“Với nhiều dư địa và tiềm năng, nếu được đầu tư đúng hướng, công nghiệp văn hóa không chỉ tạo ra tăng trưởng mà còn góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân và khẳng định vị thế cạnh tranh của Thủ đô trong giai đoạn sắp tới”.

Đó là nhận định của PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, khi trao đổi về định vị thương hiệu công nghiệp văn hóa Hà Nội trong bài viết được Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đăng tải.

Nhận định ấy cũng gợi ra một thước đo rất cụ thể cho hành trình Hà Nội xây dựng Thành phố Sáng tạo: sáng tạo cuối cùng phải tạo ra giá trị cho con người.

Sau gần bảy năm kể từ khi gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế, Hà Nội đang bước từ giai đoạn xây dựng nhận thức và tổ chức các hoạt động sáng tạo sang một giai đoạn mới. Các trung tâm công nghiệp văn hóa bắt đầu hình thành; không gian đô thị cũ được nghiên cứu để tái sinh; kinh tế đêm được đặt trong mối quan hệ với văn hóa và sáng tạo; làng nghề kết nối sâu hơn với thiết kế; di sản được số hóa và nhiều thiết chế văn hóa đang thử nghiệm những hình thức tiếp cận công chúng mới.

Nhưng theo cách nhìn của PGS.TS Bùi Hoài Sơn, giá trị của những chuyển động ấy không thể chỉ được đo bằng số lượng dự án, sự kiện hay khách tham quan.

Điều quan trọng hơn là văn hóa có thực sự trở thành nguồn lực phát triển hay không.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn – Uỷ viên chuyên trách, Uỷ ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội. Ảnh: Tạp chí Người Hà Nội

Từ “tiềm năng văn hóa” đến năng lực phát triển

Hà Nội có một nguồn tài nguyên văn hóa hiếm có: hệ thống di sản dày đặc, phố cổ, làng nghề, nghệ thuật biểu diễn, ẩm thực, kiến trúc, ký ức đô thị và một cộng đồng sáng tạo ngày càng đa dạng.

Nhưng sở hữu tài nguyên không đồng nghĩa với tạo ra giá trị.

Trong một trao đổi khác về định hướng phát triển dài hạn của Thủ đô, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng Hà Nội cần chuyển văn hóa từ “tiềm năng” thành “năng lực phát triển thực tế”: từ bảo tồn thụ động sang bảo tồn sáng tạo, từ coi văn hóa chủ yếu là lĩnh vực cần đầu tư ngân sách sang một nguồn lực có thể đóng góp vào kinh tế, du lịch, công nghiệp sáng tạo và chất lượng sống.

Cách tiếp cận này đặt ra một yêu cầu khác với tư duy bảo tồn truyền thống.

Một di sản được tu bổ tốt là cần thiết. Nhưng nếu câu chuyện, tri thức và không gian quanh di sản có thể tiếp tục sinh ra những chương trình giáo dục, trải nghiệm văn hóa, sản phẩm thiết kế hoặc hoạt động sáng tạo mới, di sản bắt đầu tham gia vào đời sống hiện tại.

Một làng nghề cũng vậy.

Giữ được kỹ thuật cổ là quan trọng, nhưng sự sống của nghề còn phụ thuộc vào việc người làm nghề có thể tiếp tục sống bằng nghề hay không, người trẻ có nhìn thấy tương lai trong nghề hay không và tri thức truyền thống có tiếp tục tạo ra những sản phẩm phù hợp với đời sống mới hay không.

Tour đêm Hoàng thành Thăng Long. Nguồn: Báo Hànộimới

Thành phố sáng tạo phải tạo sinh kế

Ở đây, nhận định “nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân” của PGS.TS Bùi Hoài Sơn trở thành một tiêu chí quan trọng.

Một Thành phố Sáng tạo không thể chỉ được nhận diện bằng những lễ hội lớn, các không gian thiết kế đẹp hay những dự án thu hút nhiều khách tham quan.

Sáng tạo cần đi xuống đến từng cộng đồng.

Một nghệ nhân có thêm đơn hàng.

Một người trẻ có thể tiếp tục nghề của gia đình nhưng bằng một mô hình mới.

Một nghệ sĩ có thêm không gian biểu diễn.

Một nhà thiết kế có nơi thử nghiệm sản phẩm.

Một tiểu thương trong khu phố lịch sử có thêm khách nhờ tuyến trải nghiệm mới.

Một doanh nghiệp nhỏ có thể tạo ra sản phẩm từ chính tài nguyên văn hóa địa phương.

Khi những điều đó xảy ra, văn hóa không còn chỉ là đối tượng để bảo tồn hay trưng bày.

Nó trở thành sinh kế.

Và đây cũng là một trong những điều kiện để kinh tế sáng tạo thực sự đi vào đời sống.

Nghệ nhân Đào Việt Bình giới thiệu về gốm Kim Lan

Không thể áp một mô hình “sáng tạo trên giấy”

PGS.TS Bùi Hoài Sơn từng đưa ra một cảnh báo đáng chú ý khi trao đổi với Báo Phụ nữ Thủ đô về việc triển khai các khu phát triển thương mại và văn hóa của Hà Nội.

Ông nói:

“Không có gì nguy hiểm bằng việc áp một mô hình ‘sáng tạo trên giấy’ vào một không gian sống thật, đầy rẫy cảm xúc, ký ức, sinh kế và mối liên kết cộng đồng.”

Theo ông, việc đầu tiên cần làm là “nghe” người dân: đi vào từng con phố, từng làng nghề, trò chuyện với nghệ nhân, tiểu thương và thanh niên địa phương để hiểu họ nghĩ gì, mong gì và lo ngại điều gì.

Phát biểu này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Hà Nội đang triển khai nhiều dự án tái thiết không gian đô thị.

Phùng Hưng – Gầm Cầu không phải một khoảng đất trống. Đồng Xuân – Bắc Qua cũng không phải một mặt bằng chưa có đời sống.

Đằng sau mỗi dự án là cư dân, sinh kế, thói quen sử dụng không gian và những ký ức đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, một không gian sáng tạo thành công không thể chỉ đẹp trong bản vẽ.

Nó phải tạo được vị trí cho chính cộng đồng đang sống ở đó.

Người dân phải là chủ thể, không phải khán giả

Quan điểm này cũng giúp nhìn lại câu chuyện kinh tế đêm.

Nếu một khu phố trở thành điểm đến nổi tiếng nhưng cư dân chỉ phải chịu thêm tiếng ồn, giao thông quá tải và chi phí sinh hoạt tăng, thì giá trị kinh tế chưa chắc đồng nghĩa với phát triển bền vững.

Ngược lại, khi người dân có thể tham gia vào chuỗi giá trị – bằng sản phẩm thủ công, ẩm thực, dịch vụ, câu chuyện địa phương hay những hoạt động văn hóa – họ không còn chỉ là người đứng bên ngoài quan sát sự phát triển.

Họ trở thành người cùng tạo ra giá trị.

Đây là khác biệt quan trọng giữa một “điểm du lịch” và một hệ sinh thái văn hóa sống.

Cũng vì thế, sinh kế không nên được hiểu đơn thuần là doanh thu.

Nó bao gồm khả năng một cộng đồng tiếp tục sống được trong không gian của mình, duy trì nghề nghiệp, giữ mối liên kết xã hội và hưởng lợi từ chính những giá trị văn hóa mà họ đã góp phần tạo nên.

Sáng tạo còn phải cải thiện chất lượng sống

Trong một bài viết về việc “đánh thức” di sản để phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng Hà Nội cần chuyển từ việc tổ chức những hoạt động văn hóa đơn lẻ sang kiến tạo một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa có khả năng “đóng góp thực chất vào tăng trưởng, nâng cao chất lượng sống và định vị thương hiệu Thủ đô”. 

“Chất lượng sống” là một từ khóa đáng chú ý.

Một thành phố có thể tạo ra nhiều doanh thu từ du lịch và công nghiệp văn hóa nhưng vẫn chưa phải là một thành phố đáng sống nếu người dân thiếu không gian công cộng, môi trường bị quá tải hay cộng đồng bị đẩy ra khỏi những khu vực được tái phát triển.

Vì vậy, giá trị của một dự án sáng tạo không phải lúc nào cũng có thể quy đổi trực tiếp thành tiền.

Một tuyến đi bộ tốt có thể giúp con người gặp nhau nhiều hơn.

Một khoảng sân biểu diễn có thể tạo cơ hội tiếp cận nghệ thuật.

Một công viên, thư viện hay không gian cộng đồng có thể không tạo doanh thu lớn nhưng lại góp phần trực tiếp vào chất lượng sống.

Ở nghĩa đó, sáng tạo không chỉ tạo ra sản phẩm.

Sáng tạo còn là thiết kế một thành phố tốt hơn cho người đang sống trong đó.

Từ danh hiệu tới những thay đổi người dân có thể cảm nhận

Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO năm 2019 trong lĩnh vực Thiết kế.

Danh hiệu ấy tạo ra một vị thế quốc tế, nhưng danh hiệu không phải điểm kết thúc.

Sau các lễ hội, diễn đàn và chương trình kết nối, câu hỏi ngày càng quan trọng là những cam kết về Thành phố Sáng tạo đã đi vào đời sống đến đâu.

Có thể đặt một số câu hỏi rất cụ thể.

Sau khi một không gian được cải tạo, cư dân có muốn sử dụng nó không?

Một làng nghề trở thành điểm du lịch, người làm nghề có thu nhập tốt hơn không?

Một trung tâm công nghiệp văn hóa có tạo cơ hội cho nghệ sĩ, nhà thiết kế và doanh nghiệp nhỏ không?

Khi một khu phố trở thành điểm đến, cư dân địa phương có còn cảm thấy mình thuộc về nơi đó không?

Và sau tất cả những sự kiện, dự án và danh hiệu, cuộc sống hằng ngày của người Hà Nội có tốt hơn không?

Nhìn từ các phát biểu của PGS.TS Bùi Hoài Sơn, đó chính là nơi khái niệm “Thành phố Sáng tạo” trở về với ý nghĩa căn bản nhất của nó.

Sáng tạo không phải đích đến.

Nó là một phương tiện để văn hóa trở thành nguồn lực, tạo sinh kế, mở rộng cơ hội và nâng cao chất lượng sống.

Bởi một Thành phố Sáng tạo cuối cùng không được tạo nên chỉ bởi những ý tưởng mới.

Nó phải là nơi người dân có thể sống tốt hơn nhờ những ý tưởng ấy.

Nguồn tổng hợp

• Báo Hànộimới/Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Định vị thương hiệu công nghiệp văn hóa Hà Nội” – phát biểu của PGS.TS Bùi Hoài Sơn về tăng trưởng, thu nhập và đời sống người dân.
• Báo Phụ nữ Thủ đô, “PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Nghị quyết về khu phát triển thương mại và văn hóa tạo giá trị phát triển bền vững cho Hà Nội” – quan điểm về “sáng tạo trên giấy” và yêu cầu lắng nghe người dân.
• Tạp chí Người Hà Nội, “Đánh thức di sản, tạo động lực phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô” – quan điểm về chuyển văn hóa thành nguồn lực, nâng cao chất lượng sống và định vị thương hiệu Hà Nội.