Trong 5 ngày (25 – 29/08/2025), 34 chuyên gia đến từ Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Uzbekistan và Turkmenistan đã tham dự khóa tập huấn khu vực về giảm thiểu rủi ro thiên tai và tăng cường năng lực ứng phó khẩn cấp cho di sản văn hóa, tổ chức tại thành phố Almaty (Kazakhstan).

Chương trình do Văn phòng UNESCO tại Almaty và ICCROM phối hợp tổ chức trong khuôn khổ Chương trình Hỗ trợ khẩn cấp và Tăng cường khả năng phục hồi cho di sản văn hóa trong thời kỳ khủng hoảng (FAR). Khóa học quy tụ đại diện từ các bộ văn hóa, bảo tàng, thư viện, lưu trữ, phòng thí nghiệm phục chế và cơ quan văn hóa địa phương, nhằm nâng cao năng lực ứng phó và bảo vệ di sản trước các rủi ro thiên tai.

Phát biểu khai mạc, đại diện UNESCO và ICCROM nhấn mạnh tính cấp thiết của việc tăng cường bảo vệ di sản tại Trung Á, khu vực vốn chịu tác động mạnh từ động đất, lũ lụt, cháy rừng và thời tiết cực đoan. Trong nhiều thập kỷ qua, các mối nguy này đã ảnh hưởng đến hàng triệu người, gây thiệt hại kinh tế hàng tỷ USD và đặt cả cộng đồng lẫn di sản văn hóa vào tình trạng dễ bị tổn thương.

Dựa trên các công cụ và phương pháp đã được kiểm chứng thực tế của ICCROM-FAR cùng khung chuẩn của UNESCO, khóa học kéo dài 5 ngày kết hợp giữa bài giảng lý thuyết, thực hành trực tiếp và mô phỏng tình huống, giúp học viên phát triển kỹ năng thiết yếu trong việc bảo vệ di sản trước, trong và sau các tình huống khẩn cấp.

Trong buổi thực hành tại Bảo tàng Nhạc cụ Dân gian mang tên Ykhalas, các học viên đã đánh giá rủi ro tại chỗ, nhận diện mối nguy, đánh giá khả năng chống chịu và phân tích tác động tiềm tàng của các thảm họa như động đất, cháy và lũ. Họ được giới thiệu mẫu đánh giá điểm yếu và năng lực (VCA) do ICCROM phát triển dành riêng cho di sản di động và phi vật thể, dự kiến sẽ được áp dụng tại các cơ quan của họ sau khóa học.

Thông qua các công cụ đơn giản nhưng hiệu quả do ICCROM thiết kế, học viên được hướng dẫn xây dựng các biện pháp giảm thiểu rủi ro và kiểm nghiệm mô hình cấu trúc bảo vệ di sản. Đồng thời, họ được thực hành đánh giá thiệt hại và rủi ro, bước cốt lõi trong phương pháp “Cứu hộ di sản văn hóa trong khủng hoảng”, hiện đã được tiêu chuẩn hóa theo ISO. Trong phần mô phỏng trên bàn (tabletop exercise), các nhóm đã sử dụng biểu mẫu thực hành riêng của khóa học để ghi nhận thiệt hại, phân tích rủi ro và xác định mức độ ảnh hưởng đến bộ sưu tập và di tích.

Ngoài ra, học viên còn được thực hành kỹ năng ứng cứu khẩn cấp, tài liệu hóa thiệt hại, di dời và cứu hộ hiện vật, giúp củng cố khả năng ứng phó thực tế trong các tình huống khủng hoảng. Khóa học cũng mở rộng sang quản lý rủi ro thiên tai đối với di sản sống, nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc tăng cường khả năng phục hồi. Các buổi học trực tuyến mời chuyên gia quốc tế chia sẻ về phòng chống buôn lậu tài sản văn hóa và quản lý rủi ro cháy nổ tại các di sản văn hóa – thiên nhiên.

Chương trình kết thúc bằng một mô phỏng tổng hợp phức tạp, kiểm tra khả năng của học viên trong phản ứng với chuỗi tác động thảm họa liên hoàn, phối hợp liên ngành và ra quyết định nhanh dựa trên đánh giá rủi ro.

Sau khóa học, ICCROM đã phát hành các tài liệu thực hành tiêu chuẩn, bao gồm:

• Sổ tay và Bộ công cụ “Cứu hộ di sản văn hóa trong khủng hoảng”;
  
• Hướng dẫn “Sơ tán khẩn cấp bộ sưu tập di sản có nguy cơ”;
  
• Công cụ đánh giá hòa bình PATH dành cho phục hồi và tái thiết di sản;
  
• Bộ chỉ số cộng đồng về di sản và hòa bình;
  
• Và trò chơi tương tác inSIGHT, nhằm tăng cường năng lực quản trị rủi ro thiên tai.

Kết thúc chương trình, các học viên đã xây dựng kế hoạch hành động cho giai đoạn tiếp theo, hướng tới tăng cường quy trình ứng phó khẩn cấp tại cơ sở, thúc đẩy hợp tác khu vực, và lan tỏa kiến thức trong cộng đồng văn hóa – di sản của từng quốc gia.