Đoài Creative bắt đầu từ một dãy kiốt cũ trong lõi làng cổ Đường Lâm. Ba năm sau, câu chuyện ấy đang vượt khỏi giới hạn của một địa điểm: kéo dài thành tuyến Cổng Đoài – Xưởng Đoài ở Mông Phụ, rồi tiếp tục “dịch chuyển” gần 20 km tới Xóm Đoài ở Yên Xuân. Từ một điểm đến sáng tạo, một cấu trúc không gian mới đang hình thành – nơi di sản không chỉ được giữ tại chỗ, mà được kết nối, tái sử dụng và đưa vào những quan hệ mới với cộng đồng và đô thị hóa.

Một buổi sáng ở Mông Phụ, người ta có thể bước qua Đoài Creative, đi tiếp về Đoài Community, Đoài Studio, Bếp Làng rồi theo tuyến đường liên thôn tới Xưởng Đoài.

Nếu nhìn trên bản đồ, các địa điểm ấy không nằm ngẫu nhiên cạnh nhau.

Chúng tạo thành một dải.

Còn nếu đi thêm gần 20 km về phía Hòa Bình, một điểm khác xuất hiện bên trục Hòa Lạc – Hòa Bình: Xóm Đoài.

Ở đó, những khung nhà gỗ, cổng ngõ, cổng nhà và cấu kiện kiến trúc truyền thống đã được sưu tầm trong nhiều năm được dựng lại trên một khu đất mới.

Ba không gian – Đoài Creative, Cổng Đoài – Xưởng Đoài và Xóm Đoài – vì vậy có thể được đọc như ba bước phát triển của cùng một câu chuyện.

Một điểm sáng tạo.

Một tuyến sáng tạo.

Và một vệ tinh của ký ức kiến trúc xứ Đoài.

Từ một dãy kiốt cũ

Khuất Văn Thắng đến Đường Lâm khoảng 16 năm trước.

Là người làm thiết kế cảnh quan và kiến trúc nhà vườn, anh bị cuốn vào câu chuyện của những ngôi nhà cổ, những người thợ mộc lớn tuổi và kỹ năng phục dựng kiến trúc truyền thống đang dần mất đi. 

Trong quãng thời gian sau đó, một tổ hợp dần hình thành quanh đời sống làng cổ.

Riêng Đoài Creative được mở vào năm 2023, từ một dãy kiốt cũ trong thôn Mông Phụ. 

Bảy gian mái ngói, rộng khoảng 100 m², được cải tạo bằng gỗ, tường đất, mái ngói và những vật liệu gần gũi với kiến trúc Đường Lâm. Không gian được dùng cho trưng bày, workshop, trình diễn nghệ thuật và hoạt động sáng tạo dành cho cả người dân địa phương lẫn du khách. 

Điều đáng chú ý là Đoài Creative không vận hành như một phòng trưng bày biệt lập khỏi làng.

Toàn bộ nhân sự tại đây là người địa phương. Không gian duy trì lớp vẽ miễn phí cho trẻ em vào sáng thứ Bảy, các hoạt động dành cho thiếu nhi và chương trình “Ký họa mừng xuân”, trong đó họa sĩ vẽ chân dung, tặng tranh cho những người cao tuổi trong làng. 

Những hoạt động này cho thấy cách Khuất Văn Thắng nhìn “sáng tạo” khá khác với một logic thuần sự kiện.

Nó phải tạo ra đời sống ngay trong cộng đồng.

Kiến trúc sư Khuất Văn Thắng. Ảnh: hanoicreativecity.com

Khi nói về việc tham gia Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội, anh cũng không nhấn mạnh trước hết đến danh hiệu.

“Khi tham gia vào mạng lưới sáng tạo, chúng tôi thấy rằng mình có không gian sống và tính cộng đồng nhiều hơn”, anh nói. 

Theo anh, giá trị quan trọng hơn là khả năng gặp gỡ những người làm mỹ thuật, những nhóm phát triển sáng tạo và hình thành cộng đồng quanh cùng một không gian.

“Chúng tôi gắn kết họ thành những cộng đồng để cùng nhau xây dựng ra những giá trị mang tính văn hóa và lan tỏa đến cho mọi người nhiều hơn.” 

Giấy chứng nhận do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cấp ghi nhận Hợp tác xã Xứ Đoài chính thức trở thành thành viên Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội từ ngày 10/12/2025.

Nhưng cũng từ đây, Đoài bắt đầu có một câu hỏi mới: nếu một không gian sáng tạo thực sự gắn với cộng đồng, tại sao nó phải dừng ở một địa chỉ?

Vị trí “Cổng Đoài – Xưởng Đoài” trên bản đồ

Khi một điểm trở thành một tuyến

Câu trả lời đang được thử nghiệm qua Cổng Đoài – Xưởng Đoài.

Khác với Đoài Creative là một địa điểm cụ thể, đề xuất này nhìn cả tuyến đường từ Đình Mông Phụ tới cụm Bếp Làng, Đoài Creative, Đoài Community, Đoài Studio và Xưởng Đoài như một không gian sáng tạo liên tục. 

Ngày 12/6/2026, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội nhận đề xuất của Hội Kiến trúc sư Hà Nội về “Xóm Đoài” và “Cổng Đoài – Xưởng Đoài”. Trong văn bản gửi UBND phường Sơn Tây, Sở mô tả dự án như một chuỗi hoạt động nghiên cứu, chỉnh trang cảnh quan, bảo tồn cấu trúc truyền thống, kết nối kiến trúc sư, nghệ sĩ với nghệ nhân mộc và chạm khắc Đường Lâm. 

Như vậy, “không gian” ở đây không còn đồng nghĩa với một căn nhà.

Nó trở thành cả con đường.

Một cổng ngõ.

Một xưởng nghề.

Một khoảng sân.

Một mối quan hệ giữa những người đang sống hai bên tuyến đường.

Theo đề xuất, các hoạt động dự kiến gồm phục chế cảnh quan đường làng, bảo tồn dụng cụ và không gian nghề mộc, tổ chức đối thoại giữa nghệ sĩ với cộng đồng dân cư, trồng cây, mở rộng không gian sinh hoạt chung và tổ chức các trải nghiệm văn hóa dựa vào cộng đồng. 

Với Khuất Văn Thắng, trung tâm của tuyến này là Xưởng Đoài.

“Điểm đến thứ nhất là tại làng cổ Đường Lâm, chính là chiếc xưởng của tôi. Hiện nay chúng tôi đang muốn xây dựng nơi này thành một điểm đến sáng tạo liên quan đến nghề, làm nghề và phục dựng những ngôi nhà cổ tại Đường Lâm”, anh nói. 

Nếu Đoài Creative đưa hoạt động nghệ thuật vào làng, Xưởng Đoài đưa nghề trở lại trung tâm của câu chuyện sáng tạo.

Đó là một chuyển dịch đáng chú ý.

Bởi với một làng di sản như Đường Lâm, bảo tồn không chỉ nằm ở việc giữ lại hình thức của một ngôi nhà. Nó còn nằm ở khả năng giữ người biết dựng nhà, biết làm mộng gỗ, biết chạm khắc và biết sửa những cấu kiện cũ.

Vị trí “Xóm Đoài” trên bản đồ

Một “xóm” đi ra khỏi làng

Nếu Cổng Đoài – Xưởng Đoài mở rộng Đoài thành một tuyến ngay trong Mông Phụ, thì Xóm Đoài thực hiện một bước khác: đưa những cấu kiện kiến trúc ra khỏi nơi chúng vốn thuộc về.

Sáng 20/8/2026, Xóm Đoài chính thức khai mạc tại Xóm Cò, thôn Yên Bình 2, xã Yên Xuân, mở đầu chuỗi hoạt động hướng tới Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. 

Không gian nằm trên một khu đất ven tuyến Hòa Lạc – Hòa Bình.

Tại đây, những cổng ngõ, cổng nhà, nhà sàn gỗ và cấu kiện kiến trúc truyền thống xứ Đoài được các nghệ nhân mộc và chạm khắc Đường Lâm sưu tầm trong khoảng 2010–2026, sau đó bổ sung, phục dựng và lắp đặt lại. 

Sự dịch chuyển này tạo ra một nghịch lý thú vị.

Muốn giữ ký ức của làng, một phần ký ức ấy lại phải rời khỏi làng.

Những ngôi nhà vốn đứng trong một cấu trúc cư trú cụ thể nay được đặt bên một tuyến giao thông đang chuẩn bị chịu áp lực đô thị hóa mạnh.

Theo hồ sơ dự án, chính bối cảnh ấy là một trong những lý do lựa chọn địa điểm: tuyến Hòa Lạc – Hòa Bình được dự báo tiếp tục mở rộng, kéo theo tốc độ đô thị hóa và nguy cơ nhiều công trình kiến trúc truyền thống biến mất. 

Phát biểu tại lễ khai mạc, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Hà Nội Nguyễn Văn Hải cũng đặt Xóm Đoài trong nỗi lo về những biến đổi nhanh chóng của kiến trúc làng quê. 

Vì thế, Xóm Đoài không đơn giản là một nơi “trưng bày nhà cổ”.

Nó giống một câu hỏi được dựng lên bên đường:

Một cộng đồng có thể làm gì với những mảnh kiến trúc đã bị tháo khỏi nơi chúng từng thuộc về?

Bảo tồn hay tái sử dụng ký ức?

Ở đây xuất hiện một vấn đề đáng quan tâm hơn bản thân câu chuyện của một tổ hợp sáng tạo.

Thông thường, bảo tồn kiến trúc được hiểu là cố giữ một công trình ở đúng vị trí nguyên gốc.

Nhưng trong thực tế, hàng nghìn cấu kiện, nhà gỗ, cổng ngõ đã và đang biến mất trước khi có thể được bảo tồn theo cách lý tưởng ấy.

Xóm Đoài lựa chọn một cách khác: thu gom, tháo dỡ, phục dựng và đưa chúng vào một không gian mới.

Đó không phải bảo tồn nguyên trạng.

Nhưng cũng không phải phá bỏ.

Có thể gọi đó là một dạng tái sử dụng ký ức vật chất.

Khung nhà cũ tiếp tục tồn tại.

Kỹ năng của người thợ được sử dụng.

Câu chuyện của kiến trúc truyền thống tiếp tục được kể.

Và một vật thể từng đứng trước nguy cơ trở thành phế liệu được trao một vòng đời khác.

Hồ sơ Xóm Đoài cũng đặt dự án trong logic kinh tế tuần hoàn, chi phí thấp và huy động nguồn lực xã hội hóa. Toàn bộ chi phí sưu tập, phục dựng, lắp đặt và vận hành do Công ty Cổ phần Thương mại Dịch vụ và Du lịch Đoài đảm nhiệm; khu đất là đất tư nhân được cho mượn trong thời gian tổ chức, với cam kết hoàn trả mặt bằng sau đó. 

Chính tính tạm thời này lại khiến Xóm Đoài trở thành một thử nghiệm đáng chú ý.

Nó không giả định mọi không gian sáng tạo phải tồn tại vĩnh viễn.

Một không gian có thể xuất hiện khi cần thiết, hoàn thành một nhiệm vụ rồi biến đổi sang hình thức khác.

Từ không gian đến mạng lưới

Khi được hỏi mạng lưới sáng tạo đã thay đổi điều gì đối với Đoài, Khuất Văn Thắng nhắc nhiều đến một cụm từ: “đất diễn”.

“Tôi mong muốn rằng sẽ có những giá trị về sự đồng hành, để những người làm sáng tạo như chúng tôi có thêm cơ hội, có thêm ‘đất diễn’ để xây dựng những điểm đến, và làm sao lan tỏa được giá trị đó nhiều hơn nữa.” 

Câu nói ấy có thể hiểu theo nghĩa rộng hơn một sân khấu hay địa điểm tổ chức sự kiện.

“Đất diễn” ở đây là khả năng để một ý tưởng có nơi thử nghiệm.

Một nhóm nhỏ có cơ hội gặp nhóm khác.

Một nghệ nhân có thể làm việc với kiến trúc sư.

Một cấu kiện nhà cổ tìm được đời sống thứ hai.

Một tuyến đường làng có thể được nhìn như một cấu trúc văn hóa.

Và một khu đất ven cao tốc có thể tạm thời trở thành nơi đặt câu hỏi về tốc độ đô thị hóa.

Đây có lẽ mới là điểm đáng chú ý nhất trong hành trình từ Đoài Creative tới Xóm Đoài.

Không phải Đoài đang mở thêm nhiều “chi nhánh”.

Nó đang thử mở rộng khái niệm về không gian sáng tạo.

Từ một căn nhà thành một tuyến đường.

Từ tuyến đường thành một vùng kết nối.

Từ một điểm nằm trong di sản thành một điểm đứng bên ngoài di sản nhưng mang ký ức của nó đi theo.

Nhìn trên bản đồ, ba lớp ấy tạo thành một cấu trúc khá rõ:

điểm – tuyến – vệ tinh.

Nếu cấu trúc này tiếp tục hoạt động, Đoài sẽ không còn chỉ là một địa chỉ sáng tạo ở Đường Lâm.

Nó có thể trở thành một cách khác để đọc xứ Đoài: không phải bằng ranh giới hành chính, mà bằng những đường kết nối giữa kiến trúc, nghề thủ công, ký ức, cộng đồng và những không gian đang biến đổi.

Và trong một thành phố sáng tạo, có lẽ “mạng lưới” bắt đầu chính từ những chuyển động nhỏ như thế: khi một điểm đủ sống để kết nối với điểm khác, rồi từng bước biến cả một vùng thành không gian cho sáng tạo.