Cuốn sách “Khu tập thể – Tìm lại giấc mơ thiên đường” vừa được giới thiệu tại Hà Nội ngày 26/10/2025 vừa qua. Đây là một nỗ lực nghiên cứu liên ngành, xác định các khu tập thể như một di sản đô thị độc đáo của Việt Nam thế kỷ XX. Sự kiện ra mắt kết hợp tọa đàm học thuật quy tụ nhiều nhà nghiên cứu văn hoá, kiến trúc và đô thị, mở ra cuộc đối thoại rộng hơn về ký ức còn lưu giữ trong không gian tập thể.

Một lăng kính đa chiều về ký ức đô thị Việt Nam

“Khu tập thể – Tìm lại giấc mơ thiên đường” là công trình nghiên cứu tập thể do TS. Trần Hậu Yên Thế và PGS.TS. Đinh Hồng Hải đồng chủ biên. Cuốn sách được xuất bản bởi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam với sự tham gia của nhiều học giả và nhà nghiên cứu.

Cuốn sách được trưng bày tại Lễ ra mắt. (Ảnh: BTC)

Từ tư liệu lịch sử, ký ức gia đình đến những khảo cứu về kiến trúc và đời sống xã hội, cuốn sách tái hiện khu tập thể không chỉ như mô hình nhà ở thời bao cấp, mà như một “không gian di sản” phản ánh khả năng ứng biến, thích nghi và sáng tạo của người Việt. Ba phần chính, gồm:  “Di sản lịch sử”, “Đô thị nhân văn”, “Giấc mơ thiên đường” – lần lượt đưa người đọc đi qua quá trình hình thành khu tập thể, nếp sống cộng đồng và những trăn trở về việc bảo tồn ký ức đô thị trong bối cảnh hiện đại hóa.

Tư liệu tranh ký hoạ, ảnh chụp và câu chuyện từ các khu tập thể Kim Liên, Văn Chương, Thành Công, Khương Thượng… được tuyển chọn công phu, biến cuốn sách thành một kho lưu trữ ký ức thị dân Hà Nội, nơi mỗi hình ảnh là một mảnh ghép của đời sống thường nhật: Từ “xí máy”, “chuồng cọp” đến những khoảng sân chung nơi bao thế hệ lớn lên.

Không gian của Lễ Khai mạc tràn đầy hoài niệm (Ảnh: BTC)

Đối thoại giữa ký ức, nghiên cứu và đô thị đương đại

Buổi tọa đàm đi cùng lễ ra mắt có sự tham gia của TS. Trần Hậu Yên Thế, PGS.TS. Nguyễn Văn Huy, TS. Phạm Thị Thủy Chung và TS.KTS. Lê Phước Anh, do Nhà văn – Kiến trúc sư Nguyễn Trương Quý điều phối.

Các diễn giả cùng nhìn nhận khu tập thể như một “thấu kính xã hội”, nơi có thể đọc được nhiều tầng lịch sử: Từ chính sách nhà ở thời bao cấp, nếp sống cộng đồng, tới những biến chuyển mạnh mẽ của đô thị thị trường. Những thuật ngữ như “chuồng cọp”, “cơi nới”, “không gian công cộng”, “đô thị mới”, vốn rất quen thuộc với đời sống tập thể, được đặt lại đúng ngữ cảnh để soi chiếu thói quen, tâm lý và triết lý sống của người Việt đô thị cuối thế kỷ XX.

Cuộc đối thoại mở ra những góc nhìn khác nhau về không gian khu tạp thể. (Ảnh: BTC)

PGS.TS. Nguyễn Văn Huy nhấn mạnh rằng “không gian công cộng” là bản sắc cốt lõi của khu tập thể – nơi ký ức và trải nghiệm thế hệ tích tụ. Nhưng chính không gian ấy hiện nay đang bị thu hẹp bởi quá trình tư nhân hóa, đặt ra câu hỏi về cách giữ gìn các giá trị cộng đồng trong tương lai.

Các diễn giả cũng bàn sâu về mức độ “hoài niệm” khi nhắc đến khu tập thể: đó có phải sự lãng mạn hóa ký ức hay là một sự nhìn lại quan trọng của lịch sử đô thị theo cách công bằng và nhân văn hơn.

Từ “ký ức riêng” đến “giấc mơ chung”

Cuốn sách mở ra một hướng tiếp cận mới: Coi khu tập thể như một phần di sản đô thị đòi hỏi được hiểu, đối thoại và tiếp nối, thay vì chỉ gắn với định kiến cũ về xuống cấp hay lỗi thời. Đây là nơi “làng trong phố” vận hành; nơi cộng đồng được hình thành không bằng thiết kế hoàn hảo mà bằng sự tương trợ và khả năng tự kiến tạo của cư dân.

Khán giả tham gia thảo luận sôi nổi. (Ảnh: BTC)

Từ góc nhìn văn hoá và đô thị, cuốn sách đặt câu hỏi: Làm thế nào để những ký ức tập thể này trở thành nền tảng cho một đô thị nhân văn hơn? Người Việt có thực sự phù hợp với lối sống cộng đồng kiểu tập thể, hay chính khu tập thể đã góp phần định hình cách sống đô thị của chúng ta?

Sự kiện ra mắt vì thế không chỉ là một hoạt động xuất bản, mà là lời mời công chúng cùng nhìn lại di sản sống động của Hà Nội – nơi ký ức, nghiên cứu và sáng tạo giao thoa, để những “giấc mơ thiên đường” của một thời không bị lãng quên trong hành trình phát triển đô thị.