Nếu như nhắc đến công nghiệp văn hoá, mọi người thường nhắc đến những khái niệm lớn như: Di sản, bảo tàng, lễ hội hay điện ảnh… Nhưng tại Hà Nội, một “dòng chảy” đang âm thầm hình thành từ những thứ rất nhỏ: Miếng xà bông, cây nến, tờ giấy, mảnh da. Khi được kể chuyện, được thiết kế thành trải nghiệm và kết nối thành cộng đồng, những “điều vụn vặt” ấy dần hình thành chuỗi giá trị và tìm được chỗ đứng trên thị trường.

Thực tế cho thấy, văn hoá không tồn tại như một thành tố đơn lẻ. Nó là sản phẩm tích hợp của giá trị vật chất, thẩm mỹ, tri thức, ký ức và các mối quan hệ xã hội đan xen. Trước khi trở thành “đầu vào” của doanh nghiệp, văn hoá vốn thuộc về cộng đồng và đời sống thường nhật. Chính từ những thực hành nhỏ, phân tán và tưởng như bên lề ấy, công nghiệp văn hoá mới có thể hình thành theo cách bền vững.

Đóng gói “sản phẩm” văn hoá từ miếng xà bông

Hơn một năm trở lại đây, vào mỗi dịp cuối tuần, quán cà phê Dreamery (Ba Đình, Hà Nội) trở thành địa điểm tổ chức các lớp học làm xà bông và nến thơm của Oniria Craft House. Người tham gia chủ yếu là trẻ em, nhưng những gì diễn ra ở đây vượt ra ngoài một hoạt động vui chơi đơn thuần. Dưới sự hướng dẫn của người làm nghề, các nguyên liệu quen thuộc như sáp ong, sáp đậu nành hay tinh dầu thiên nhiên được gắn với câu chuyện lễ hội, mỹ thuật và lối sống xanh.

Ảnh: Onira Craft House

Xà bông và nến vốn là sản phẩm tiêu dùng công nghiệp, được sản xuất hàng loạt và gần như vô danh. Khi được đưa vào không gian trải nghiệm, được cá nhân hoá và đặt trong mạch sáng tạo, chúng trở thành sản phẩm văn hoá. Giá trị lúc này không nằm ở công năng sử dụng, mà ở trải nghiệm, ký ức và sự tham gia trực tiếp của người làm ra sản phẩm.

Từ đó, một thị trường ngách dần hình thành quanh các hoạt động workshop, trải nghiệm và đào tạo, thu hút cả trẻ em lẫn người lớn. Điều đáng chú ý không nằm ở trào lưu làm thủ công, mà ở cách dịch vụ trải nghiệm biến hoạt động thủ công thành một dạng kinh tế sáng tạo, có thiết kế, có kể chuyện, có tương tác và có nhóm khách hàng sẵn sàng chi trả.

Cộng đồng thủ công “mới” và cú nhảy giá trị

Trong nhiều năm, thủ công mỹ nghệ thường được gắn với làng nghề và các nhóm nghề truyền thống. Nhưng “bức tranh” hiện nay đã mở rộng đáng kể. Giấy, da, nến, tinh dầu trở thành những chất liệu sáng tạo mới. Sự phong phú này phản ánh rõ nhu cầu cá nhân hoá, mong muốn sở hữu sản phẩm độc bản và sự trỗi dậy của kinh tế trải nghiệm trong đời sống đô thị.

Tại Hà Nội, chỉ riêng các địa điểm tổ chức workshop nến handmade cũng đã có thể kể thành một danh sách dài. Quan trọng hơn, thủ công “mới” đặt trọng tâm vào thiết kế và cá tính sáng tạo. Origami, từ một trò chơi, có thể trở thành tác phẩm nghệ thuật, thậm chí mang dấu ấn bản địa khi nghệ sĩ sử dụng giấy dó. Kirigami, nghệ thuật gấp – cắt giấy, hay điêu khắc da là những ví dụ cho một hệ sáng tạo dựa trên kỹ thuật nhỏ và chất liệu giản dị, nhưng tạo ra giá trị lớn.

Những tác phẩm đèn giấy nghệ thuật khắc họa hình ảnh Hà Nội vô cùng sống động. Ảnh: Báo Quân đội nhân dân

Sự thay đổi nằm ở cách cạnh tranh. Sản phẩm không còn được định giá bằng nguyên liệu, mà bằng ý tưởng, tay nghề, thẩm mỹ và câu chuyện. Một chiếc ví điêu khắc da có thể đạt giá hàng chục triệu đồng bởi tính độc bản và lao động sáng tạo kết tinh trong đó. Từ những ví dụ như vậy, công nghiệp văn hoá hiện ra như một mạng lưới lao động sáng tạo quy mô nhỏ nhưng số lượng đông đảo, đủ để hình thành một cộng đồng nhân lực đáng kể.

Từ những mảnh vụn đến bài toán di sản và thị trường

Thực tế từ “Nhã nhạc cung đình Huế”, “Ca trù” hay “Đờn ca tài tử” cho thấy di sản không thể tồn tại lâu dài nếu chỉ dựa vào bảo trợ hay tồn tại biệt lập. Kinh nghiệm từ các quốc gia Đông Nam Á chỉ ra rằng di sản chỉ thực sự có sức sống kinh tế khi nằm trong một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, nơi bảo tồn, giáo dục và thị trường hỗ trợ lẫn nhau. Câu chuyện của xà bông, giấy, da hay nến thơm khi đặt trong bức tranh công nghiệp văn hóa chính là bài toán về sức sống của di sản. Công nghiệp văn hóa, vì thế, không làm “rỗng ruột” di sản mà chính là phương thức để di sản thẩm thấu vào đời sống đương đại một cách tự nhiên.

Tại Việt Nam, dù tài nguyên di sản vô cùng phong phú nhưng mạch lưu thông còn rất yếu do những điểm nghẽn về thiết kế, thương hiệu, bản quyền và năng lực thị trường. Những “điều vụn vặt” này thực tế không hề nhỏ; chúng chính là rào cản khiến thủ công mỹ nghệ và nghệ thuật truyền thống khó vươn tầm. Để giải quyết, cần nhận diện rằng công nghiệp văn hóa hiếm khi hình thành từ các dự án quy mô lớn ngay từ đầu. Nó là kết quả của sự tích lũy dần từ những mảnh ghép nhỏ: Một workshop, một sản phẩm độc bản, hay một cộng đồng làm nghề, tạo nên nền tảng xã hội và sáng tạo vững chắc.

Mối quan hệ giữa workshop và hội chợ chính là mô hình thu nhỏ của quá trình lưu thông văn hóa. Nếu workshop là điểm khởi phát của sáng tạo thì hội chợ là bước đầu của thị trường. Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2024 minh chứng rằng thị trường không tự hình thành nếu thiếu các không gian trung gian. Khi các tiêu chí lựa chọn nhấn mạnh vào sáng tạo gốc và kỹ thuật thủ công, hội chợ trở thành điểm kết nối thiết yếu giữa người làm nghề, nhà đầu tư và công chúng, giúp tài nguyên văn hóa vận hành bền vững thay vì chỉ bùng lên theo mùa lễ hội.

Người dân Thủ đô tham quan, trải nghiệm tại Lễ hội thiết kế sáng tạo. (Ảnh: Quốc Khánh/TTXVN)

Nhìn sâu hơn, “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay nằm ở sự “lệch pha” giữa cơ chế  quản lý và thị trường, cùng sự thiếu vắng lớp trung gian có khả năng kết nối cộng đồng sáng tạo với các ngành công nghiệp. Nhiều dữ liệu di sản đã được số hóa nhưng vẫn “nằm yên trong kho” do thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích và khai thác sáng tạo. Điều này dẫn đến tình trạng các loại hình nghệ thuật di sản vẫn phải loay hoay lựa chọn giữa các mô hình tồn tại rời rạc: Hoặc gắn với du lịch, hoặc dựa vào bảo trợ, hoặc sống mòn trong cộng đồng mà chưa thực sự trở thành một ngành kinh tế.

Vì vậy, thúc đẩy công nghiệp văn hóa không nằm ở việc xây dựng thêm vài dự án lớn, mà ở việc tổ chức lại lộ trình từ những điều nhỏ nhất. Đó là việc kết nối các “mảnh vụn” sáng tạo cá nhân vào một hệ sinh thái chung, nơi các giá trị truyền thống được tiếp sức bởi công nghệ và tư duy thương hiệu hiện đại. Khi những điều nhỏ bé được nuôi dưỡng và đặt đúng chỗ, chúng sẽ không còn rời rạc mà trở thành chất liệu sống động cho một nền kinh tế sáng tạo mang bản sắc Việt, giúp văn hóa vừa sống được trong hiện tại, vừa giữ được phần hồn cốt của cộng đồng.