Đóng

Nghệ thuật

Lần trong / Nằm giữa / Vùi dưới / Lộ trên: Khám phá những đối thoại của điêu khắc

Bài và ảnh bởi Hà Bi cho Hanoi Grapevine
Ghi rõ nguồn Hanoi Grapevine khi chia sẻ bài
Không sao chép từng phần hoặc nguyên văn khi chưa có sự cho phép

Lần trong / Nằm giữa / Vùi dưới / Lộ trên là tên triển lãm nhóm của ba nghệ sĩ thành danh quốc tế Lê Hiền Minh, Richard Streitmatter-Trần và Thảo Nguyên Phan, mở cửa đón khách từ 13/3 tới 6/6/2021 tại Trung tâm Nghệ thuật Đương đại The Factory. Đây cũng là triển lãm hiếm hoi có tác phẩm của cố nghệ sĩ Điềm Phùng Thị góp mặt, như một cách đối chiếu và nâng đỡ lẫn nhau giữa hai thế hệ cách biệt khá xa về mặt thời gian.

Không gian triển lãm Lần trong / Nằm giữa / Vùi dưới / Lộ trên

Muôn cách thực hành điêu khắc

Từ trước đến nay, với vốn hiểu biết hạn hẹp về điêu khắc, người viết luôn nghĩ rằng điêu khắc là tượng thờ trong đình, đền, chùa, miếu mạo, là những bức tượng đặt giữa các giao lộ lớn, hay những tác phẩm mang tính biểu tượng đặt ở đường phố, có chú thích “tác phẩm điêu khắc” đi kèm. Những tác phẩm này hoặc gắn bó mật thiết với tôn giáo và đời sống tâm linh của người dân vùng đất đó, hoặc để ca ngợi, ghi nhớ một sự kiện/nhân vật được cộng đồng tôn trọng, cũng có khi chỉ đơn giản là để trang trí, rất khó để tìm ra một mối liên hệ giữa tác phẩm và không gian xung quanh.

Thực ra, bản thân chúng vẫn là các tác phẩm điêu khắc – theo cách định nghĩa cổ điển nhất – với bố cục, hình dáng, chất liệu, màu sắc được chú trọng hơn phần ý nghĩa liên kết và đôi khi rập khuôn. Rất ít người đặt câu hỏi về việc nó liên quan gì, tới ai, càng ít người thắc mắc vì sao lại là hình dáng này mà không phải hình dạng khác, vì sao lại là màu sắc này mà không phải màu sắc kia…

Thế nên với các thực hành điêu khắc “khác lạ” của ba nghệ sĩ trong Lần trong / Nằm giữa / Vùi dưới / Lộ trên, người xem có dịp được “động não” so sánh, nâng lên đặt xuống.

Ví dụ như tác phẩm Các Thánh của Kỳ Vọng (Mẫu Vòng Lặp, Mẫu Bất Tận, Mẫu Giống Nòi) và ‘bộ’ những câu hỏi về phụ nữ sơn trên tường: ‘Phụ nữ là ai? Phụ nữ là gì? Phụ nữ ở đâu? Tại sao là Phụ nữ? Khi nào là Phụ nữ?’ của Lê Hiền Minh là một sự gắn kết kích thích trí tò mò. Kết hợp giữa tượng nữ thánh truyền thống với bồn rửa bát, máy giặt… thời hiện đại, có cảm giác như đằng sau mỗi bức tượng nữ thánh là một nụ cười mỉm khó hiểu, vừa giễu nhại, vừa hiểu biết về cái gọi là nữ quyền thực sự. Hình ảnh người phụ nữ có thể được tôn vinh lên, cũng có thể bị tầm thường hóa đi, nếu ta đứng ở hai chiều trên – dưới để mà suy ngẫm.

Tác phẩm Cổng trời của Richard Streitmatter-Trần và những tư liệu tham khảo đã sử dụng

Hay mái nhà làm từ bánh tráng của Richard Streitmatter-Trần (tác phẩm Cổng Trời) cũng lại là một thử nghiệm khác mới mẻ. Yếu tố “dễ bị tổn thương, dễ biến đổi phom dạng” của bánh tráng đặt câu hỏi về thời gian tồn tại của mái nhà. Khi kết nối chúng bằng nước rồi để khô, chúng biến thành một kết cấu cứng ngắc, có vẻ an toàn và bền chắc. Nhưng chỉ cần một cơn mưa nhẹ, mái nhà đó sẽ nhanh chóng mủn ra. Tại sao lại lựa chọn một chất liệu không hề bền vững như thế để làm một thứ cần nhất là yếu tố bền vững? Mái nhà – hay ai đó, cái gì đó thường được gán với/so sánh với mái nhà – có phải cũng là một vật thể dễ tổn thương, cần được bảo vệ, khác với ý nghĩa thông thường “nhà là nơi chở che”? Richard Streitmatter-Trần đặt ra những câu hỏi về tính trường tồn của điêu khắc, đồng thời để người xem tưởng tượng ra kết thúc cuối cùng của tác phẩm khi đặt nó trong mối tương quan với vật liệu cấu tạo.

Tác phẩm Trình trịch thanh thoát làm từ xốp cách nhiệt và đất sét của Richard Streitmatter-Trần

Ở một góc khác của triển lãm là những tác phẩm lấy cảm hứng từ hệ thống 07 mô-đun hình học của cố nghệ sĩ nổi danh Điềm Phùng Thị. Có thể thấy Thảo Nguyên Phan say sưa với chất liệu dân gian khi tái sử dụng nguyên liệu là những hình ảnh, vật dụng… thời xưa trong tác phẩm của mình. Cô kể lại câu chuyện nỏ thần, Mị Châu – Trọng Thủy bằng các chất liệu gỗ, sơn mài, đá cẩm thạch, sắt… Đồng thời, cô đặt các tác phẩm của mình cùng các tác phẩm giản đơn mà cố nghệ sĩ Điềm Phùng Thị thực hiện lúc sinh thời. Ở đây, có hai dòng chảy chạy song song với nhau: một dòng là câu chuyện thời dựng nước, qua những “làn mưa” nỏ bay trên đầu, qua những cột kèo vững chãi mà cha ông đã xây dựng, tái hiện cuộc chiến dựng nước vừa hào hùng, vừa bi kịch; một dòng là sự đối sánh giữa hệ ngôn ngữ non nớt của Thảo Nguyên và hệ ngôn ngữ cô đọng, hoàn chỉnh của cố nghệ sĩ Điềm Phùng Thị. Đặt thế giới tối giản của Điềm Phùng Thị kế bên hệ từ vựng mang tính trần thuật (mà cô tự nhận là còn sơ khai) của Thảo Nguyên, ta thấy một miền không gian màu nhiệm được kiến tạo – ở đó, mọi khác biệt đồng hiện và song hành.

Thăng thiên với những tượng đất sét đặt trên cột thép, một cách tận dụng không gian làm nổi bật tác phẩm của Richard Streitmatter-Trần

Tận dụng không gian để tăng sức biểu đạt

Không phải ngẫu nhiên mà các giám tuyển Bill Nguyễn, Vân Đỗ và các tác giả lựa chọn cách bài trí tác phẩm như triển lãm lần này: vật này nằm trong/ngoài vật kia, vật kia nằm trên/dưới vật nọ… Chiến lược sắp xếp vị trí các tác phẩm sao cho giữa chúng có mối liên kết và trở thành một bánh răng trong chuỗi vận hành, giúp tổng thể trở nên hoàn thiện và ăn ý. Có những tác phẩm được treo trên cao – như những cây nỏ – mang đến suy tư về không gian, thời gian nơi chúng từng “sống”. Có tác phẩm lại nằm thấp dưới đất, như một ám chỉ về sức nặng – của lịch sử, văn hóa, lề thói…

Các Thánh của Kỳ Vọng (Mẫu Vòng Lặp, Mẫu Bất Tận, Mẫu Giống Nòi) của Lê Hiền Minh

Chuỗi tác phẩm mà Thảo Nguyên Phan kết hợp với Điềm Phùng Thị cũng là một cách tận dụng không gian nhằm tăng sức biểu đạt cho tác phẩm. Bên trên những khối đá cẩm thạch sơ khai mà Thảo Nguyên Phan tạo ra là những bức tượng bằng kim loại, đá ngọc, tranh bằng vải – những hình khối được cô đặc từ 07 mô-đun nổi danh của Điềm Phùng Thị. Sự tôn trọng, đề cao, nâng đỡ và hòa hợp của nghệ sĩ đời sau đối với đời trước trong chuỗi tác phẩm gợi mở những suy tư, so sánh cho người xem, gợi ý họ cùng “tư duy” với tác giả.

Mặc dù đến từ các nền tảng giáo dục khác nhau (Hiền Minh được đào tạo chuyên môn về sơn mài, Richard về nghệ thuật video và trình diễn, Thảo Nguyên về hội hoạ), nhưng ba nghệ sĩ có chung một đích đến là làm cho điêu khắc trở nên đa dạng bằng những thử nghiệm mới mẻ. Việc họ thực hành và nâng cao giá trị của điêu khắc bằng những câu hỏi, diễn giải, mở rộng khác biệt sẽ tiếp tục làm giàu cho thể loại điêu khắc, khai mở những lối đi riêng biệt, như cách người nghệ sĩ vĩ đại Điềm Phùng Thị đã từng làm.

Những chiếc nỏ trong câu chuyện của Thảo Nguyên Phan…
… tương tác với tác phẩm của cố nghệ sĩ Điềm Phùng Thị.

– Bức tường Thảo Nguyên Phan thiết kế mô phỏng một trong 07 mô-đun của Điềm Phùng Thị, trưng bày các tác phẩm của bà.