịch sử, những cách kể mở rộng sang nhiều số phận và nếp sống khác nhau. Thành phố vừa là nơi diễn ra biến cố lớn, vừa là không gian của những sinh hoạt rất đời thường. Hà Nội trong phim vẫn mang tính biểu trưng, nhưng biểu trưng ấy được neo vào các chi tiết nhỏ của đời sống, khiến thành phố hiện lên như một tập hợp các trải nghiệm cụ thể, thay vì một hình ảnh khái quát.

Trong “Cu li không bao giờ khóc” (2024), Hà Nội được cảm nhận như một không gian sống có chiều sâu thời gian. Phim không dựa vào những biểu tượng dễ nhận diện, mà tập trung vào các không gian hẹp, những ngôi nhà, công trình đang xây dựng và nhịp sinh hoạt lặng lẽ. Hà Nội hiện lên như một nhân vật thầm lặng, mang theo ký ức, sự chật chội và những khoảng trống trong giao tiếp giữa các thế hệ. Thành phố không được nhìn từ xa, mà được sống cùng nhân vật trong từng khung hình kéo dài.

Hay mới đây nhất, “Thế hệ Kỳ tích” (2025) cho thấy một Hà Nội của nhịp sống đô thị đang tăng tốc. Phim mở đầu bằng những địa điểm quen thuộc như Hồ Gươm hay Nhà hát Lớn, rồi nhanh chóng thu hẹp vào đời sống thường nhật của phố cổ, ngõ nhỏ, vỉa hè và những không gian sinh hoạt gia đình. Qua hành trình trưởng thành của nhân vật trẻ, Hà Nội hiện lên vừa thân thuộc vừa nhiều áp lực, phản ánh những va chạm thế hệ và những vấn đề đương đại của đời sống đô thị.

Nhìn từ các tác phẩm này, Hà Nội trong phim đương đại không còn được xác định bởi việc có hay không các biểu tượng quen thuộc, mà bởi cách thành phố “được trải nghiệm”. Điện ảnh đi từ những điểm nhìn gần như nhà, ngõ, khu phố, để cho thấy Hà Nội như một môi trường sống cụ thể, nơi câu chuyện cá nhân diễn ra và được định hình.

Khi Hà Nội không chỉ là phông nền

Sự khác biệt giữa các giai đoạn điện ảnh không chỉ nằm ở hình ảnh Hà Nội thay đổi ra sao, mà ở vai trò của đô thị trong cấu trúc kể chuyện. Trong nhiều phim đen trắng, Hà Nội thường là phông nền cho ký ức chung, được lựa chọn và sắp đặt theo hướng biểu tượng hóa. Cá nhân xuất hiện trong không gian ấy như một phần của cộng đồng và trật tự chung.

Sang các phim về sau, đặc biệt từ thời kỳ đổi mới đến hiện tại, Hà Nội dần hiện lên như một không gian có sức nặng riêng. Thành phố không chỉ “ở đó”, mà tác động trực tiếp đến nhịp sống, cảm xúc và lựa chọn của nhân vật. Những khác biệt giữa khu phố cũ và không gian mới, giữa nhịp sống chậm và tốc độ đô thị, giữa ký ức gia đình và áp lực mưu sinh bắt đầu được thể hiện rõ hơn. Hà Nội trong phim vì thế mang nhiều sắc thái, có thể gần gũi nhưng cũng bức bối, quen thuộc nhưng không ngừng thay đổi.

Sự chuyển dịch này cũng có thể quan sát ở cấp độ tư liệu hình ảnh. Các hoạt động như triển lãm “Bối cảnh quay phim là các di tích, di sản văn hóa của Hà Nội” do Viện Phim Việt Nam thực hiện cho thấy Hà Nội được ghi lại liên tục qua nhiều thập kỷ, từ phim tư liệu đến phim truyện. Điều quan trọng không chỉ là số lượng biểu tượng được lặp lại, mà là việc các lớp không gian, từ di tích đến đời sống thường nhật, ngày càng trở thành chất liệu kể chuyện. Hà Nội không chỉ được lưu giữ như hình ảnh, mà còn được tái định nghĩa qua cách điện ảnh lựa chọn điểm nhìn và cách con người sống trong thành phố.

Qua điện ảnh, có thể thấy hai cách nhìn về Hà Nội đang cùng tồn tại. Một Hà Nội của ký ức tập thể, mang tính biểu tượng và thống nhất, được lưu giữ trong các phim đen trắng như “Em bé Hà Nội” hay “Sao Tháng Tám”. Và một Hà Nội đương đại, hiện lên qua những trải nghiệm cá nhân cụ thể trong các tác phẩm sau này, nơi đô thị được cảm nhận từ bên trong đời sống. Sự thay đổi ấy không chỉ phản ánh quá trình biến chuyển của thành phố, mà còn cho thấy cách con người thay đổi trong việc sống, ghi nhớ và kể lại không gian đô thị của mình.

Nguồn: