Mạng lưới Thành phố Sáng tạo của UNESCO (UNESCO Creative Cities Network – UCCN), thành lập năm 2004, kết nối các đô thị coi sáng tạo và văn hóa là động lực phát triển. Đến năm 2025, mạng lưới gồm 408 thành phố trên toàn cầu, hoạt động trong 8 lĩnh vực sáng tạo. UCCN phản ánh cách tiếp cận phát triển đô thị lấy con người, bản sắc và sáng tạo làm trung tâm.

“Thành phố sáng tạo” là gì?

Khái niệm “Thành phố sáng tạo” (Creative City) xuất hiện từ cuối thế kỷ XX trong bối cảnh các đô thị trên thế giới đứng trước yêu cầu phải tìm kiếm những động lực phát triển mới, vượt ra ngoài các mô hình tăng trưởng dựa thuần túy vào tài nguyên thiên nhiên, lao động giá rẻ hay công nghiệp nặng. Trong các tiếp cận lý luận ban đầu, Charles Landry, Franco Bianchini và nhiều học giả đã đặt trọng tâm vào vai trò của sáng tạo như một nguồn tài nguyên đô thị cốt lõi, có khả năng tái cấu trúc không gian, kinh tế và đời sống xã hội thành phố.

Theo Aundry và Bianchini, “Thành phố sáng tạo là nơi con người – với năng lực sáng tạo của mình – trở thành tài nguyên quan trọng nhất, tạo ra của cải cho xã hội. Thành phố sáng tạo không chỉ ưu tiên tầng lớp sáng tạo chuyên nghiệp, mà còn biết khai thác và nuôi dưỡng sự sáng tạo từ mọi tầng lớp cư dân, từ đó hình thành bản sắc riêng biệt và độc đáo”. Điểm then chốt trong quan niệm này nằm ở khả năng dung hòa các sáng kiến khác nhau, kể cả những yếu tố tưởng như đối lập, để tạo nên một tổng thể phát triển hài hòa và bao trùm.

Jane Jacobs, trong cách tiếp cận mang tính xã hội – không gian, nhấn mạnh rằng một thành phố sáng tạo cần hội tụ sự đa dạng của ba nhóm yếu tố: (i) không gian xây dựng và kiến trúc, (ii) các mối quan hệ và tương tác xã hội, và (iii) các hoạt động kinh tế với quy mô và loại hình phong phú. Theo đó, sáng tạo không chỉ là sản phẩm của cá nhân hay ngành nghề cụ thể, mà là kết quả của mật độ tương tác cao giữa con người, không gian và hoạt động kinh tế.

Từ các tiếp cận này, có thể hiểu “Thành phố sáng tạo” là nơi mà tính sáng tạo của cư dân trở thành nguồn lực chiến lược, tác động trực tiếp đến việc làm mới các ngành kinh tế sẵn có, đồng thời hình thành những loại hình giá trị mới, giàu bản sắc văn hóa và khả năng thích ứng. Một cách khái quát, nền tảng của thành phố sáng tạo thường được tóm lược trong mô hình 3T gồm: Technology (công nghệ), Talent (tài năng) và Tolerance (sự khoan dung, cởi mở xã hội).

Đặc trưng của “Thành phố sáng tạo”

Theo Charles Landry, bản chất của một thành phố sáng tạo nằm ở khả năng đạt được phát triển bền vững theo nghĩa toàn diện, không chỉ giới hạn ở môi trường sinh thái mà còn bao gồm cân bằng kinh tế, xã hội và văn hóa. Một thành phố sáng tạo cần tạo ra không gian truyền cảm hứng cho tư duy mới, đồng thời cho phép hình thành các hình thức sáng tạo bền vững.

Landry chỉ ra một số đặc trưng then chốt quyết định mức độ sáng tạo của đô thị, bao gồm: môi trường chính trị khuyến khích đổi mới; tính đa dạng và độc đáo; sự bao dung và cởi mở xã hội; năng lực đổi mới kinh doanh; tầm nhìn và lãnh đạo chiến lược; hạ tầng phù hợp; khả năng tiếp cận thông tin và công nghệ; chất lượng cuộc sống và dịch vụ công cao; cùng với hiệu lực và tính chuyên nghiệp trong quản trị đô thị.

Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO là gì?

Năm 2004, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã chính thức thể chế hóa khái niệm “Thành phố sáng tạo” thông qua việc thành lập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO (UNESCO Creative Cities Network – UCCN). Đây là một bước ngoặt quan trọng, đưa sáng tạo từ phạm vi lý luận và thực hành đơn lẻ trở thành một khung hợp tác toàn cầu cho phát triển đô thị.

UCCN là mạng lưới tập hợp các thành phố đến từ nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, cùng chia sẻ quan điểm coi sáng tạo và các ngành công nghiệp văn hóa là yếu tố chiến lược cho phát triển đô thị bền vững. Tham gia mạng lưới, các thành phố cam kết đặt sáng tạo vào trung tâm của chính sách phát triển địa phương, đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế, trao đổi tri thức và thực hành tốt giữa các đô thị thành viên.

Hơn 20 năm qua, UCCN đã liên tục mở rộng cả về quy mô lẫn phạm vi lĩnh vực. Đến năm 2025, mạng lưới đã trở thành một trong những sáng kiến toàn cầu quan trọng nhất của UNESCO trong lĩnh vực văn hóa – đô thị.

Mục đích ra đời của Mạng lưới Thành phố Sáng tạo

Sự ra đời của UCCN gắn chặt với các cam kết lớn của UNESCO về bảo vệ và thúc đẩy đa dạng văn hóa trên phạm vi toàn cầu. Tinh thần này đã được khẳng định trong Tuyên bố Chung về Đa dạng Văn hóa năm 2001, cũng như các công ước quốc tế về bảo vệ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể.

Bên cạnh đó, UCCN còn được thiết kế như một công cụ chính sách mềm nhằm thúc đẩy hợp tác hài hòa giữa các thành phố trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa nhanh chóng. Mạng lưới khuyến khích các đô thị coi sáng tạo và đổi mới là chìa khóa để giải quyết những thách thức đương đại như bất bình đẳng xã hội, suy thoái môi trường, khủng hoảng bản sắc và sức ép cạnh tranh toàn cầu.

Đặc biệt, UCCN đóng vai trò trực tiếp trong việc hiện thực hóa Chương trình Nghị sự 2030 về Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc, nhất là Mục tiêu Phát triển Bền vững số 11 – xây dựng các thành phố và cộng đồng bền vững, bao trùm và có khả năng chống chịu.

Mục tiêu chung của các Thành phố Sáng tạo

Mạng lưới Thành phố Sáng tạo của UNESCO hướng đến một số mục tiêu chung mang tính dài hạn. Trước hết là tăng cường hợp tác quốc tế giữa các thành phố đã thừa nhận sáng tạo như một trụ cột phát triển. Thông qua mạng lưới, các đô thị có điều kiện chia sẻ kinh nghiệm, xây dựng các dự án hợp tác xuyên biên giới và học hỏi các mô hình phát triển phù hợp với bối cảnh địa phương.

Bên cạnh đó, UCCN thúc đẩy việc kích thích và phát huy các sáng kiến do chính các thành phố dẫn dắt, đặc biệt thông qua quan hệ đối tác giữa khu vực công, khu vực tư nhân và xã hội dân sự. Sáng tạo được định vị như một thành phần thiết yếu của phát triển đô thị, chứ không chỉ là lĩnh vực phụ trợ.

Mạng lưới cũng hướng đến việc tăng cường sản xuất, phân phối và phổ biến các sản phẩm văn hóa, phát triển các trung tâm sáng tạo và mở rộng cơ hội cho giới sáng tạo, chuyên gia văn hóa. Song song với đó là mục tiêu nâng cao khả năng tiếp cận và tham gia đời sống văn hóa của người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế, đồng thời tích hợp đầy đủ văn hóa và sáng tạo vào chiến lược phát triển cấp địa phương.

Quy mô và cơ cấu Mạng lưới Thành phố Sáng tạo (cập nhật đến 2025)

Tính đến năm 2025, Mạng lưới Thành phố Sáng tạo của UNESCO bao gồm 408 thành phố trên toàn cầu, hoạt động trong 8 lĩnh vực sáng tạo. Ngoài 7 lĩnh vực sẵn có, UNESCO đã chính thức bổ sung lĩnh vực Kiến trúc từ năm 2025, phản ánh sự mở rộng tư duy của mạng lưới sang vai trò kiến tạo không gian và phát triển đô thị bền vững.

Xét theo cơ cấu lĩnh vực, Âm nhạc hiện chiếm tỷ trọng lớn nhất với 20,6% (84 thành phố), tiếp theo là Thủ công mỹ nghệ & Nghệ thuật dân gian với 19,6% (80 thành phố). Ẩm thực (16,2%) và Văn học (15,4%) tạo thành nhóm lĩnh vực có quy mô lớn, phản ánh vai trò trung tâm của di sản văn hóa và tri thức trong chiến lược UCCN. Thiết kế chiếm 13,0%, giữ vị trí đặc biệt như một lĩnh vực trung gian, kết nối sáng tạo văn hóa với đổi mới đô thị và kinh tế sáng tạo. Các lĩnh vực Điện ảnh (7,4%) và Nghệ thuật truyền thông (6,6%) có quy mô nhỏ hơn nhưng tăng trưởng ổn định. Kiến trúc, với 1,2%, là lĩnh vực mới hình thành nhưng mang ý nghĩa chiến lược dài hạn.

Kết luận

Mạng lưới Thành phố Sáng tạo của UNESCO không chỉ là một danh hiệu hay bảng xếp hạng, mà là một khung hợp tác và tư duy phát triển đô thị dựa trên sáng tạo, văn hóa và con người. Với quy mô 408 thành phố và cơ cấu lĩnh vực ngày càng đa dạng, UCCN đang từng bước định hình một cách tiếp cận mới cho phát triển đô thị bền vững trong thế kỷ XXI.