Gốm cho không gian trà Việt, một tác phẩm trên lụa, chiếc đèn bằng mây và hình tượng sen bằng kim loại quý. Bốn sản phẩm khác nhau về vật liệu và kỹ thuật, nhưng cùng mang về cho Hà Nội 4 trong 5 giải Nhất tại Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam 2026. Kết quả ấy đáng chú ý không chỉ như một thành tích của các nghệ nhân, mà còn cho thấy cách thủ công Hà Nội đang tìm những ngôn ngữ mới để bước vào đời sống đương đại.

Tối 8/10, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức trao giải Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2026. Hội thi năm nay tiếp nhận 453 sản phẩm của 256 tác giả và nhóm tác giả trên cả nước; 55 sản phẩm được lựa chọn để trao giải.

Ban tổ chức trao giải nhất cho các sản phẩm xuất sắc tại Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2026. Ảnh: BTC

Trong 5 giải Nhất, có 4 giải thuộc về các tác giả Hà Nội.

Đó là bộ sưu tập “Gốm trang trí không gian trà Việt” của Ngô Bá Hoàng, tác phẩm “Chạm vào tinh hoa đất trời” của Lê Thị Lan Hương, “Đèn mây” của Nguyễn Văn Vinh và “Sen nở” của Phạm Thu Thủy. Giải Nhất còn lại thuộc về tác giả Vũ Văn Hoan của Hưng Yên với tác phẩm “Chiếc rọ rách”.

Con số 4/5 tạo nên một kết quả nổi bật. Nhưng điều thú vị hơn nằm ở chính bốn tác phẩm.

Chúng không đại diện cho một nghề duy nhất hay một phong cách duy nhất. Gốm, lụa, mây tre và kim khí cùng xuất hiện trong nhóm giải cao nhất. Qua đó, một đặc điểm của hệ sinh thái thủ công Hà Nội hiện lên khá rõ: sức sáng tạo của Thành phố được phân bố trên nhiều chất liệu, nhiều kỹ thuật và nhiều truyền thống nghề khác nhau.

Bộ sưu tập “Gốm trang trí không gian trà Việt” của Ngô Bá Hoàng. Ảnh: Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn – Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Bốn chất liệu, bốn cách đối thoại với hiện tại

Tên gọi “Gốm trang trí không gian trà Việt” cho thấy sản phẩm không dừng ở việc tạo một đồ vật bằng gốm. Nó đặt gốm vào một bối cảnh sử dụng cụ thể – không gian thưởng trà – nơi vật liệu, công năng và văn hóa gặp nhau.

“Đèn mây” lại đặt một vật liệu thủ công quen thuộc vào chức năng của không gian sống hiện đại. Mây tre vốn gắn với nhiều đồ dùng truyền thống, nhưng khi đi vào thiết kế chiếu sáng, kỹ thuật đan có thêm một vai trò khác: tạo hình, kiểm soát ánh sáng và hình thành bầu không khí cho không gian.

Hai tác phẩm còn lại, “Chạm vào tinh hoa đất trời” và “Sen nở”, tiếp tục cho thấy việc khai thác các biểu tượng, vật liệu và kỹ thuật quen thuộc theo hướng tạo hình mới.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc sản phẩm “hiện đại” hơn hay “truyền thống” hơn.

Điều đáng quan tâm là người sáng tạo đã không xem kỹ thuật thủ công như một kết quả cuối cùng. Kỹ thuật trở thành phương tiện để giải quyết một bài toán thiết kế.

Đây là một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về nghề.

Một sản phẩm thủ công trước đây thường được đánh giá trước hết bằng độ tinh xảo, tay nghề và mức độ công phu. Những tiêu chí ấy vẫn rất quan trọng, nhưng Hội thi năm nay đặt thêm những yêu cầu khác: sản phẩm phải có ý tưởng mới, không sao chép, có công dụng rõ ràng, phù hợp với đời sống đương đại và có khả năng tiếp tục phát triển.

Như vậy, “giỏi nghề” và “có năng lực sáng tạo” không còn được xem là cùng một khái niệm.

Từ giữ nghề đến phát triển ngôn ngữ mới cho nghề

Hà Nội sở hữu một hệ thống làng nghề rất đa dạng. Nhưng số lượng làng nghề tự nó không bảo đảm rằng nghề truyền thống sẽ tiếp tục sống mạnh trong những thế hệ tiếp theo.

Câu hỏi quan trọng hơn là: một kỹ thuật có thể tiếp tục sinh ra những sản phẩm mới hay không?

Ở đây, bốn giải Nhất có thể được nhìn như bốn ví dụ nhỏ cho một quá trình lớn hơn.

Gốm không chỉ lặp lại bình, lọ hay đồ thờ quen thuộc. Mây tre không nhất thiết chỉ tồn tại trong rổ, rá hay đồ gia dụng truyền thống. Lụa, thêu hay kim khí cũng không bị giới hạn bởi những hình thức đã tồn tại hàng chục năm.

Khi người làm nghề có khả năng sử dụng tri thức truyền thống như một “ngôn ngữ” để tạo nên sản phẩm mới, nghề thủ công bắt đầu có khả năng tự tái sinh.

Đó cũng là một cách khác để hiểu về bảo tồn.

Bảo tồn không nhất thiết là giữ nguyên mẫu sản phẩm của quá khứ. Điều cần được giữ sâu hơn là kỹ thuật, tri thức vật liệu, kinh nghiệm tạo hình, ký ức nghề và khả năng sáng tạo của cộng đồng.

Nếu những yếu tố ấy còn có thể sinh ra cái mới, di sản vẫn đang sống.

Một khoảng cách 70 năm giữa những người dự thi

Hội thi năm nay còn có một chi tiết đáng chú ý: người tham gia lớn tuổi nhất 81 tuổi, trong khi người nhỏ tuổi nhất mới 11 tuổi và đến từ Hà Nội.

Khoảng cách 70 năm ấy cho thấy thủ công mỹ nghệ vẫn có khả năng kết nối nhiều thế hệ.

Nhưng để sự kết nối ấy bền vững, thế hệ trẻ cần nhìn thấy trong nghề không chỉ một trách nhiệm bảo tồn, mà cả một không gian để sáng tạo.

Đây cũng là một vấn đề Hanoi Creative City đã nhiều lần đặt ra trong các chương trình về thủ công đương đại: người trẻ cần được tiếp cận trực tiếp với làng nghề, nghệ nhân, quy trình chế tác và “DNA thiết kế” của mỗi nghề, sau đó thử nghiệm những cách diễn giải mới.

Nhìn từ góc độ này, một cuộc thi cấp quốc gia có ý nghĩa không chỉ bởi số lượng giải thưởng.

Nó tạo ra một nơi để những thử nghiệm từ nhiều thế hệ và nhiều vùng nghề được đặt cạnh nhau, qua đó cho thấy thủ công Việt Nam đang dịch chuyển theo những hướng nào.

4/5 giải Nhất nói gì về Hà Nội – Thành phố Sáng tạo?

Không nên dùng kết quả của một cuộc thi để kết luận rằng Hà Nội đã sở hữu một hệ sinh thái thiết kế thủ công hoàn chỉnh.

Nhưng 4 trong 5 giải Nhất vẫn là một tín hiệu đáng chú ý.

Hà Nội được UNESCO ghi danh vào Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực Thiết kế. Nếu hiểu thiết kế không chỉ là kiến trúc, đồ họa hay công nghiệp hiện đại, thì thủ công chính là một trong những kho tri thức thiết kế lâu đời nhất của Thành phố.

Trong một sản phẩm thủ công luôn tồn tại hàng loạt quyết định thiết kế: chọn vật liệu nào, tỷ lệ ra sao, hình thức nào phù hợp với công năng, bề mặt được xử lý thế nào, kỹ thuật nào giúp vật liệu đạt được hình dáng mong muốn.

Điểm mới của hiện tại là những quyết định ấy phải tiếp tục đối thoại với đời sống mới.

Bốn giải Nhất của Hà Nội cho thấy cuộc đối thoại đó đang diễn ra ở nhiều chất liệu khác nhau.

Và chính sự đa dạng ấy mới là điều đáng quan tâm.

Một Thành phố Sáng tạo không chỉ cần những “sản phẩm sáng tạo” nổi bật. Nó cần khả năng liên tục tạo ra những cách làm mới trên nền tảng những nguồn tri thức đã tồn tại.

Với Hà Nội, làng nghề và thủ công truyền thống có thể là một trong những nền tảng như vậy.

Giải thưởng không phải điểm kết thúc

55 sản phẩm được trao giải tiếp tục được giới thiệu tại Hội chợ Làng nghề Việt Nam lần thứ 22, diễn ra từ ngày 8 đến 12/10 tại Nhà Triển lãm Nông nghiệp, 489 Hoàng Quốc Việt, Hà Nội.

Nhưng với bốn sản phẩm đoạt giải Nhất của Hà Nội, điều đáng chờ đợi hơn nằm ở chặng tiếp theo.

Những ý tưởng đó có tiếp tục được phát triển? Những ngôn ngữ tạo hình mới có tạo ảnh hưởng trở lại tới làng nghề? Những người trẻ có nhìn vào đó và thấy một tương lai khác cho nghề thủ công?

Đó mới là thước đo dài hạn của sức sáng tạo.

Bốn giải Nhất vì thế có thể được xem như bốn lát cắt nhỏ của một câu chuyện lớn hơn: thủ công Hà Nội không chỉ đang được bảo tồn.

Nó đang tiếp tục được thiết kế lại từ bên trong.

Nguồn tổng hợp

• Báo Hànộimới, “Hà Nội giành 4/5 giải Nhất Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2026”, 09/10/2026.
• Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn – Bộ Nông nghiệp và Môi trường, “Gần 500 sản phẩm độc đáo hội tụ tại Hội thi Sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2026”.
• Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn/Báo Nông nghiệp và Môi trường, thông tin về Hội chợ Làng nghề Việt Nam lần thứ 22 và Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam 2026.