Từ giấy sang pixel: Các thư viện ở Hà Nội đã và đang số hóa như thế nào?

Nhu cầu tra cứu và học tập từ xa tăng nhanh, trong khi nhiều thư viện tại Hà Nội vẫn vận hành theo logic kho sách giấy và phục vụ tại chỗ. Các thư viện ở Hà Nội đang triển khai chuyển đổi số như một nhiệm vụ chính thức, nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: Số hóa đến đâu, phục vụ ai, và vì sao nhiều tài nguyên vẫn chưa thể “mở” như kỳ vọng?

“Số hóa” đã thành nhiệm vụ, chuyển từ thông điệp sang thực hành

Số hóa thư viện không còn là phong trào hay những dự án thử nghiệm rời rạc. Ở cấp quốc gia, Quyết định 206/QĐ-TTg xác lập chuyển đổi số ngành thư viện như một chương trình có mục tiêu, nhiệm vụ và lộ trình đến năm 2030, nhấn mạnh xây dựng tài nguyên thông tin số, phát triển thư viện số và dịch vụ trực tuyến để mở rộng khả năng phục vụ mọi lúc, mọi nơi.

Ở cấp triển khai chuyên ngành, Quyết định 2175/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch kéo số hóa từ “khuyến khích” sang “kế hoạch hóa”, đưa hệ thống thư viện vào guồng công việc thường xuyên thay vì làm theo điều kiện từng nơi. Với Hà Nội, các thông tin truyền thông của Sở Văn hóa và Thể thao cho thấy chuyển đổi số thư viện được đặt như một hướng công tác cụ thể: lan tỏa sáng kiến, thúc đẩy mô hình thực hành, và từng bước hình thành thói quen sử dụng dịch vụ số trong cộng đồng bạn đọc.

Nhìn theo tinh thần Hanoi Creative City, đây không chỉ là câu chuyện công nghệ. Thư viện, nếu được “kéo” lên môi trường số một cách đúng đắn, sẽ trở thành một hạ tầng tri thức đô thị: Nơi người dân tiếp cận học liệu, người trẻ tìm cảm hứng sáng tạo và các nhóm yếu thế được mở thêm cánh cửa tiếp cận thông tin.

Các thư viện tại Hà Nội đang số hóa như thế nào?

Thực tế ở Hà Nội cho thấy câu hỏi “Số hóa cái gì?” quan trọng không kém “Số hóa như thế nào?”. Trên website Thư viện Hà Nội, cấu trúc thông tin, chuyên mục nghiệp vụ và công cụ tra cứu phản ánh ưu tiên xây dựng các nhóm tài liệu có nhu cầu sử dụng cao, có khả năng tổ chức thành bộ sưu tập số phục vụ tìm kiếm.

Một hướng dễ quan sát là số hóa để phục vụ nhóm bạn đọc đặc thù. Chuyên mục “Sách nói cho người khiếm thị” cho thấy thư viện đang tổ chức kho audio theo chủ đề, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho người không thuận lợi khi sử dụng tài liệu in. Đây là điểm chạm quan trọng: Số hóa không chỉ đổi định dạng, mà đổi cách phục vụ theo hướng bao trùm hơn.

Ở lớp “dịch vụ”, số hóa tại Hà Nội đang đi theo hướng xây dựng cơ sở dữ liệu số và chuyển điểm chạm phục vụ lên trực tuyến. Cổng tra cứu của Thư viện Hà Nội cho phép tìm kiếm theo nhiều chế độ như tra cứu đơn giản, nâng cao, toàn văn, bài trích, báo, tạp chí… Điều này tạo ra chuyển dịch rõ rệt: Từ “đến thư viện mới biết có gì” sang “biết có gì rồi mới chọn cách tiếp cận”.

Tuy vậy, một phần nội dung và chức năng được đặt sau lớp đăng nhập hoặc yêu cầu tài khoản bạn đọc. Mô hình kết hợp trực tiếp – trực tuyến này phản ánh đúng thực tế hiện nay: Số hóa giúp tăng khả năng tra cứu và chuẩn bị trước, nhưng quyền truy cập nội dung số vẫn phụ thuộc vào chính sách thư viện và điều kiện pháp lý của từng nhóm tài nguyên. Nhiều thư viện vì thế ưu tiên số hóa tài liệu nội sinh, tài liệu địa chí hoặc nguồn thông tin đặc thù của đơn vị, tương đồng với các định hướng nghiệp vụ về thư viện số nhấn mạnh “thế mạnh riêng” của từng thư viện thông qua bộ sưu tập số.

Từ “đã số hóa” đến “dùng được” trong thực tế: Ba điểm nghẽn và bài toán liên thông

Với người dùng, giá trị dễ thấy nhất của số hóa là khả năng tra cứu từ xa: Kiểm tra thông tin thư mục, tình trạng tài liệu và định hướng lựa chọn trước khi đến thư viện. Việc này giảm thời gian tìm kiếm tại chỗ và giảm phụ thuộc vào “may rủi” khi kho đông, người đông. Đồng thời, các tài nguyên như sách nói cho người khiếm thị cho thấy số hóa có thể tạo ra công bằng tiếp cận tri thức tốt hơn nếu dịch vụ được thiết kế đúng.

Nhưng để “từ giấy sang pixel” thực sự trở thành một nâng cấp cho đời sống tri thức đô thị, Hà Nội đang đối diện ba giới hạn lớn.

Thứ nhất là bản quyền. Nhiều tài liệu có thể đã được số hóa để lưu trữ hoặc phục vụ nội bộ, nhưng không thể cung cấp trực tuyến rộng rãi do vướng quyền tác giả và cơ chế cấp phép. Đây là nút thắt mang tính hệ thống, không phải chuyện riêng của một thư viện.

Thứ hai là hạ tầng và kinh phí. Số hóa không chỉ là quét tài liệu. Nó bao gồm lưu trữ, bảo mật, phần mềm quản trị, nhân sự vận hành và chi phí duy trì dịch vụ. Mức độ đầu tư giữa các đơn vị khó đồng đều, kéo theo chất lượng dịch vụ số không đồng nhất.

Thứ ba là phạm vi truy cập. Thực tế ở cổng tra cứu Thư viện Hà Nội cho thấy có phần yêu cầu đăng nhập theo tài khoản bạn đọc. Điều này nhắc lại một nguyên tắc quan trọng: Số hóa không đồng nghĩa với “mở tự do”. Trong nhiều trường hợp, số hóa mới dừng ở mức tăng năng lực quản trị và thuận tiện tra cứu, còn quyền tiếp cận vẫn được kiểm soát.

Từ đó, xuất hiện bài toán then chốt của một thành phố sáng tạo: Liên thông. Nếu mỗi thư viện xây một kho số riêng, một cổng riêng, một chuẩn dữ liệu riêng, tài nguyên tiếp tục phân mảnh và người dùng vẫn “mò” trong nhiều hệ thống. Mục tiêu liên thông đã được đặt trong các văn bản triển khai, nhưng thực tế thường vấp phải khác biệt nền tảng, nguồn lực và cách tổ chức dữ liệu giữa các đơn vị. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là “đã số hóa bao nhiêu”, mà là “người dùng có tìm thấy và dùng được bao nhiêu” khi cần tra cứu liên ngành, liên thư viện.

Số hóa tại các thư viện ở Hà Nội đang diễn ra và đã tạo ra những chuyển dịch nhìn thấy được, từ cổng tra cứu trực tuyến đến các tài nguyên phục vụ nhóm bạn đọc đặc thù. Tuy nhiên, đây vẫn là giai đoạn nền tảng: Tăng năng lực số để tổ chức và tra cứu tài nguyên, nhưng chưa thể mở rộng truy cập như kỳ vọng vì rào cản bản quyền, nguồn lực và liên thông hệ thống. Với Hà Nội, “từ giấy sang pixel” vì thế không chỉ là đổi cách lưu trữ, mà là một bài toán đô thị về quyền tiếp cận tri thức, năng lực phối hợp mạng lưới và chất lượng dịch vụ công trong kỷ nguyên số.

Nguồn: