Liên hoan Quốc tế Sân khấu Thử nghiệm lần thứ VI – 2025 đã khép lại tối 30/11/2025 tại Nhà hát Phạm Thị Trân (Ninh Bình). Sau hơn nửa tháng diễn ra tại TP.HCM, Hà Nội, Hải Phòng và Ninh Bình; với gần 30 đơn vị nghệ thuật từ Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á – Âu, liên hoan năm nay được đánh giá là kỳ tổ chức có quy mô lớn nhất từ trước tới nay, đồng thời cho thấy nỗ lực đổi mới mạnh mẽ của sân khấu Việt Nam trong hành trình hội nhập.

Bốn thành phố, một hành trình sáng tạo

Giai đoạn mở màn tại TP.HCM cho thấy một bức tranh đa dạng về chọn lựa hình thức thể nghiệm. Các tác phẩm như “Kiều và Hoạn Thư”, “Ảo quan”, “Hồn thơ ngọc”, “Cơn hồng thủy”, “Sơn hà” hay “Nguyệt hạ” đều thể hiện xu hướng chuyển từ lối dàn dựng tả thực sang ngôn ngữ biểu tượng, nơi ánh sáng, hình thể, nhịp điệu và âm nhạc đóng vai trò cấu trúc. Sự thay đổi này không chỉ làm mới diện mạo sân khấu miền Nam mà còn cho thấy nỗ lực tạo ra diễn ngôn phù hợp với khán giả đương đại, đặc biệt trong bối cảnh sân khấu đối diện nhiều thách thức về thị trường.

Bùi Công Danh và NSƯT Ốc Thanh Vân trong vở “Nguyệt hạ” (Ảnh: Anh Vũ/ Thể thao Văn hóa)

Điểm nổi bật là lớp nghệ sĩ trẻ thể hiện tinh thần tìm tòi mạnh mẽ. Họ không chỉ thay đổi cách kể chuyện mà còn khai thác công nghệ, sử dụng hiệu ứng hình ảnh, đa phương tiện để mở rộng không gian biểu đạt. Ở Hồn thơ ngọc, dàn đồng ca hơn 50 diễn viên múa được dùng để thay thế cảnh trí, tạo ra những chuyển động mang tính ẩn dụ. Trong khi đó, Nguyệt hạ đưa bi kịch Romeo và Juliet vào ngữ cảnh văn hóa Việt Nam, cho thấy cách tiếp cận thử nghiệm dựa trên chất liệu giao thoa Đông – Tây.

Tại Hải Phòng và Hà Nội, liên hoan bước vào một bầu không khí khác, nơi nghệ thuật truyền thống trở thành nền tảng cho đổi mới. Giấc mơ chú ếch xanh gây bất ngờ bởi cách xử lý không gian giàu tưởng tượng, kể chuyện qua biểu tượng để nói về môi trường. Câu chuyện tình yêu của Nhà hát Chèo Quân đội mở rộng cấu trúc chèo truyền thống bằng nhiều tuyến dẫn chuyện song song, kết hợp âm nhạc cổ truyền với tiết tấu mới. Đào liễu của Chèo Hà Nội lại chọn tinh thần tối giản: không gian hầu như trống, diễn viên đối thoại với nội tâm thông qua chuyển động tinh tế và hát ngâm đặc trưng, tạo nên độ sâu suy tưởng.

Giai đoạn hội tụ tại Ninh Bình từ ngày 20 đến 30/11 đưa liên hoan lên cao trào với 20 tác phẩm quốc tế. Đây là nơi khán giả được tiếp cận nhiều hình thức thể nghiệm hiếm thấy: sân khấu mặt nạ Nhật Bản, kịch hình thể Ba Lan, độc diễn đương đại, hay sân khấu kết hợp công nghệ. “Vũ trụ” (Mông Cổ) đặc biệt gây chú ý bởi toàn bộ vở diễn gần như không có thoại, thay vào đó là ngôn ngữ cơ thể mô phỏng các thực thể như lửa, gió, đất, kim loại… Tác phẩm không kể câu chuyện theo tuyến nhân vật mà gợi mở về chu trình sống của tự nhiên, chạm tới các vấn đề cấp bách như biến đổi khí hậu và xung đột toàn cầu. Cùng lúc, “Tỳ bà ký “ (Trung Quốc) cho thấy sự tinh tế của kỹ thuật biểu diễn cổ điển kết hợp cảm quan tối giản, chứng minh khả năng làm mới di sản sân khấu truyền thống.

Ngôn ngữ thử nghiệm và sự chuyển mình của nghệ sĩ

Một trong những thành tựu quan trọng của Liên hoan 2025 là sự chuyển dịch trong tư duy của nghệ sĩ Việt Nam. Nhiều đạo diễn từ bỏ hoàn toàn mô hình sân khấu đóng khung, sử dụng không gian ước lệ và ánh sáng để dẫn nhịp cảm xúc. Điều này đòi hỏi người diễn viên phải trở nên đa năng: Có thể hát, múa, xử lý hình thể, tương tác với ánh sáng và âm thanh như một phần của câu chuyện. Các diễn viên cũng phải rời bỏ “vùng an toàn”, như trường hợp độc diễn kéo dài tại “Sơn hà” hoặc các vai diễn kết hợp ca – múa – thoại song ngữ trong Nguyệt hạ, thể hiện mức độ thử thách lớn hơn nhiều so với sân khấu truyền thống.

Các loại hình rối, chèo, cải lương, xiếc cũng chứng minh khả năng thích ứng mạnh mẽ. Tấm Cám dùng tre như hệ ngôn ngữ thống nhất cho toàn bộ vở diễn, tạo cảm giác cổ tích mà vẫn hiện đại. “Nghêu Sò Ốc Hến” đưa kỹ thuật xiếc vào cấu trúc châm biếm dân gian. “Mê-đê” trong cải lương thử nghiệm cho thấy một bi kịch phương Tây có thể được diễn giải bằng âm nhạc và mỹ thuật cải lương nhưng vẫn giữ độ căng nội tâm đặc trưng.

Những nỗ lực này chứng minh rằng thử nghiệm không đồng nghĩa với phá bỏ truyền thống, mà là khả năng chắt lọc tinh hoa, tái cấu trúc để mở rộng phạm vi biểu đạt của mỗi loại hình.

Những dấu ấn chuyên môn

Liên hoan năm nay trao hai giải Vở diễn xuất sắc cho “Đêm nay là đêm nào” (Trung Quốc) và “Người đi dép cao su” (Nhà hát Kịch Việt Nam). Sáu Huy chương Vàng được trao cho các vở: “Tỳ bà ký”, “Vũ trụ”, “Nguyệt hạ”, “Giấc mơ chú ếch xanh”, “Các cụ gánh còng lưng” và “Tấm Cám”. Tiếp đó là 4 Huy chương Bạc cho các vở diễn, 39 Huy chương Vàng, 52 Huy chương Bạc cho các diễn viên xuất sắc tại Liên hoan cùng hệ thống giải thưởng cho các thành phần sáng tạo xuất sắc nhất tại Liên hoan gồm tác giả, đạo diễn, biên đạo múa, thiết kế ánh sáng, âm nhạc, dàn nhạc, chỉ huy dàn nhạc và thiết kế mỹ thuật

Trao giải cho vở diễn xuất sắc. (Ảnh: Trang Anh/ Nhân Dân)

Trao giải cho các tác phẩm đạt Huy chương Vàng vở diễn. (Ảnh: Trang Anh/ Nhân Dân)

Hội đồng Giám khảo đánh giá liên hoan thể hiện “một bức tranh đa sắc với nhiều phương pháp thử nghiệm táo bạo”, đặc biệt ở sự kết hợp giữa truyền thống và đương đại. Tuy vậy, liên hoan cũng phơi bày những vấn đề tồn tại lâu nay: sự thiếu hụt kịch bản thử nghiệm mới, cơ sở vật chất không đồng đều, và khoảng cách giữa sân khấu thể nghiệm và thị hiếu đại chúng. Đây đều là những rào cản ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì các vở thử nghiệm sau liên hoan.

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Chương, Chủ tịch Hội đồng Giám khảo của Liên hoan tổng kết về chất lượng nghệ thuật của liên hoan. (Ảnh: Trang Anh/ Nhân Dân)

Phát biểu tại lễ bế mạc, NSND Trịnh Thúy Mùi – Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam nhấn mạnh thử nghiệm là con đường tất yếu để sân khấu phát triển. “Thành công hay thất bại đều mang lại giá trị, bởi đó là những kinh nghiệm mở đường cho sáng tạo mới,” bà nói.

Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam Trịnh Thúy Mùi phát biểu. (Ảnh: Trang Anh/ Nhân Dân)

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phan Tâm đánh giá liên hoan đã trở thành không gian gặp gỡ giữa các nền văn hóa, đóng góp cho quá trình hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa của Việt Nam.

Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phan Tâm phát biểu. (Ảnh: Trang Anh/ Nhân Dân)

Liên hoan Quốc tế Sân khấu Thử nghiệm 2025 khép lại, nhưng những câu hỏi và cú hích sáng tạo mà nó để lại hứa hẹn tiếp tục tạo động lực cho sân khấu Việt Nam trong thời gian tới. Giữa bối cảnh văn hóa toàn cầu thay đổi nhanh chóng, những tìm tòi hôm nay sẽ là nền tảng giúp sân khấu Việt Nam tự tin bước vào những hình thức biểu đạt mới, vừa gìn giữ bản sắc, vừa đối thoại với thế giới.