Một buổi chiều ở Công viên rừng Phúc Tân, bé An ngồi thụp xuống bên một mô đất còn ẩm. Hai bàn tay nhỏ xíu ôm lấy bầu cây non, lấm lem đất nâu. “Xoạt” – lớp mùn được gạt sang một bên. “Lộp bộp” – vài mảnh vụn gỗ rơi xuống khi người lớn hướng dẫn cách đặt cây vào hố.

Trẻ em vui chơi tại không gian Công viên rừng Phúc Tân. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Trên đầu, lá rung xào xạc trong nắng. Trước mặt, một cành non xanh rì được giơ lên, cả nhóm trẻ con xúm lại nhìn như vừa phát hiện một bí mật của rừng. Có em cúi sát để xem gân lá, có em ngước mắt hỏi tên cây, có em im lặng cầm chiếc bút chì, hí hoáy ghi vào tờ giấy nhỏ.

Chỉ cách đó không xa, tiếng cười lanh lảnh bật lên từ khu vui chơi. Chiếc xích đu kẽo kẹt đưa hai đứa trẻ vút qua vệt nắng cuối ngày. Một cầu trượt bằng thép loang loáng sáng, vài khối màu hồng, vàng, xanh nổi bật giữa nền gạch xám. Dưới tán cây, những mô hình gỗ mộc – con hươu nhỏ, rừng thông nhỏ, thân cành thô ráp – gợi ra một thế giới tưởng tượng đang lách tách nảy mầm. Không gian ấy không ồn ào theo kiểu náo động. Nó sống theo cách một nơi chốn thực sự thuộc về cộng đồng: có tiếng chân chạy bịch bịch, tiếng lá khẽ va vào nhau, tiếng người lớn chỉ dẫn, tiếng trẻ con hỏi dồn, có đất, có cây, có mồ hôi, có trò chơi và có cả những giấc mơ rất nhỏ đang được gieo xuống.

Nếu cần tìm một hình ảnh để hiểu Think Playgrounds – Nghĩ về Sân chơi trong phố – có lẽ không nên bắt đầu từ những con số. Hãy bắt đầu từ khoảnh khắc ấy: một đứa trẻ chạm tay vào đất, một nhóm người lớn lùi lại phía sau, và một khoảng trống đô thị được trả lại cho tiếng cười, sự tò mò và quyền được chơi.

Cây thông tái chế tại Think Playground. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Think Playgrounds được thành lập như một nhóm tình nguyện vào năm 2014, với sứ mệnh thúc đẩy quyền được chơi của trẻ em thông qua hợp tác với các đối tác đa ngành và cộng đồng; tổ chức tự giới thiệu mình là một đơn vị xã hội – thiết kế xây dựng sân chơi, vườn cộng đồng và các không gian công cộng bền vững. Trong cuộc phỏng vấn, nhà sáng lập Nguyễn Quốc Đạt cho biết Think Playgrounds chính thức chuyển sang mô hình doanh nghiệp xã hội vào năm 2017, bởi nhóm không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn tài trợ như một tổ chức phi chính phủ, đồng thời cần một mô hình linh hoạt hơn để vừa giữ sứ mệnh xã hội, vừa tham gia vào thị trường thiết kế sân chơi còn rất mới ở Việt Nam.

Động lực ban đầu, theo Nguyễn Quốc Đạt, đến từ một quan sát rất gần: Hà Nội dần trở nên kém thân thiện hơn với trẻ em. Những khoảng sân tập thể bị thu hẹp, vỉa hè chật lại, các bãi đất trống biến mất, còn sân chơi trong nhiều khu dân cư hoặc thiếu, hoặc đơn điệu, hoặc không đủ an toàn. Từ trải nghiệm lớn lên trong thành phố, anh nhận ra rằng “quyền được chơi” không phải là một khái niệm xa xỉ. Nó là một quyền dễ bị lãng quên, bởi người lớn thường ưu tiên nói về quyền được học, quyền được chăm sóc y tế, quyền phúc lợi, mà quên rằng chơi cũng là một phần thiết yếu trong sự phát triển của trẻ.

Cảm hứng quốc tế đầu tiên, anh nhắc tới, đến từ bà Judith Hansen, người giúp nhóm hiểu rõ hơn rằng chơi là một quyền cần được tôn trọng, bảo vệ và thực thi bằng hành động cụ thể trong không gian đô thị. Từ đó, “đòi lại sân chơi cho trẻ em trong thành phố” không còn là một khẩu hiệu cảm tính, mà trở thành một phương pháp hành động: tìm các khoảng trống, kết nối cộng đồng, thiết kế bằng vật liệu gần gũi, cùng người dân xây dựng và duy trì những nơi trẻ em có thể chơi thật.

Sân chơi tại Cung thiếu nhi – Hà Nội. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Hơn mười năm sau, Think Playgrounds đã đi xa khỏi hình dung ban đầu về những sân chơi nhỏ trong phố. Theo chia sẻ của nhà sáng lập, tổ chức đã thực hiện hơn 300 sân chơi trên toàn quốc, trong đó phần lớn ở Hà Nội; bên cạnh đó còn có sân chơi ở vùng sâu, vùng xa, sân chơi hòa nhập cho các nhóm trẻ đặc biệt, vườn cộng đồng và các mô hình công viên rừng đô thị. Một số nguồn công khai ghi nhận đến năm 2024, Think Playgrounds và các đối tác đã xây dựng hơn 240 sân chơi, công viên công cộng trên cả nước, thí điểm mô hình sân chơi phiêu lưu và công viên rừng tại Việt Nam, đồng thời tổ chức nhiều hoạt động playday, playstreet và loose-part play tại Hà Nội và TP.HCM.

Nhưng nếu chỉ nhìn Think Playgrounds như một tổ chức “làm sân chơi”, câu chuyện sẽ bị thu hẹp. Trong cách Nguyễn Quốc Đạt mô tả, sân chơi chỉ là điểm bắt đầu. Cái đích rộng hơn là không gian công cộng thân thiện với trẻ em: vườn hoa, công viên, đường tiếp cận, khu chợ, bờ sông, những tuyến đi bộ, những khoảng dừng, những nơi trẻ em, người già, người khuyết tật, người đẩy xe nôi đều có thể hiện diện một cách an toàn. “Ở đâu có trẻ em thì ở đấy đều có những sứ mệnh mà Think Playgrounds theo đuổi,” anh nói.

Chính ở đây, Think Playgrounds chạm vào một tầng sâu hơn của câu chuyện Hà Nội – Thành phố sáng tạo. Hà Nội chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO vào ngày 30/10/2019 trong lĩnh vực thiết kế, với định hướng coi sáng tạo và kinh tế sáng tạo là một phần quan trọng trong tiến trình phát triển đô thị bền vững. Trong những năm gần đây, Hà Nội cũng thúc đẩy xây dựng Mạng lưới không gian văn hóa sáng tạo, với sự tham gia của các không gian độc lập, cộng đồng, giáo dục, di sản, làng nghề, bảo tàng và các tổ chức xã hội.

Trải nghiệm trồng cây tại Công viên rừng Phúc Tân. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Trong mạng lưới ấy, Think Playgrounds gợi ra một cách hiểu khác về “không gian sáng tạo”. Đó không nhất thiết phải là một gallery, studio, trung tâm triển lãm hay điểm đến văn hóa được thiết kế chỉn chu từ đầu. Một sân chơi bằng lốp xe cũ, pallet, tre, gỗ, dây thừng; một vườn cộng đồng với cây bản địa; một bãi ven sông được dọn rác và trồng lại; một con đường dẫn trẻ em đến nơi chơi an toàn – tất cả đều có thể là không gian sáng tạo, nếu ở đó con người được thử nghiệm, tương tác, tưởng tượng và cùng nhau làm ra đời sống chung.

“Chỉ khi trẻ em tự do, được chơi và được trải nghiệm trong một không gian mà chúng thấy an toàn thì sự sáng tạo mới nảy sinh,” Nguyễn Quốc Đạt nói. Với anh, bất cứ nơi nào trẻ em hạnh phúc và cảm thấy an toàn đều có thể được gọi là một không gian ươm mầm sáng tạo.

Nhìn từ một đứa trẻ, sân chơi không phải là một hạng mục hạ tầng. Nó là thế giới đầu tiên nơi cơ thể được thử sức với độ cao, tốc độ, thăng bằng, va chạm, sợ hãi và can đảm. Một chiếc xích đu dạy trẻ cảm giác bay lên rồi quay lại. Một cầu trượt dạy trẻ buông mình. Một thân cây, một lốp xe, một mẩu gỗ thừa có thể trở thành tàu vũ trụ, lâu đài, con thú, ngọn núi hoặc một bí mật chỉ trẻ con mới hiểu. Nơi người lớn nhìn thấy thiết bị, trẻ em nhìn thấy khả năng. Nơi người lớn thấy vật liệu tái chế, trẻ em thấy trò chơi.

Bởi vậy, thiết kế sân chơi không thể chỉ là đặt vài thiết bị xuống một khoảng sân trống. Nó là thiết kế điều kiện để trẻ được tự do trong giới hạn an toàn; được thử trong giới hạn có kiểm soát; được chơi cùng nhau, tranh luận, thương lượng, té ngã, đứng dậy, học cách chờ lượt, học cách chia sẻ và học cách biến một vật bình thường thành một thế giới khác.

Trao đổi hợp tác cùng đại diện Viện Goethe tại dự án vườn Phúc Tân. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Phương pháp của Think Playgrounds bắt đầu từ cộng đồng. Nguyễn Quốc Đạt cho biết trước các dự án, nhóm luôn tìm kiếm kết nối từ chính quyền địa phương, họp với cộng đồng, lắng nghe nhu cầu người dân, qua đó tạo ra lợi ích cho nhiều phía: cộng đồng có không gian sử dụng thật, chính quyền địa phương có thêm giải pháp cho vấn đề trong khu dân cư, doanh nghiệp tài trợ có thể tham gia vào một dự án tạo giá trị thật. Một dự án vì thế không đơn thuần là “mang sân chơi đến tặng”. Nó là quá trình thương lượng giữa mong muốn của trẻ, lo lắng của phụ huynh, điều kiện quản lý của địa phương, nguồn lực của nhà tài trợ và năng lực thiết kế của đội ngũ thực hiện.

Những vật liệu Think Playgrounds thường sử dụng – lốp xe cũ, pallet, tre, gỗ, thân cây – không chỉ là lựa chọn tiết kiệm hay thân thiện môi trường. Trong cách Nguyễn Quốc Đạt giải thích, vật liệu có nguồn gốc tự nhiên, địa phương hoặc tái sử dụng còn giúp tăng yếu tố bản địa trong thiết kế sản phẩm của doanh nghiệp. Các nguồn giới thiệu công khai cũng nhấn mạnh Think Playgrounds xây dựng sân chơi thân thiện môi trường, không gian xanh, vườn cộng đồng, công viên rừng, nghệ thuật công cộng và các mô hình không gian bền vững.

Điều này quan trọng với Hà Nội. Một thành phố sáng tạo không thể chỉ nhập khẩu các mẫu thiết bị giống nhau, lặp lại ở mọi khu dân cư, mọi công viên, mọi khoảng sân. Sáng tạo đô thị bắt đầu khi không gian có ký ức địa phương, chất liệu địa phương, cách dùng địa phương và sự tham gia của chính cộng đồng địa phương. Một sân chơi trong khu tập thể cũ không giống một sân chơi ven sông. Một sân chơi cho trẻ em ở vùng sâu, vùng xa không giống một không gian chơi tại trung tâm thành phố. Một sân chơi hòa nhập không thể thiết kế nếu không nghĩ đến trẻ khuyết tật, người đi xe lăn, người chăm sóc và các hành vi sử dụng rất khác nhau.

Nguyễn Quốc Đạt đặc biệt nhấn mạnh điều này khi nói về không gian sáng tạo dành cho trẻ em và nhóm yếu thế. Với anh, nếu một làng nghề, một không gian văn hóa hay một điểm đến sáng tạo muốn mở cửa cho công chúng, thì nó không thể chỉ nghĩ tới người lớn khỏe mạnh. Trẻ em, người khuyết tật, người đi xe lăn, người đẩy xe nôi cũng phải được tính đến trong thiết kế điểm dừng, công năng, tiện ích và đường tiếp cận. Một không gian vật lý muốn trở thành không gian sáng tạo thực sự thì phải được thiết kế chú đáo cho nhiều hành vi sử dụng khác nhau. “Nếu trẻ em, người đi xe lăn, người đẩy xe nôi dễ dàng tiếp cận thì chắc chắn không gian ấy sẽ rộng mở,” anh nói.

Ở khu vực bãi ven sông Hồng – nơi người dân Phúc Tân hay gọi là bờ vở, tư duy ấy chuyển từ sân chơi sang sinh thái đô thị. Think Playgrounds cho biết trong tháng 6/2026, EXO Travel phối hợp với tổ chức này điều phối nhóm tình nguyện viên nước ngoài cải tạo không gian cộng đồng tại Công viên rừng Chương Dương và Công viên rừng Phúc Tân ở bờ nam sông Hồng, với khoảng 40–50 tình nguyện viên tham gia mỗi ngày trong nhiều ngày hoạt động. Các cập nhật trước đó của Think Playgrounds cũng cho thấy Phúc Tân Forest Park tiếp tục được bổ sung các không gian sinh thái – cộng đồng như bàn bóng bàn công cộng và khu vận động, nhằm phát triển một không gian dễ tiếp cận hơn cho cư dân.

Trao đổi với Hanoicreativecity.com, Đạt chia sẻ, anh xem Công viên rừng bờ vở sông Hồng và ý tưởng nhà nổi mô-đun thích ứng khí hậu tại Xóm Phao như dấu hiệu của một bước dịch chuyển: từ sân chơi thông thường sang “kiến trúc xã hội thích ứng”. Ở đó, “xã hội” nghĩa là bắt đầu từ vấn đề cốt lõi mà cộng đồng đang quan tâm; “thích ứng” nghĩa là không chỉ thích ứng với từng cộng đồng cụ thể, mà còn với biến đổi khí hậu, môi trường và các thách thức đô thị đang diễn ra trên toàn Việt Nam.

Điều đáng chú ý là tại Phúc Tân, công viên rừng không chỉ được hình dung như nơi trồng cây hay dọn rác. Nguyễn Quốc Đạt gọi nó là “một trường học lớn”, một dạng bảo tàng mở nơi trẻ em có thể đến để chiêm nghiệm, lắng nghe, quan sát thiên nhiên và rút ra bài học cho thành phố. Trong hình ảnh ấy, trẻ em không chỉ là người sử dụng công viên. Các em là người học, người quan sát, người tham gia, thậm chí là những “kiến trúc sư nhí” của những dự án tương lai.

Hoạt động trồng cây của trẻ em tại Công viên rừng Phúc Tân. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Một thành phố nhìn trẻ em như vậy sẽ thiết kế khác đi. Nó sẽ không chỉ hỏi: đặt sân chơi ở đâu cho đủ chỉ tiêu? Nó sẽ hỏi: trẻ đi đến sân chơi bằng đường nào, có an toàn không, có bóng cây không, có chỗ nghỉ không, có chỗ cho ông bà ngồi trông cháu không, có chỗ cho trẻ khuyết tật tham gia không, có cơ hội để trẻ chạm vào cây, đất, nước, ánh sáng, gió và những vật liệu thật không?

Từ góc nhìn ấy, Think Playgrounds không chỉ xây dựng các thiết bị vui chơi. Họ đang góp phần mở rộng ngôn ngữ thiết kế của Hà Nội: từ thiết kế vật thể sang thiết kế quan hệ; từ thiết kế điểm đến sang thiết kế tiếp cận; từ thiết kế cho trẻ em sang thiết kế cùng cộng đồng; từ không gian đẹp để nhìn sang không gian sống để dùng, để chơi, để học, để chăm sóc và để tưởng tượng.

Đó cũng là lý do Think Playgrounds có vị trí riêng trong bức tranh Hà Nội – Thành phố sáng tạo. Nếu các lễ hội, triển lãm, không gian nghệ thuật và mạng lưới sáng tạo giúp thành phố nhận diện mình ở tầng văn hóa – biểu tượng, thì những sân chơi, vườn cộng đồng và công viên rừng giúp sáng tạo đi xuống tầng đời sống hằng ngày. Sáng tạo không chỉ nằm ở tác phẩm trưng bày, mà nằm ở cách một đứa trẻ được phép chạy trong thành phố. Không chỉ nằm ở ý tưởng thiết kế, mà nằm ở cách người dân cùng nhau quyết định một khoảng trống sẽ trở thành gì. Không chỉ nằm ở các chương trình lớn, mà nằm trong tiếng xích đu kẽo kẹt mỗi buổi chiều.

Hành trình ấy không dễ. Nguyễn Quốc Đạt thừa nhận mỗi dự án đều có những khó khăn riêng: thiếu nguồn lực, cần tìm nhà tài trợ, mất thời gian thuyết phục cộng đồng, hoặc gặp những đặc thù địa phương khiến việc triển khai không đơn giản. Nhưng chính từ các va đập ấy, Think Playgrounds hình thành một năng lực bền bỉ: kiên trì làm việc với cộng đồng, kết nối đa bên, bắt đầu từ nhu cầu thật và tạo ra những không gian có thể được sử dụng thật.

Một sân chơi khu tập thể có thể không thay đổi toàn bộ bản đồ đô thị, nhưng nó thay đổi cách một nhóm trẻ lớn lên. Một vườn cộng đồng có thể không giải quyết hết bài toán môi trường, nhưng nó thay đổi cách cư dân nhìn vào bãi đất trước nhà. Một công viên rừng ven sông có thể còn khiêm tốn, nhưng nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn về mối quan hệ giữa Hà Nội, sông Hồng, cây bản địa, trẻ em và ký ức sinh thái của thành phố.

Chiều muộn, bé An rửa tay dưới vòi nước nhỏ sau buổi trồng cây. Những vệt đất nâu trôi xuống, loang loáng trên nền gạch. Cây non vừa được đặt xuống vẫn còn nghiêng nghiêng, lá rung nhẹ trong gió. Ở phía sân chơi, vài đứa trẻ vẫn chưa muốn về. Một em đu mình trên xích đu, chân vẽ thành những vòng cung trong không khí. Một em khác đứng trên cầu trượt, ngập ngừng một giây rồi lao xuống, miệng reo lên “vù” như thể vừa bay qua một thành phố của riêng mình.

Có thể nhiều năm nữa, An sẽ không nhớ chính xác ai đã thiết kế sân chơi ấy, ai đã gọi vốn, ai đã xin phép, ai đã cưa gỗ, bắt vít, trồng cây, dọn rác. Nhưng có thể em sẽ nhớ cảm giác lần đầu tự tay đặt một cây non xuống đất. Nhớ tiếng xích đu kẽo kẹt dưới tán lá. Nhớ rằng giữa thành phố đông đúc vẫn có một nơi mình được chạy, được hỏi, được bẩn tay, được tưởng tượng. Và từ ký ức rất nhỏ ấy, một ước mơ rất lớn có thể bắt đầu: ước mơ về một Hà Nội nơi mọi đứa trẻ đều có một khoảng trời để chơi, một mảnh đất để gieo cây, một con đường an toàn để bước tới, và một thành phố đủ rộng lòng để lắng nghe tiếng cười của chúng.

——–

Hanoicreativecity.com thực hiện

Ghi chú: Trong hệ sinh thái thiết kế sáng tạo của Hà Nội, Think Playgrounds là một trường hợp đặc biệt vì đặt sáng tạo vào đơn vị gần gũi nhất của đô thị: sân chơi. Những không gian do tổ chức này thực hiện cho thấy sáng tạo không chỉ thuộc về triển lãm, lễ hội hay các thiết chế văn hóa, mà còn nằm trong cách một khoảng đất nhỏ được thiết kế lại để trẻ em được chơi, người dân được gặp nhau và cộng đồng được cùng tham gia kiến tạo đời sống chung.