Một mặt nước xuất hiện giữa Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm. Phía trên là vầng trăng LED, phía dưới, chèo, xẩm, quan họ, tuồng bước vào cuộc đối thoại với opera, beatbox, hiphop và âm nhạc điện tử. Trong 36 phút của “Thăng Long Kẻ Nghệ”, đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh cùng hơn một trăm nghệ sĩ thử kể câu chuyện Hà Nội không bằng những tiết mục nối tiếp, mà bằng một dòng chảy từ nước, làng, nghề, phố tới câu hỏi: mang gì từ quá khứ để đi về tương lai?

Chương trình nghệ thuật đặc sắc tại Lễ khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Ảnh: BTC

Tối 13/11, giữa những cấu trúc mới đang hình thành ở Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, một “thủy đình” đương đại trở thành tâm điểm của lễ khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Hồ nước biểu diễn và vầng trăng LED tạo nên hai lớp hình ảnh chính. Trên sân khấu, gần 110 nghệ sĩ cùng xuất hiện trong tám tác phẩm nối liền, chia thành ba hồi: “Mở nước”, “Thành phố” và “Tiếp nối”. Không có những khoảng ngắt quen thuộc của một chương trình ca múa nhạc tổng hợp. Trong 36 phút, âm nhạc, chuyển động, ánh sáng và sân khấu được nối thành một câu chuyện duy nhất.

Đó cũng là lựa chọn mà Tổng đạo diễn, Chỉ đạo nghệ thuật Nguyễn Quốc Hoàng Anh xác định ngay từ đầu.

“Chương trình nghệ thuật sẽ không phải là các tiết mục hay phần giới thiệu như mọi năm nữa, mà được làm theo hình thức Music Theater – sân khấu kịch âm nhạc”, anh nói. Mục tiêu là tạo ra “một trải nghiệm liền mạch, một câu chuyện xuyên suốt cho một tác phẩm dài về mặt sân khấu”.

Bắt đầu từ nước

Câu chuyện được mở ra từ nước.

Với Nguyễn Quốc Hoàng Anh, nước không chỉ là một giải pháp sân khấu. Nó gắn với những dòng sông bao quanh Hà Nội, phù sa, đời sống của Kẻ Chợ và cả ký ức lâu dài của một đô thị hình thành bên những dòng chảy.

Từ nước, chương trình đi vào nghề, tín ngưỡng, tình yêu, làng và thành phố, trước khi hướng tới câu hỏi về tương lai.

Hình thức sân khấu vì thế cũng được thiết kế để không tách người biểu diễn khỏi môi trường xung quanh. Mặt nước phản chiếu ánh sáng, khói sân khấu kéo dài đường biên của không gian trình diễn, trong khi vầng trăng phía sau liên tục thay đổi sắc độ như một lớp thời gian.

Trong buổi sơ duyệt trước khai mạc, Tạp chí Kiến trúc mô tả dòng nước chính là “mạch dẫn” nối tám tác phẩm, đưa khán giả từ nhịp sống Kẻ Chợ tới câu chuyện của những người làm nghề Hà Nội hôm nay.

Nhưng nếu chỉ nhìn sân khấu như một cuộc trình diễn kỹ thuật, sẽ bỏ qua ý đồ quan trọng hơn: âm nhạc truyền thống không được đưa lên như một “trích đoạn di sản”, mà trở thành vật liệu để sáng tác lại.

Không đặt truyền thống trong tủ kính

Nguyễn Quốc Hoàng Anh nói nhiều lần về “tư duy truyền thống”, thay vì chỉ sử dụng âm sắc truyền thống.

Toàn bộ phần hòa âm, phối khí được xây dựng từ việc nghiên cứu cách người Việt tổ chức nhịp, giai điệu và cảm xúc, rồi đặt những chất liệu ấy vào cấu trúc âm nhạc mới.

Vì thế, một câu chèo có thể gặp trumpet; xẩm có thể bước cạnh beatbox; quan họ đi vào cấu trúc âm nhạc đương đại; tuồng đứng ngang hàng với opera.

Trong chương trình, “Bóng Quế” lấy cảm hứng từ hình tượng chèo; “Đường Về” kết hợp quan họ với chèo; “Anh Khóa” đưa xẩm vào câu chuyện đô thị hóa của Thăng Long – Hà Nội. Các lớp âm nhạc lần lượt dẫn người xem từ làng, tín ngưỡng dân gian, tình yêu con người tới thành phố.

Những cuộc gặp ấy không nhằm chứng minh truyền thống có thể “hiện đại hóa” đến đâu.

Ngược lại, Nguyễn Quốc Hoàng Anh muốn đặt ra một quan hệ bình đẳng.

Theo anh, văn hóa không có “cao” và “thấp”, chỉ có những hệ giá trị khác nhau. Việc để tuồng đứng bên opera vì thế mang ý nghĩa rõ ràng: di sản Việt Nam hoàn toàn có thể đối thoại với nghệ thuật phương Tây bằng chính ngôn ngữ của mình.

“Làng” và câu hỏi của một thế hệ

Ở giữa hành trình ấy, “Làng” trở thành một khoảng lặng khác thường.

Tác phẩm có sự tham gia của beatboxer Trung Bảo và Chiwawa, đưa một ngôn ngữ rất đương đại vào câu chuyện tưởng như thuộc về ký ức xa xôi: cây đa, nón lá, sân đình, triền đê, lời ru, giếng làng.

Nhưng chính sự đối lập đó lại là chủ ý.

Nguyễn Quốc Hoàng Anh nhìn “Làng” như câu hỏi của những người trẻ đang ngày càng xa những hình ảnh từng rất gần với thế hệ cha ông.

“Khi chúng ta đi đến tương lai, liệu chúng ta có cần mang những ký ức của ông bà, tổ tiên, những người thân của mình đồng hành với chúng ta?”

Đó không chỉ là câu hỏi của một ca khúc.

Nó cũng là điểm tựa tư tưởng của toàn bộ chương trình.

Với Nguyễn Quốc Hoàng Anh, con đường đi tới tương lai không đồng nghĩa với cắt đứt ký ức. Ngược lại, ký ức cộng đồng và di sản chính là thứ tạo ra sự tự tin để một nền văn hóa bước ra thế giới.

Tại lễ hội năm nay, cách nhìn đó cũng phù hợp với chủ đề rộng hơn “Thăng Long Kẻ Nghệ”, nơi Thành phố đặt ba trục Kinh tế sáng tạo – Nghệ thuật liên ngành – Đồng sáng tạo trong mối liên hệ giữa “Thị – Phố – Nghề”.

Khi tuồng đứng cạnh opera

Cao trào của chương trình đến ở tác phẩm cuối, “Truyền thống trỗi dậy”.

Tuồng, opera, nhạc điện tử, hiphop, R&B, dàn nhạc và hợp xướng cùng xuất hiện trên một sân khấu.

Tiết mục “Truyền thống trỗi dậy”. Ảnh: BTC

NSƯT Đặng Bá Tài mang vào tác phẩm tinh thần của tuồng; giọng opera Văn Thi tạo nên đối cực âm sắc; phía sau là lớp nhạc đương đại và chuyển động của những nghệ sĩ trẻ. Thông tin từ Ban Tổ chức xác nhận đây là một trong những màn kết đáng chú ý nhất của chương trình, bên cạnh sự tham gia của Trung Bảo, Chiwawa và Tổng biên đạo NSND Trần Ly Ly.

Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho biết tác phẩm lấy cảm hứng từ Sơn Hậu, một vở tuồng kinh điển.

Nhưng điều anh muốn đưa lên sân khấu không chỉ là hình thức của tuồng.

Đằng sau đó là những quan niệm về nghĩa khí, sự hy sinh và niềm tin vào những giá trị lớn hơn cá nhân – những điều mà anh cho rằng vẫn cần được đặt lại trước khán giả hôm nay.

Theo anh, “Truyền thống trỗi dậy” trước hết là món quà gửi tới chính những nghệ sĩ truyền thống.

Đặt tuồng cạnh opera không phải để so sánh hai hệ nghệ thuật, mà để khẳng định một thái độ: truyền thống Việt Nam không cần vay mượn uy tín của văn hóa khác để trở nên có giá trị.

Một lời mở cho “Hà Nội Sáng Đèn”

Khi màn trình diễn kết thúc, “Thăng Long Kẻ Nghệ” cũng hoàn thành một nhiệm vụ khác: mở đầu cho chuỗi “Hà Nội Sáng Đèn”.

Trong cách diễn giải của Ban Tổ chức, một nhà hát “sáng đèn” nghĩa là có nghệ sĩ đang làm việc và có công chúng tìm đến. Năm nay, khái niệm ấy được mở rộng khỏi nhà hát, lan tới Tháp nước Hàng Đậu, Chợ Đồng Xuân, bảo tàng, các sân khấu cộng đồng và nhiều địa điểm của thành phố.

“Hà Nội Sáng Đèn” gồm 17 chương trình tại 11 địa điểm, quy tụ gần 30 nghệ sĩ quốc tế cùng hơn 150 nghệ sĩ, nghệ nhân và vũ công Việt Nam.

Nhưng tối 13/11, tất cả bắt đầu từ một mặt nước.

Trong 36 phút, ký ức về làng, nghề, tín ngưỡng và Kẻ Chợ được kéo qua nhiều thế hệ nghệ thuật để gặp một Hà Nội đang tìm cách nói về tương lai.

Và có lẽ tuyên ngôn rõ nhất của chương trình không nằm ở sân khấu lớn, ánh sáng hay số lượng nghệ sĩ.

Nó nằm trong điều Nguyễn Quốc Hoàng Anh nói khi nhìn truyền thống Việt Nam bên cạnh nghệ thuật thế giới: đã đến lúc người sáng tạo Việt Nam có thể đối thoại với thế giới bằng chính văn hóa và di sản của mình.