Khoa thi Hương cuối thế kỷ XIX: Ngược dòng thời gian đối thoại với ký ức khoa cử

Trong khuôn khổ Biennale Photo Hanoi ’25, triển lãm “Khoa thi Hương cuối thế kỷ XIX” mở ra một cánh cửa thần kỳ đưa người xem trở lại không khí khoa cử hơn một thế kỷ trước. Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, dưới tán cây già trăm năm, bộ ảnh của nhiếp ảnh gia người Pháp Firmin-André Salles được tái hiện trong một không gian kiến trúc tre, tạo nên trải nghiệm thị giác giao hòa giữa truyền thống và sáng tạo đương đại.

Tái hiện không gian trường thi xưa

Không gian Triển lãm được kiến tạo từ chất liệu tre Việt Nam, gợi nhắc cấu trúc các lều chõng, hành lang và khuôn viên của trường thi Hương. Trong không gian mở, ánh sáng lọc qua lớp mái tre tạo hiệu ứng riêng như một cách vươn mình như một ẩn dụ cho sức sống bền bỉ và vẻ đẹp tinh túy của tri thức.

Giữa không gian đó, người xem bước vào và bắt gặp những sĩ tử gửi gắm giấc mộng vinh quy của một trăm năm trước trong tiếng trống trường thi và tinh thần hiếu học của một thời đã xa. Điều này mang đến một cách diễn giải mới nhưng tôn trọng dành cho hệ thống giáo dục Nho học Việt Nam.

Kiến trúc Tre Việt tạo nên không gian trường thi xưa (Ảnh: BTC)

Việc đặt triển lãm trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ mang tính biểu tượng – Đây là “cái nôi” của đạo học Việt, nơi gìn giữ 82 bia Tiến sĩ, nơi tôn vinh tri thức và tinh thần hiếu học suốt hàng trăm năm. Không gian tre vươn lên trong khuôn viên di tích vì thế trở thành ẩn dụ cho sức sống bền bỉ của tri thức và đạo học.

Những khoảnh khắc cuối cùng của thiết chế khoa cử tại Việt Nam

Hệ thống khoa cử Việt Nam là một mô hình tuyển chọn nhân tài nghiêm ngặt, thấm đượm triết lý “trọng hiền đãi sĩ”. Từ thi Hương, thi Hội đến thi Đình, hàng ngàn sĩ tử phải vượt qua những vòng thi đầy thách thức: Kinh nghĩa, Chiếu – Chế – Biểu, Thơ phú, Văn sách…

Tổ chức 3 năm một lần, kỳ thi Hương là vòng sàng lọc quan trọng nhất. Quy chế thi chặt chẽ, bài làm ghi phách ẩn danh, sĩ tử bị cấm mọi hình thức trao đổi. Chỉ những người xuất sắc nhất mới được xướng danh đỗ Cử nhân – tấm vé bước vào thi Hội và tiến gần hơn đến quan lộ. Cuối thế kỷ XIX, khoa cử không chỉ là con đường học thuật mà còn là một thiết chế phản ánh lý tưởng của giới sĩ phu: Tri thức và đạo đức quan trọng hơn huyết thống hay quyền lực.

Khán giả chìm đắm vào không gian của các sĩ tử trăm năm trước (Ảnh: BTC)

Sau khi Pháp đặt quyền cai trị ở Việt Nam (năm 1884), hệ thống khoa cử truyền thống dần bị thu hẹp. Trường thi Hà Nội giải thể năm 1879; từ năm 1886, các khoa Hà Nội và Nam Định được hợp nhất thành Trường Hà Nam. Trong khoa thi năm Đinh Dậu – 1897, dù có tới hơn 10.000 thí sinh, chỉ 80 người đỗ (theo Quốc triều Hương khoa lục của Tiến sĩ Cao Xuân Dục). Đây cũng là một trong những kỳ thi hiếm hoi có sự hiện diện của Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer trong lễ khai mạc. Từ 1898, tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ bắt đầu được đưa vào bài kiểm tra bổ sung, báo hiệu sự chuyển dịch của nền giáo dục Việt Nam dưới ảnh hưởng phương Tây. Đến năm Ất Mão – 1915, kỳ thi Hương ở Nam Định khép lại chặng đường cuối cùng của khoa cử Nho học phía Bắc, đánh dấu sự thay đổi sâu sắc của giáo dục Việt Nam khi bước sang mô hình hiện đại.

Trong Lễ Khai mạc triển lãm, ngày 06/11/2025, ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, chia sẻ: “Chúng tôi hy vọng triển lãm là cảm hứng, nuôi dưỡng tinh thần về giá trị của sự học, sự kết nối những giá trị tiêu biểu của Đạo Học Việt Nam: Tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài – Với Bốn trụ cột giáo dục của UNESCO: Học để biết, học để làm, học để hoàn thiện bản thân mình, học để cùng chung sống.”

Ông Lê Xuân Kiêu chia sẻ góc nhìn của Văn Miếu tại Lễ Khai mạc (Ảnh: BTC)

Di sản ảnh của Firmin-André Salles: Nhìn lại lịch sử bằng “đôi mắt” đương đại

Firmin-André Salles (1860–1929), nhiếp ảnh gia kiêm nhà thám hiểm người Pháp, ghi lại bộ ảnh về kỳ thi Hương trong giai đoạn 1896-1898 bằng kỹ thuật nhiếp ảnh bảng khô, tạo nên những khuôn hình sắc nét và chi tiết hiếm có. Được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Pháp và Hội Địa lý Quốc gia Pháp, những bức ảnh trở thành tư liệu quý giá về đời sống khoa cử và cảnh quan thời bấy giờ.

Bộ ảnh trưng bày tại Văn Miếu không chỉ tái hiện không khí trường thi mà còn mở ra một cuộc đối thoại rộng hơn: Nhiếp ảnh ảnh hưởng thế nào đến cách chúng ta nhớ về lịch sử? Một hình ảnh có thể kể lại điều gì về một thời đại đang chuyển mình?

Ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, phát biểu tại Lễ Khai mạc: “Chúng tôi tin rằng sáng tạo là một trong những con đường mạnh mẽ nhất để kết nối di sản với tương lai. Triển lãm này là minh chứng cho điều đó. Khi lịch sử cất tiếng nói qua ống kính nhiếp ảnh, chúng ta được chiêm ngưỡng không chỉ những gì con người từng thấy, mà còn cả cách họ suy nghĩ, mơ ước và đổi thay theo thời gian.”

Ông Jonathan Baker phát biểu tại Lễ Khai mạc (Ảnh: BTC)

Triển lãm cũng được bổ sung thông tin từ các nhà nghiên cứu nhằm lấp đầy khoảng trống trong tư liệu gốc, giúp người xem có cái nhìn toàn diện hơn về kỳ thi, về bối cảnh xã hội và những con người trong ảnh.

Thông tin triển lãm: