Với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh, mây tre không chỉ là vật liệu để tạo hình. Đó là thứ ông đã chạm vào từ tuổi nhỏ, lớn lên cùng gia đình làm nghề và gắn bó suốt hơn nửa thế kỷ. Trong cuộc gặp gỡ với sinh viên tại Summer Camp Re:Craft 2026 – Làng nghề Tái sinh, câu chuyện của ông mở ra một cách nhìn khác về mây tre đan Phú Vinh: mềm mại nhưng bền bỉ, truyền thống nhưng luôn phải học cách bước vào những thiết kế mới.

Trước khi trở thành sản phẩm, mây tre bắt đầu từ những sợi vật liệu rất đỗi tự nhiên: một ống tre, một ống giang, một sợi mây tươi, màu sắc của thân cây, âm thanh khi gõ xuống đất, độ mềm hay cứng trong tay người thợ. Với người ngoài, đó có thể chỉ là nguyên liệu. Với người làm nghề lâu năm, mỗi chi tiết nhỏ đều là dấu hiệu để nhận biết vật liệu có đủ tốt, đủ bền, đủ “chín” để đi vào một sản phẩm hay không.

Sản phẩm mây tre đan Phú Vinh. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Ở Phú Vinh, làng nghề truyền thống mây tre đan của Hà Nội, kinh nghiệm ấy được tích lũy qua nhiều thế hệ. Sinh ra trong một gia đình làm nghề, có cha là một trong những nghệ nhân đầu tiên của làng, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh tiếp xúc với mây tre từ khi còn rất nhỏ. Ông gọi cảm giác ấy là “thân thuộc”, “mềm mại” và “rất yêu thương” — một cách nói giản dị nhưng đủ để thấy mối quan hệ giữa người thợ và vật liệu không chỉ là lao động, mà còn là ký ức, tình cảm và sự gắn bó lâu dài.

Trong khuôn khổ Summer Camp Re:Craft 2026 – Làng nghề Tái sinh, mây tre đan Phú Vinh là một trong năm làng nghề đồng hành cùng sinh viên, bên cạnh sơn mài Hạ Thái, gốm Kim Lan, rối nước Đào Thục và thêu Quất Động. Khi các đội sinh viên bước vào thực địa, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để tạo ra một mẫu thiết kế mới, mà còn là làm thế nào để hiểu được vật liệu, nhịp làm nghề, giới hạn kỹ thuật và tinh thần chinh phục cái khó của người thợ thủ công.

Với nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh, hơn 50 năm làm nghề không khiến ông dừng lại ở kinh nghiệm đã có. Trái lại, ông nhiều lần nhấn mạnh rằng người thợ phải “luôn luôn chinh phục cái mới”, luôn tìm tòi, sáng tạo và học hỏi. Chính tinh thần ấy đã giúp mây tre đan Phú Vinh không chỉ tồn tại trong các sản phẩm truyền thống, mà còn có thể đối thoại với những yêu cầu thiết kế mới từ khách hàng trong nước, quốc tế và thế hệ sáng tạo trẻ hôm nay.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh. Ảnh: hanoicreativecity.com

Thưa nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh, ông còn nhớ cảm giác đầu tiên khi cầm vào sợi mây, sợi tre không?

Tôi rất may mắn vì sinh ra trong một làng nghề truyền thống, trong một gia đình làm nghề truyền thống. Bố tôi là một trong những nghệ nhân đầu tiên của làng. Chính vì thế, tôi tiếp xúc với mây, với tre từ khi còn rất nhỏ.

Đối với tôi, mây tre rất thân thuộc. Nó mềm mại và rất yêu thương. Tôi gắn bó với nghề này hơn 50 năm, có lẽ đã 55 năm rồi.

Nhiều người biết đến ông qua các tác phẩm mây tre đan chân dung, trong đó có chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Để đan được một gương mặt như vậy, người thợ cần điều gì?

Đã là người thợ, khi trau dồi kỹ thuật đến mức đan được chân dung thì đó là một hành trình rất dài. Cần sự kiên trì và sự học hỏi rất nghiêm túc.

Khi đã hiểu rõ các nguyên tắc đan, người thợ còn phải trao tình cảm vào tác phẩm. Đặc biệt với chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, đó là sự trân trọng của một người con đối với lãnh tụ. Bất cứ ai trong làng nghề khi đan chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng dành vào đó sự trân trọng, yêu thương rất trìu mến.

Người thợ phải trút hết những gì tinh túy nhất về trí tuệ, sự kiên trì và đặc biệt là tình cảm.

Đan chân dung khác với làm những sản phẩm mây tre thông thường như thế nào?

Nghề nào cũng vậy, tay nghề giỏi chỉ là một yếu tố, đam mê cũng chỉ là một yếu tố. Nhưng sự vượt khó mới quyết định hành trình cả một đời làm nghề.

Người thợ phải luôn luôn chinh phục cái mới, luôn luôn tìm tòi, sáng tạo và đặc biệt là luôn học hỏi. Tôi đã trở thành Nghệ nhân Nhân dân, nhưng tôi vẫn học xung quanh. Trong làng có những cụ cao tuổi, có những kinh nghiệm, những kỹ thuật đan mà đối với tôi vẫn phải học. Tôi sẵn sàng học để tích lũy thêm kiến thức cho mình.

Một công đoạn trong quá trình sản xuất sản phẩm mây tre đan Phú Vinh. Ảnh: hanoicreativecity.com

Với mây, tre, giang, trúc – những vật liệu tự nhiên có tính chất rất riêng – bí quyết chọn nguyên liệu của người làm nghề là gì?

Việc lựa chọn nguyên liệu có rất nhiều kinh nghiệm được truyền dạy từ cha ông. Từ những ống giang, ống tre, ống trúc cho đến sợi mây tươi, việc đầu tiên là nhìn vào màu sắc.

Riêng với tre, bình thường chúng tôi còn gõ xuống đất. Tiếng kêu của nó cũng giúp người làm nghề biết được cây ấy đã đủ tốt chưa. Những kinh nghiệm như vậy chỉ người làm nghề nhiều năm mới có được.

Phú Vinh là làng nghề mây tre đan có sản phẩm xuất khẩu, tiếp xúc với nhiều thị trường khác nhau. Khi gặp các thiết kế theo xu hướng nước ngoài, không thuần Việt, ông ứng xử như thế nào?

Trong những năm làm nghề, tôi tiếp xúc với rất nhiều khách hàng trong nước và nước ngoài. Mỗi châu lục, mỗi vùng đất lại có một thiết kế riêng, phù hợp với cuộc sống và giá trị sử dụng của họ.

Có những sản phẩm rất khó, tưởng như mình không thể thực hiện được. Nhưng điều đầu tiên là tôi trân trọng việc họ mang đến công việc cho bản thân tôi, cho gia đình tôi và cho làng nghề. Chính vì trân trọng khách hàng như vậy, mình phải cố gắng tìm tòi kỹ thuật đan phù hợp với thiết kế của họ.

Sau nhiều lần như thế, tôi có một lộ trình là không từ bỏ bất cứ thiết kế nào. Dù khó đến mấy, mình cũng sẽ trao đổi với khách hàng, có thể thay đổi một vài chi tiết để sản phẩm phù hợp hơn. Nhưng tinh thần là cố gắng thực hiện thiết kế sao cho khách hàng hài lòng nhất có thể.

Tạo hình nghệ thuật của một sản phẩm Mây tre đan Phú Vinh. Ảnh: hanoicreativecity.com

Điều đó có phải là cách để nghề truyền thống thích ứng với thị trường mới?

Đúng. Nếu không quyết tâm, không yêu nghề thì không thể làm được. Với tôi, những mẫu mã khó khăn đến mấy cũng là cơ hội để học hỏi và chinh phục.

Mây tre đan truyền thống không thể chỉ đứng yên trong những mẫu cũ. Khi khách hàng đưa đến những yêu cầu mới, mình phải tìm cách hiểu họ, hiểu công năng họ cần, hiểu thẩm mỹ họ muốn, rồi từ đó điều chỉnh kỹ thuật của mình. Có khi phải thay đổi cách đan, thay đổi tỷ lệ, thay đổi kết cấu để phù hợp hơn, nhưng vẫn giữ được tinh thần của vật liệu và tay nghề thủ công.

Trong bối cảnh Summer Camp Re:Craft 2026 đưa sinh viên thiết kế đến làm việc trực tiếp với làng nghề, ông kỳ vọng gì ở các bạn trẻ?

Tôi mong các bạn trẻ khi đến với Phú Vinh sẽ hiểu rằng mây tre không chỉ là một vật liệu tự nhiên, mà là một nghề cần sự kiên trì, quan sát và rất nhiều kinh nghiệm. Một sợi mây nhìn thì đơn giản, nhưng để biết nó tốt hay không, mềm hay cứng, dùng vào việc gì, xử lý ra sao, đan thế nào cho bền và đẹp thì phải học rất lâu.

Các bạn sinh viên có thể có tư duy thiết kế mới, có cách nhìn mới về sản phẩm, về không gian sống, về thị trường. Đó là điều rất quý. Nhưng nếu muốn làm việc với làng nghề, các bạn cũng cần lắng nghe vật liệu và lắng nghe người thợ. Khi ý tưởng mới gặp được kinh nghiệm nghề, sản phẩm mới có thể vừa đẹp, vừa dùng được, vừa giữ được giá trị thủ công.

Các sinh viên được Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh hướng dẫn. Ảnh: Hannoicreativecity.com

Theo ông, điều gì là cốt lõi để mây tre đan Phú Vinh tiếp tục phát triển?

Người làm nghề phải yêu nghề, phải học hỏi và phải luôn chinh phục cái mới. Nếu chỉ làm lại những gì đã có thì rất khó phát triển. Nhưng nếu chỉ chạy theo cái mới mà quên vật liệu, quên kỹ thuật, quên sự kiên trì của nghề thì cũng không còn là mây tre đan Phú Vinh nữa.

Tôi nghĩ làng nghề muốn đi tiếp thì cần giữ được tay nghề, truyền được kinh nghiệm cho thế hệ sau, đồng thời mở ra những cách ứng dụng mới. Sản phẩm mây tre có thể đi vào nội thất, trang trí, đời sống hằng ngày, du lịch, quà tặng, không gian sáng tạo và cả những tác phẩm nghệ thuật. Nhưng muốn làm được, người thợ và nhà thiết kế phải cùng nhau tìm tòi.

Nếu nói một điều với các bạn trẻ sắp làm việc cùng làng nghề, ông sẽ nói gì?

Tôi muốn các bạn đừng ngại cái khó. Nghề mây tre đan có những lúc tưởng như không làm được, nhưng nếu mình kiên trì, tìm tòi và thật sự yêu nghề, sẽ có cách để vượt qua.

Đối với tôi, làm nghề hơn 50 năm rồi nhưng vẫn phải học. Người thợ trưởng thành là người luôn học hỏi. Khi còn học, còn chinh phục cái mới, thì nghề vẫn còn sức sống.

Xin cảm ơn ông.

Hanoicreativecity.com thực hiện.