Thành phố (TP) sáng tạo hiện đang là một trong những chiến lược và tầm nhìn chủ đạo để phát triển đô thị. TP sáng tạo xem sự sáng tạo như những động lực cho sự phát triển đô thị bền vững. Sáng tạo không chỉ tập trung vào lĩnh vực nghệ thuật mà còn là sáng tạo trong khoa học – công nghệ, sáng tạo trong phát triển các giải pháp cho cơ cấu xã hội, sáng tạo cho tổ chức TP… Sự sáng tạo gắn liền với các địa điểm và không gian thường dựa trên khung cảnh và bầu không khí sáng tạo trong các TP – “Hình ảnh và hồn” của TP (Helbrecht, 2004 và Landry, 2006).

Dự án Galileistraat, The Hague, Hà Lan

Chuyển đổi những không gian “bị lãng quên” trở thành không gian cho sự sáng tạo

Trong xu hướng quy hoạch lại các TP, việc thay đổi chức năng sử dụng của không gian các cơ sở sản xuất cũ theo diện buộc phải di dời hoặc gỡ bỏ là tất yếu. Một diện tích lớn của các khu đất, tòa nhà, phân xưởng, nhà kho trở thành nơi không có mục đích sử dụng cụ thể đã thu hút công dân, nghệ sĩ, thanh thiếu niên, trẻ em… tạo lập các sân chơi và không gian để thử nghiệm.

Dự án Vườn cộng đồng Galileistraat, The Hague, Hà Lan; Dự án công viên Tanner Springs, Portland, Oregon, Mỹ là những điển hình của việc chuyển đổi và sử dụng những không gian “bị lãng quên” trên thế giới. Các dự án đều xuất phát từ những công trình, khu đất ít được sử dụng. Với sự đồng tình của chính quyền TP, người dân kêu gọi được các nguồn lực kinh tế để thuê và cải tạo thành các khu vườn cộng đồng. Các dự án đã dần trở thành không gian công cộng đáp ứng mọi nhu cầu cơ bản của cộng đồng xung quanh.

Dự án Công viên Tanner Springs, Portland, Oregon, Mỹ

Ví dụ điển hình ở Việt Nam là không gian Zone 9, địa điểm tiên phong trong hoạt động tái sinh các không gian lãng quên trở thành không gian văn hóa sáng tạo. Trong thời gian ngắn sau khi ra đời, Zone 9 nhanh chóng trở thành điểm đến và sự lựa chọn yêu thích của giới trẻ Hà Nội. Không gian của Zone 9 được kiến thiết trên nền cơ sở sản xuất dược phẩm cũ và mau chóng được biến thành một sàn diễn nghệ thuật và không gian phục vụ cộng đồng.

Sau đó, các chuỗi tổ hợp khác như Zone X98, Hanoi Creative City ở Hà Nội; Nhà ga 3A ở TP HCM đã ra đời. Mặc dù chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng sự ra đời của nó đã bất ngờ tạo nên một chuỗi những câu chuyện kinh tế, kiến trúc, quy hoạch, hay sự tương tác giữa sáng tạo văn hóa – nghệ thuật với đời sống. Cho đến nay, Việt Nam có hơn 200 không gian sáng tạo lấy cảm hứng từ việc chuyển đổi các khu đất cũ thành không gian sáng tạo như 282 Design, Public Art Phúc Tân, sân chơi dành cho trẻ em…

Thay đổi quan điểm về không gian “bị lãng quên” trong đô thị

Các ví dụ trên cho thấy sự thử nghiệm trong việc chuyển đổi các không gian hay vùng đất bị lãng quên giữa các khu vực đô thị có tổ chức. Những vùng đất này có tiềm năng kích hoạt các mục đích sử dụng của những cá nhân sáng tạo và mang lại lợi ích cho đô thị từ những diện tích bị lãng quên và các công trình chưa được sử dụng hết.

Các không gian bị lãng quên dưới quan điểm “lãnh thổ” được định nghĩa bởi các nhà hoạch định chủ nghĩa hậu hiện đại như sau:

• Những không gian trung tâm TP, khu dân cư, khu vui chơi giải trí là những ví dụ về các không gian có lãnh thổ.
• Các vùng đất bị lãng quên trong đô thị là những không gian phi lãnh thổ.

Lãnh thổ được hiểu là “việc tạo ra ý nghĩa trong không gian xã hội thông qua việc tạo ra các kết nối có chủ đích” (Brown & Lunt, 2002). Các tòa nhà trước kia của Zone 9 hay 3A Station là những không gian có lãnh thổ cho đến khi suy tàn hoặc bị lãng quên, sau đó trở thành “phi lãnh thổ” khi được sử dụng cho nghệ thuật thử nghiệm. Quá trình “khử” lãnh thổ là sự mất ổn định và loại bỏ các ý nghĩa cố định.

“Chợ nghệ thuật” Zone 9 lúc còn hoạt động

Nhà xã hội học Richard Sennett (1970) cho rằng những không gian như vậy, nơi sự rối loạn và khác biệt diễn ra là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển cá nhân. Ông nhấn mạnh rằng các khu vực ngoài quy hoạch là cần thiết cho sự phát triển riêng lẻ trong TP.

Zone X93

Hanoi Creative City

3A Station

282 Design

Quy hoạch không gian thử nghiệm

Sự phát triển đô thị đặc trưng bởi các chu kỳ và giai đoạn chuyển đổi giữa không gian có lãnh thổ và phi lãnh thổ. Những khu vực phi lãnh thổ thường là vấn đề nan giải của quy hoạch đô thị, nên trước đây quy hoạch chủ yếu tập trung vào việc phát triển không gian có lãnh thổ và đóng cửa các không gian phi lãnh thổ.

Trong khoảng 10 năm gần đây, ý tưởng tái sinh và tìm mục đích sử dụng mới cho các khu vực này trở thành chiến lược quan trọng để cải thiện cảnh quan đô thị và thúc đẩy sự phát triển của không gian phi lãnh thổ.

Public Art Phúc Tân (Nguồn: ZNews.vn)

Bey (1991) cho rằng các giá trị bất ngờ và mới mẻ thường đến từ các khu vực có tính “tự trị tạm thời”. Những không gian mở, phi lãnh thổ cần được xem là các nguồn tài nguyên có giá trị, dù trên thực tế đôi khi bị đánh giá là “vô giá trị” (Lynch, 1991).

Bài viết ủng hộ phương án để các địa điểm và khu vực phi lãnh thổ được nghệ sĩ, nhà hoạt động văn hóa, hoặc cư dân lân cận “chiếm dụng” như sân chơi, nơi thực hành nghệ thuật, không gian cộng đồng. Tuy nhiên, điều này cũng có thể gây ra phá hoại hoặc vẽ bậy; nhưng đó vẫn có thể được nhìn nhận như dấu hiệu của một quá trình sáng tạo.

Dự án sân chơi cộng đồng cho trẻ em (Đà Nẵng). (Nguồn: CELC – ĐH Kiến trúc Đà Nẵng)

Quá trình sử dụng và sáng tạo trong các không gian này là thử nghiệm quan trọng để hiểu nhu cầu của cộng đồng. Quy hoạch đô thị cần chuyển đổi tư duy để mở ra những cấu trúc không gian mới cho đổi mới sáng tạo. Việc lên kế hoạch cho các không gian thử nghiệm là cần thiết, đòi hỏi nhiều nghiên cứu và tương tác hơn để quản lý tốt không gian bị bỏ quên hay phi lãnh thổ.

Tác giả: TS.KTS. Nguyễn Thị Thùy Vân – Trưởng Bộ môn Kiến trúc – Quy hoạch, Khoa Kiến trúc, Đại học Kiến trúc Đà Nẵng
Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 06/2022

Tài liệu tham khảo

1. Brown, S. & Lunt, P. (2002). A Genealogy of the Social Identity Tradition. British Journal of Social Psychology 41, 1–23.
2. Bey, H. (1991). T.A.Z. The Temporary Autonomous Zone. New York.
3. Helbrecht, I. (2004). Bare Geographies in Knowledge Societies. Built Environment 30(3), 191–200.
4. Landry, Ch. (2006). The Art of City Making. London.
   Lynch, K. (1991). Wasting Away. San Francisco.
5. Sennett, R. (1970). The Uses of Disorder. New York – London.