Trong khuôn khổ Summer Camp Re:Craft 2026 — Làng nghề tái sinh, nhóm sinh viên Hạ Thái 1 không bắt đầu bằng một ý tưởng thiết kế. Họ bắt đầu bằng một câu hỏi khó chịu: nếu người trẻ đã biết sơn mài là nghệ thuật tinh xảo, tại sao nó vẫn vắng mặt trong đời sống của họ?

Một làng nghề không vắng, nhưng thiếu kết nối

Làng nghề sơn mài Hạ Thái, huyện Thường Tín, không phải một làng nghề đang hấp hối. Các xưởng chế tác vẫn hoạt động, sản phẩm vẫn được xuất khẩu, và một số cơ sở như xưởng Dũng Dị đã chủ động đổi mới — thử nghiệm kiểu dáng tối giản, mở rộng bảng màu từ gam trầm truyền thống sang các tông nhẹ hơn, tổ chức workshop trải nghiệm cho khách tham quan. Tín hiệu cho thấy làng nghề không thiếu ý chí thích nghi.

Thế nhưng qua khảo sát thực địa và bảng hỏi với nhóm người trong độ tuổi 18–35, nhóm sinh viên nhận ra một nghịch lý bền vững: phần lớn người trẻ đánh giá cao sơn mài như một loại hình nghệ thuật tinh xảo, giàu bản sắc — nhưng gần như không ai sở hữu hay sử dụng sản phẩm sơn mài trong đời thường. Sơn mài xuất hiện trong bảo tàng, triển lãm, cửa hàng thủ công mỹ nghệ, hoặc trong không gian của thế hệ lớn tuổi. Nó được ngưỡng mộ như di sản, nhưng chưa được sống cùng thế hệ mới.

Rào cản không phải là thiếu nhận thức về giá trị. Rào cản nằm ở giá thành, ở công năng chưa rõ ràng, ở hình thức chưa phù hợp không gian sống đương đại, và ở khoảng cách tâm lý giữa “ngưỡng mộ” và “sử dụng hàng ngày”.

Từ thực địa đến insight: Thiết kế bắt đầu bằng lắng nghe

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của nhóm Hạ Thái 1 là họ dành phần lớn thời gian đầu không phải để phác thảo sản phẩm, mà để hiểu vấn đề. Nhóm tiến hành khảo sát hai chiều: một phía là người trẻ đô thị với câu hỏi về trải nghiệm và mong muốn; phía kia là nghệ nhân tại Hạ Thái với câu hỏi về khả năng kế thừa và những gì cần giữ lại.

Kết quả từ hai phía hội tụ về một điểm: vấn đề không nằm ở bản thân kỹ thuật sơn mài — vốn vẫn được gìn giữ nghiêm cẩn, thậm chí đã được rút gọn từ 13 bước xuống còn 9 bước để phù hợp sản xuất hiện đại — mà nằm ở cách những giá trị ấy được biểu đạt và hiện diện. Sơn mài cần một ngôn ngữ mới, không phải một bản sao của hình thức cũ.

Insight này dẫn đến concept trung tâm của dự án: “Hồn Sơn Thức Giấc”. Không phải đánh thức một làng nghề đang ngủ quên — Hạ Thái chưa ngủ — mà đánh thức sự kết nối giữa di sản và đời sống đương đại, để những giá trị đang nằm yên trong các lớp sơn có thể tiếp tục được cảm nhận bởi một thế hệ mới.

Khe nứt như ngôn ngữ thiết kế

Từ concept đến hình thái sản phẩm là một hành trình thử nghiệm và phủ nhận liên tục. Nhóm trải qua ba phương án trước khi tìm được hướng đi cuối cùng.

Phương án đầu — ba sản phẩm độc lập gồm bình hoa, đĩa và hộp đựng trà — bị loại vì thiếu sự liên kết về hình khối và trải nghiệm. Câu chuyện được kể bằng lời thuyết minh thay vì bằng chính ngôn ngữ tạo hình. Phương án hai — đưa hình ảnh khe nứt lên bề mặt sản phẩm như biểu tượng của sự chuyển mình — tạo được hiệu ứng thị giác nhưng chỉ dừng lại ở lớp trang trí; cấu trúc và công năng vẫn không thay đổi.

Phương án ba, và là hướng cuối cùng, đặt câu hỏi khác đi: thay vì vẽ khe nứt lên sản phẩm, tại sao không để quá trình chuyển hóa diễn ra ngay trên cấu trúc của sản phẩm? Ba hình thái ban đầu được tháo rời khỏi khuôn dạng quen thuộc, phá bỏ giới hạn của từng món riêng lẻ và tái tổ chức thành một hệ thống mới. Sản phẩm không chỉ kể về sự chuyển hóa — bản thân nó cũng trải qua quá trình chuyển hóa để hình thành hình thái mới.

Kết quả là bộ sản phẩm “Hạ Dương” — tên ghép từ Hạ Thái (nguồn cội) và Dương (ánh sáng, sức sống, trạng thái thức tỉnh). Một nguồn sáng mới được khơi lên từ chính mảnh đất đã nuôi dưỡng nghệ thuật sơn mài suốt nhiều thế hệ.

Giải một bài toán thực tế tại xưởng Dũng Dị

Song song với bộ sản phẩm, nhóm triển khai một đề xuất có tính ứng dụng trực tiếp: thiết kế hệ thống nhận diện thương hiệu và sổ tay trải nghiệm workshop cho xưởng Dũng Dị — đơn vị tiên phong trong việc tổ chức trải nghiệm chế tác sơn mài cho khách tham quan tại Hạ Thái.

Vấn đề được phát hiện qua quan sát thực địa: workshop của xưởng chưa có tài liệu hướng dẫn thống nhất, gặp khó khăn khi tiếp đón khách quốc tế do rào cản ngôn ngữ, và người tham gia kết thúc buổi học mà không mang về bất kỳ vật phẩm nào lưu giữ ký ức trải nghiệm.

Cuốn sổ tay nhóm thiết kế cấu trúc theo sáu bước của quy trình chế tác sơn mài — Khởi, Điệp, Ủ, Lộ, Toát, Lưu — song ngữ Việt–Anh, với hình minh họa trực quan và hệ thống con dấu xác nhận từng công đoạn. Khi hoàn thành đầy đủ, cuốn sổ trở thành một “hộ chiếu trải nghiệm” — vật phẩm lưu niệm ghi lại hành trình khám phá nghệ thuật sơn mài của mỗi người, đồng thời giảm áp lực thuyết minh liên tục cho nghệ nhân khi đón đoàn đông. Đây là đóng góp thiết thực, không phụ thuộc vào nguồn vốn lớn hay thay đổi cơ sở hạ tầng.

Truyền thống không cần được thay thế — chỉ cần được diễn giải lại

Điều làm cho dự án của Hạ Thái 1 có chiều sâu riêng trong series Re:Craft 2026 là nguyên lý thiết kế được phát biểu rõ ràng: giá trị truyền thống → gặp gỡ → va chạm → chuyển hóa → tái cấu trúc → hình thái mới. Đây không phải khẩu hiệu, mà là khung tư duy được nhóm kiểm nghiệm qua từng phương án thiết kế bị phủ nhận và xây dựng lại.

Sơn mài Hạ Thái, với kỹ thuật chồng lớp và mài lộ vẻ đẹp theo thời gian, hóa ra là một ẩn dụ hoàn hảo cho chính quá trình mà nhóm sinh viên trải qua: không có gì hiện ra ngay từ lần đầu, và vẻ đẹp thực sự chỉ xuất hiện sau nhiều lần mài đi lớp bên ngoài.

Dự án do các sinh viên Bùi Thu Hiền, Nguyễn Nhật Linh (VNU-SIS), Đặng Thị Thanh Huyền (HBU), Nguyễn Minh Quân (FPT), Nguyễn Thị Thanh Thảo (HOU), Đinh Thị Thùy Dương (MTCN), Vũ Bình Dương (HUCE), Nguyễn Thu Hà (HAU), Nguyễn Thị Phương Anh (HUC), Nguyễn Tuyết Linh (HAU), Nguyễn Ngọc Linh (PKA) thực hiện dưới sự hướng dẫn của cô Bùi Thanh Hoa (VNU-SIS) và cô Nguyễn Thị Bích Liễu (HOU), trong khuôn khổ Summer Camp Re:Craft 2026 — Làng nghề tái sinh.