Sau sáu năm hoạt động, The Muse đang chuyển từ một không gian tổ chức triển lãm thành nền tảng giám tuyển, tìm cách kết nối nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, công chúng và người sưu tập. Từ trải nghiệm của một tổ chức nghệ thuật độc lập, giám tuyển Vân Vi nhìn thấy một câu hỏi lớn hơn cho Hà Nội – Thành phố Sáng tạo: làm thế nào để những cá thể đang hoạt động riêng lẻ thực sự trở thành một hệ sinh thái?

Một bức tranh hoàn thành trong xưởng chưa đồng nghĩa với việc hành trình của nó đã hoàn tất.

Từ xưởng sáng tác đến khi tác phẩm gặp công chúng còn có cả một khoảng giữa: nghiên cứu nghệ sĩ, lựa chọn tác phẩm, xác lập bối cảnh, xây dựng triển lãm, diễn giải với người xem, kết nối với người sưu tập, lưu trữ thông tin và từng bước tạo dựng vị trí của nghệ sĩ trong đời sống mỹ thuật.

The Muse đang lựa chọn đứng trong khoảng giữa ấy.

“Trước đây The Muse là The Muse Artspace, tổ chức triển lãm cho các nghệ sĩ. Đó là hoạt động chính để chia sẻ tình yêu nghệ thuật với công chúng”, giám tuyển Vân Vi nói trong cuộc trao đổi với HanoiCreativeCity.com. Sau sáu năm, chị muốn chuyển The Muse thành một “platform về giám tuyển” – một đầu mối kết nối nghệ sĩ, nhà sưu tập, công chúng, người yêu nghệ thuật, nhà phê bình, nhà nghiên cứu và những người làm giám tuyển quanh các ý tưởng nghệ thuật. 

Cách định vị này cũng đã xuất hiện trên kênh chính thức của The Muse: đơn vị hiện tự giới thiệu là một nền tảng nghệ thuật và giám tuyển, tổ chức triển lãm, trò chuyện nghệ thuật và các dự án kết nối nghệ sĩ, tác phẩm với công chúng trong những ngữ cảnh được lựa chọn. 

Sự chuyển đổi của một không gian nhỏ lại chạm tới một vấn đề lớn mà Hà Nội đang đặt ra khi xây dựng Thành phố Sáng tạo: một hệ sinh thái sáng tạo cần những mắt xích nào, và các mắt xích ấy làm việc với nhau ra sao?

Giám tuyển Vân Vi tại triển lãm “Trong vườn” giới thiệu hoạ sĩ Vũ Văn Tịch. Ảnh: NVCC

Giám tuyển không chỉ là người viết lời giới thiệu

Với Vân Vi, hai từ quan trọng nhất của công việc giám tuyển là “ý tưởng” và “bối cảnh”.

Một nghệ sĩ không chỉ được giới thiệu bằng những gì đang treo trên tường. Muốn đặt tác phẩm vào đúng bối cảnh, người giám tuyển phải hiểu hành trình sáng tác, những ảnh hưởng, mối quan tâm và đời sống tinh thần nằm phía sau tác phẩm.

Bởi vậy, The Muse không nhất thiết bắt đầu công việc khi triển lãm sắp mở.

“Thực ra The Muse sẽ ở từ xưởng”, Vân Vi nói. Theo chị, có những dự án mà giám tuyển phải theo cùng nghệ sĩ nhiều năm. Với sơn mài, thời gian chuẩn bị của The Muse và nghệ sĩ có thể tối thiểu ba năm, trong khi bản thân nghệ sĩ đôi khi đã theo đuổi một chuỗi sáng tác cả thập niên. Điều quan trọng không phải can thiệp vào con đường sáng tác, mà là đủ gần để hiểu người nghệ sĩ trước khi giới thiệu họ với công chúng. 

Ở chiều ngược lại, Vân Vi đặt giới hạn khá rõ cho quyền lực của giám tuyển.

“Không một giám tuyển hay một nhà nghiên cứu nghệ thuật nào có thể hoặc nên can thiệp vào con đường của người ta”, chị nói khi bàn về các nghệ sĩ làm việc với sơn mài và lụa. Người giám tuyển có thể mở câu hỏi, xây dựng ngữ cảnh, nhưng quyền tự do sáng tác phải thuộc về nghệ sĩ. 

Triết lý ấy có thể nhận ra trong những dự án The Muse đã thực hiện.

Triển lãm Dạo bước qua vùng đất của sơn mài quy tụ gần 30 tác phẩm của 10 nghệ sĩ, đặt cạnh nhau nhiều cách tiếp cận một chất liệu vốn có vị trí đặc biệt trong mỹ thuật Việt Nam. 

Đến Trong dòng chảy của lụa 2025, 11 nghệ sĩ lại cho thấy những con đường khác nhau với lụa: từ nghiên cứu văn hóa cổ, thử nghiệm kỹ thuật, biểu hiện cảm xúc đến đối thoại liên chất liệu. 

Ở đây, chất liệu truyền thống không phải một khuôn bắt nghệ sĩ phải bước vào. Nó là điểm khởi đầu cho những ngôn ngữ khác nhau.

“Tôi không hiểu” – một rào cản của người xem

Nếu một hệ sinh thái nghệ thuật cần nghệ sĩ và người làm trung gian, nó cũng cần công chúng.

Đây là nơi Vân Vi nhìn thấy một khoảng trống khác: giáo dục nghệ thuật.

Theo chị, nhiều người bước vào một phòng tranh với tâm lý: “Tôi không hiểu”. Chính giả định rằng phải “hiểu” theo một cách chuyên môn mới có quyền thưởng thức tác phẩm trở thành một rào cản.

Vân Vi nhìn vấn đề khác đi: “Nghệ thuật là để cảm nhận”.

Chị không phủ nhận vai trò của kiến thức. Ngược lại, Vân Vi cho rằng giáo dục nghệ thuật từ nhà trường có ý nghĩa rất lớn đối với khả năng tiếp cận nghệ thuật của công chúng. Nhưng ở khoảnh khắc đầu tiên trước tác phẩm, người xem cần được phép quan sát, cảm nhận và thiết lập mối quan hệ riêng với tác phẩm trước khi bị bao phủ bởi những lớp giải thích. 

Vì vậy, các thành viên The Muse được chuẩn bị tài liệu và kiến thức về nghệ sĩ để có thể chia sẻ khi khách muốn tìm hiểu thêm, nhưng nguyên tắc đầu tiên vẫn là tôn trọng trải nghiệm của người xem. 

Sau nhiều năm hoạt động, Vân Vi cho rằng công chúng đã thay đổi. Những lựa chọn từng chủ yếu nghiêng về các tác phẩm dễ xem đang dần mở rộng; một bộ phận người xem bắt đầu chủ động tìm hiểu sâu hơn và tiếp cận nghệ thuật đương đại nhiều hơn.

Chị không xem đây là thành quả riêng của The Muse.

Theo Vân Vi, nhiều tổ chức, không gian và hoạt động nghệ thuật khác nhau cùng góp phần nâng dần “khẩu vị thưởng thức nghệ thuật” của công chúng. 

Đây có lẽ là một thước đo đáng chú ý đối với một không gian sáng tạo: không chỉ bao nhiêu người đã đến, mà sau những lần đến ấy, cách họ nhìn nghệ thuật có thay đổi hay không.

Tác phẩm Đốn Hạ của Hoạ sĩ Trần Thị Hương đang được trưng bày tại The Muse. Ảnh: NVCC

Những tổ chức nhỏ vẫn đang “tự bơi”

Khi câu chuyện rời khỏi The Muse để đi tới hệ sinh thái rộng hơn, giọng của Vân Vi trở nên thẳng hơn.

Từ trải nghiệm của một tổ chức nghệ thuật độc lập, chị mô tả tình trạng phổ biến bằng hai chữ: “tự bơi”.

Các tổ chức nhỏ phải tự quan sát, tìm hiểu, thực hành, tự tìm nguồn lực và tự lần ra những đầu mối hợp tác. Theo chị, từng cá thể riêng lẻ có thể hoạt động tốt, nhưng khi không được kết nối, chúng khó tạo thành sức mạnh chung. 

Một dự án nghệ thuật, chẳng hạn, có thể cần đến nghệ sĩ, làng nghề, kỹ thuật thủ công, gốm, vật liệu hay những chuyên gia thuộc lĩnh vực khác. Nếu tất cả các kết nối ấy đều phải bắt đầu lại từ đầu trong từng dự án, nguồn lực bị phân tán.

Và đây là nơi câu chuyện của The Muse gặp trực tiếp định hướng Thành phố Sáng tạo của Hà Nội.

Tháng 12/2025, Hà Nội công bố Mạng lưới gồm 82 Không gian Văn hóa Sáng tạo. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội xác định đây là một bước chuyển từ các hoạt động riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị, trong đó các không gian không chỉ là địa điểm vật lý mà còn là nơi nuôi dưỡng ý tưởng, hình thành hợp tác và kết nối cộng đồng. 

Việc có 82 địa chỉ cho thấy Hà Nội đã nhận diện được một phần nguồn lực sáng tạo của mình.

Nhưng một danh sách chưa phải là một hệ sinh thái.

Khả năng những chủ thể ấy tìm thấy nhau, trao đổi nguồn lực và cùng tạo ra dự án mới mới là bước tiếp theo.

Nghệ sĩ không thể vừa sáng tác vừa làm tất cả

Khoảng trống hệ thống trở nên rõ hơn khi câu chuyện đi tới thị trường nghệ thuật.

Vân Vi kể về những nghệ sĩ có năng lực nhưng không thể duy trì cuộc sống bằng thực hành nghệ thuật, phải làm thêm những công việc khác. Ở chiều ngược lại, nghệ sĩ tự bán tác phẩm có thể thành công về thương mại nhưng phải dành quá nhiều thời gian và năng lượng cho giao tiếp, bán hàng và vận hành kinh tế.

Theo chị, nguy cơ xuất hiện khi người sáng tác bắt đầu điều chỉnh nghệ thuật của mình theo thứ dễ bán.

“Có nhiều nghệ sĩ họ đang sáng tác rất hay. Nhưng đến khi họ phải tự làm kinh tế… phần phải giao thiệp với khách hàng đốt hết năng lượng của họ”, Vân Vi nhận xét.

Từ trải nghiệm đó, chị cho rằng một hệ thống chuyên nghiệp cần những tổ chức có khả năng đại diện, đồng hành và thực hiện phần công việc mà nghệ sĩ không nhất thiết phải tự mình gánh hết.

“Nghệ sĩ chỉ chuyên tâm sáng tác thôi”, chị nói, còn các tổ chức nghệ thuật có thể cùng họ xử lý những vấn đề liên quan tới giới thiệu tác phẩm, công chúng và điều kiện kinh tế để tiếp tục hành nghề. 

Điều đó không đồng nghĩa nghệ thuật phải phục vụ thị trường.

Khi được hỏi điều gì xảy ra nếu lựa chọn nghệ thuật nghiêm túc xung đột với yêu cầu thương mại, Vân Vi đưa câu chuyện về một tầng khác: giá trị.

Theo chị, nghệ thuật phải đem lại một giá trị tinh thần thực sự cho người xem. Nếu một tổ chức không thể tồn tại với lựa chọn ấy, chị chấp nhận khả năng nó phải dừng lại; nhưng nếu nó tiếp tục sống được, chính điều đó chứng minh giá trị mà tổ chức tạo ra vẫn được xã hội cần đến. 

Đó cũng là một nghịch lý căn bản của kinh tế sáng tạo: làm thế nào để sáng tạo tạo ra giá trị kinh tế mà không buộc nghệ thuật phải biến thành thứ chỉ chạy theo nhu cầu tức thời của thị trường?

“Thị trường đầu tiên là phải rõ vai trò”

Cuối cuộc trò chuyện, khi HanoiCreativeCity.com đặt giả định rằng 10 năm nữa Hà Nội đã hình thành một hệ sinh thái mỹ thuật trưởng thành và hỏi điều gì cần thay đổi rõ nhất, Vân Vi không nói tới việc cần thêm bao nhiêu gallery hay triển lãm.

Chị nói: “Nó hoạt động có hệ thống.”

Với Vân Vi, một vấn đề hiện nay là nhiều vai trò trong đời sống mỹ thuật vẫn chưa được hiểu và phân định đủ rõ: nghệ sĩ, giám tuyển, nhà nghiên cứu, nhà phê bình, nhà môi giới, tổ chức nghệ thuật, người sưu tập.

Ngay cả khái niệm giám tuyển, theo chị, đôi khi vẫn bị hiểu đơn giản là “người viết bài cho triển lãm”.

Trong khi đó, một thị trường trưởng thành cần từng chủ thể biết mình làm gì, trách nhiệm ở đâu và làm việc với những người khác theo cách nào.

“Thị trường đầu tiên là phải rõ vai trò”, Vân Vi nói.

Một người có thể đồng thời đảm nhiệm nhiều vai trò. Nhưng khi đứng ở vị trí giám tuyển phải hiểu trách nhiệm của giám tuyển; khi thực hiện công việc thương mại phải ý thức mình đang ở một vai trò khác. Nếu chính các chức năng còn bị lẫn lộn, rất khó nói tới một hệ thống chuyên nghiệp. 

Từ góc nhìn của mình, Vân Vi còn chỉ ra những hạ tầng ít xuất hiện trong các sự kiện nghệ thuật nhưng có tính nền tảng: giáo dục nghệ thuật, phê bình và nghiên cứu, dữ liệu và hồ sơ nghệ sĩ, kết nối quốc tế, cũng như những cơ chế để các tổ chức độc lập có thể hợp tác với những thiết chế lớn hơn. 

Đó là những công việc không tạo nên một đêm khai mạc đông người, nhưng lại quyết định liệu nghệ sĩ có thể phát triển lâu dài, tác phẩm có được ghi nhận, công chúng có trưởng thành và thị trường có hình thành hay không.

Một tác phẩm của hoạ sĩ Lê Quốc Việt lấy cảm hứng từ chữ Nôm. Ảnh: NVCC

Từ mạng lưới đến hệ sinh thái

Năm 2019, Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế. Cuối năm 2025, thành phố tiếp tục xác lập Mạng lưới 82 Không gian Văn hóa Sáng tạo, đồng thời nhấn mạnh định hướng lấy sáng tạo và kinh tế sáng tạo làm động lực phát triển đô thị. 

Những bước đi đó tạo ra một khung mới.

Nhưng trường hợp The Muse cho thấy phần khó hơn nằm sau khung ấy.

Một Thành phố Sáng tạo không chỉ cần nghệ sĩ và những nơi để triển lãm.

Nó cần người nghiên cứu, người phê bình, người giám tuyển, người lưu trữ dữ liệu, nhà sưu tập, các thiết chế giáo dục, những tổ chức trung gian và những kênh kết nối ra quốc tế. Nó cũng cần công chúng có khả năng tiếp cận nghệ thuật và một thị trường đủ lành mạnh để người sáng tạo có thể tiếp tục làm nghề.

Quan trọng hơn, những chủ thể đó phải biết cách làm việc với nhau.

The Muse, từ một artspace đang chuyển thành nền tảng giám tuyển, chỉ là một lát cắt nhỏ của câu chuyện ấy.

Nhưng từ lát cắt này, có thể thấy khá rõ câu hỏi tiếp theo của Hà Nội sau khi đã nhận diện 82 không gian sáng tạo:

Làm thế nào để từ những cá thể đang hiện diện trên bản đồ, thành phố hình thành được những quan hệ vận hành thực sự giữa họ?

Bởi chỉ khi các mắt xích bắt đầu kết nối, một mạng lưới mới có thể trở thành hệ sinh thái sáng tạo.