AI có thể học cách viết, vẽ, phân loại hình ảnh và tái tạo giọng nói. Nhưng khi máy móc ngày càng giỏi mô phỏng con người, điều gì còn lại để xác định một cá nhân là chính mình? Triển lãm “EVA 2: The Alien Self” không tìm câu trả lời bằng diễn giải công nghệ, mà dẫn người xem đi qua bốn trạng thái của một bản sắc đang bị nhận diện, phân loại, mã hóa và tái tạo.

Toàn cảnh Lễ khai mạc “Thể Lạ”. Nguồn: Báo Thể thao & Văn hóa

Chiều 17/7/2026, triển lãm nghệ thuật đương đại “EVA 2: The Alien Self (Thể Lạ)” khai mạc tại L’Art Gallery, tầng 1 sảnh văn phòng Lotte Mall West Lake Hanoi. Triển lãm mở cửa từ ngày 18 đến 25/7, trong khung giờ 10h–20h hằng ngày. 

Trên diện tích hơn 860m², bốn nghệ sĩ Gydient, YenJii, Antransax và Danestla sử dụng nghệ thuật thị giác, âm thanh và sắp đặt để khảo sát mối quan hệ giữa bản sắc cá nhân, dấu vết số và trí tuệ nhân tạo. Triển lãm được viết và chỉ đạo nghệ thuật bởi Gydient và Nguyễn Phan Thảo Đan; Core Design tổ chức và chỉ đạo, Zeit Media đồng tổ chức. 

Đây là mùa thứ hai của EVA – Exposed Virtual Anonymity, nền tảng nghệ thuật do Gydient thành lập năm 2023 nhằm khám phá mối quan hệ đang biến đổi giữa danh tính số và công nghệ đương đại. Mùa đầu tiên được giới thiệu tại TP.HCM, tập trung vào danh tính ảo, quyền riêng tư và cách con người tự trình hiện trong môi trường số. 

Khi AI không còn đứng bên ngoài con người

Tên gọi “Thể Lạ” gợi một thực thể xa lạ, nhưng điều triển lãm quan tâm lại không nằm ở một cỗ máy bên ngoài. “Thể lạ” có thể hình thành ngay trong chính cá nhân, khi dữ liệu, hình ảnh, hành vi và lựa chọn của mỗi người liên tục được các hệ thống số ghi nhận và diễn giải.

Website chính thức của dự án mô tả AI như một hệ thống không phải con người nhưng được huấn luyện để trở thành một phần của con người, quan sát và diễn giải cá nhân “từ bên trong ra ngoài”. Thông qua nhận diện, phân loại, chuyển dịch và tổng hợp, hệ thống tạo ra nhiều phiên bản số của một bản sắc vốn không còn hoàn toàn thống nhất hoặc thuộc quyền kiểm soát của chủ thể. 

Ở đây, AI không chỉ là công cụ sản xuất hình ảnh. Nó trở thành một cơ chế nhìn lại con người: học từ dữ liệu của chúng ta, dựng nên một phiên bản về chúng ta, rồi tác động ngược trở lại cách chúng ta nghĩ, làm việc và tự biểu đạt.

Đây cũng là điểm khiến “Thể Lạ” đáng chú ý trong đời sống sáng tạo của Hà Nội. Triển lãm không đơn thuần đưa một công nghệ mới vào gallery. Nó đặt công nghệ dưới sự chất vấn của nghệ thuật — nơi hiệu suất, tốc độ và khả năng mô phỏng không còn là tiêu chí duy nhất; quyền tự quyết, ký ức, cảm xúc và trách nhiệm trở thành những câu hỏi trung tâm.

Bốn nghệ sĩ, bốn trạng thái của bản sắc

Cấu trúc triển lãm được tổ chức thành bốn giai đoạn mô phỏng cách AI tiếp nhận và xử lý dữ liệu con người: Nhận diện – Phân loại – Mã hóa – Tái tạo. Mỗi nghệ sĩ phụ trách một không gian, nhưng bốn phần liên kết thành một hành trình: từ lúc con người bị hệ thống quan sát đến khi một phiên bản mới của họ được tạo ra. 

Trong không gian Nhận diện, Gydient tái hiện môi trường làm việc sáng tạo, nơi AI hiện diện như một cộng sự học từ cách con người viết, tư duy và sản xuất ý tưởng. Câu hỏi đặt ra không phải có nên dùng AI hay không, mà là người sáng tạo còn giữ quyền làm chủ quá trình đến đâu khi công cụ ngày càng tham gia sâu vào việc hình thành kết quả. 

Không gian Phân loại của YenJii đi vào những phiên bản khác nhau mà mỗi cá nhân tạo ra trên môi trường số. Ảnh đại diện, nội dung đăng tải, lịch sử tương tác và những dấu vết trực tuyến có thể cùng tồn tại như nhiều danh tính song song. Khi các hệ thống liên tục gom nhóm và diễn giải những dấu vết đó, bản sắc của một người có nguy cơ bị thu gọn thành những nhãn mà chính họ không hoàn toàn lựa chọn. 

Tại phần Mã hóa, Antransax chuyển cảm xúc, ký ức và trải nghiệm thành âm thanh, hình ảnh và ngôn ngữ mà máy có thể tiếp nhận. Không gian đa giác quan này chạm tới một giới hạn khó giải quyết: dữ liệu có thể ghi lại biểu hiện của cảm xúc, nhưng liệu có thể chứa trọn trải nghiệm đã sinh ra cảm xúc ấy? 

Khép lại hành trình, Tái tạo của Danestla đặt người xem trước những phiên bản mới của bản thân trong thời đại công nghệ. Thông điệp của phần này không phủ nhận AI, mà nhấn mạnh điều kiện để công nghệ có giá trị: nó phải được sử dụng với trách nhiệm, tôn trọng con người và môi trường. 

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài phát biểu tại lễ khai mạc. Nguồn: Báo Thể thao & Văn hóa

Từ ứng dụng AI đến quyền định hình công nghệ

Phát biểu tại lễ khai mạc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài cho rằng triển lãm góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của AI trong đổi mới sáng tạo, chia sẻ kiến thức và tạo diễn đàn kết nối chuyên gia, doanh nghiệp, giảng viên, sinh viên và cộng đồng sáng tạo.

Ông đồng thời nhấn mạnh yêu cầu ứng dụng AI an toàn, minh bạch và có trách nhiệm, phù hợp với các giá trị văn hóa, bản sắc dân tộc, chuẩn mực đạo đức và pháp luật. 

Từ góc độ một Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế, đây là vấn đề không thể chỉ giao cho giới công nghệ. AI ngày càng tham gia vào quá trình sáng tác, sản xuất, phân phối và thưởng thức các sản phẩm văn hóa. Vì thế, nghệ sĩ, nhà thiết kế và cộng đồng văn hóa không nên chỉ đứng ở vị trí người sử dụng công cụ; họ cần tham gia vào việc xác định công cụ ấy được phát triển và sử dụng theo những giá trị nào.

Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker cũng đặt ra câu hỏi về những phương diện mà máy móc không thể thay thế con người và cách bảo đảm tiến bộ công nghệ tiếp tục phục vụ con người, xã hội. Theo ông, văn hóa và sáng tạo cần giữ vai trò thiết yếu trong việc định hình tương lai của công nghệ. 

Quan điểm này phù hợp với Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức của Trí tuệ nhân tạo, được thông qua năm 2021. Văn kiện đặt nhân phẩm, quyền con người, tính minh bạch, công bằng và sự giám sát của con người vào trung tâm của quá trình phát triển và sử dụng AI; đồng thời khuyến nghị tăng cường năng lực cho nghệ sĩ và người làm sáng tạo để họ có thể đánh giá, sử dụng và tham gia thiết kế những công nghệ phù hợp với lĩnh vực văn hóa. 

Ông Johnathan Wallace Baker phát biểu tại lễ khai mạc. Nguồn: Báo Thể thao & Văn hóa

Khi gallery trở thành nơi đối thoại

Một trong những khoảng cách lâu nay của nghệ thuật đương đại là khoảng cách giữa tác phẩm và công chúng. Càng sử dụng nhiều công nghệ, ngôn ngữ biểu đạt càng có nguy cơ trở nên khó tiếp cận nếu triển lãm chỉ cung cấp trải nghiệm thị giác mà không mở ra đối thoại.

Nghệ sĩ sáng lập EVA Danestla cho biết dự án được xây dựng với mong muốn tạo nên một không gian nơi nghệ thuật “không chỉ được trưng bày mà còn được trò chuyện”. Bên cạnh phần trưng bày, chương trình có các hoạt động giao lưu và tọa đàm, tạo điều kiện để người xem gặp nghệ sĩ, tiếp cận câu chuyện phía sau tác phẩm và hình thành cách diễn giải của riêng mình. 

Đây có lẽ cũng là giá trị đáng kể nhất của “Thể Lạ”. Triển lãm không cố giải thích AI bằng những lời hứa quen thuộc về năng suất hay tương lai. Nó đưa người xem trở lại với câu hỏi nền tảng hơn: khi máy móc ngày càng có khả năng nhận diện, mô phỏng và tái tạo chúng ta, con người sẽ lựa chọn giữ lại điều gì?

Các nghệ sĩ chia sẻ tại Lễ Khai mạc. Nguồn: Báo Thể thao & Văn hóa

Trong lộ trình của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, “Thể Lạ” cho thấy một hướng phát triển đáng theo dõi: nghệ thuật không đứng ngoài những biến đổi công nghệ, nhưng cũng không đầu hàng trước chúng. Bằng cách đặt bản sắc, đạo đức và quyền làm chủ vào trung tâm, một thế hệ nghệ sĩ trẻ đang đòi hỏi AI không chỉ trở nên thông minh hơn, mà phải trở nên có ý nghĩa hơn đối với con người.

Triển lãm “EVA 2: The Alien Self (Thể Lạ)” diễn ra từ 10h đến 20h hằng ngày, từ 18/7/2026 đến 25/7/2026, tại L’Art Gallery, tầng 1 sảnh văn phòng Lotte Mall West Lake Hanoi.