Không sinh ra trong gia đình làm trà, không có người trực tiếp truyền nghề, Nguyễn Thị Trinh Nương đã dành hơn 13 năm tự học, thử nghiệm và chấp nhận nhiều mẻ trà thất bại để tìm hiểu cách ướp trà sen. Từ những mùa sen đầu tiên đến không gian mời trà miễn phí tại Hồ Văn, hành trình của bà đặt ra một câu hỏi đáng chú ý về di sản sống: ai có thể trở thành người tiếp nối một truyền thống, và một nghề cổ có thể tìm thêm công chúng bằng những cách nào trong đời sống hôm nay?

Trong khuôn viên Hồ Văn, thuộc quần thể Văn Miếu – Quốc Tử Giám, du khách có thể được mời một chén trà sen mà không phải trả tiền.

Người đứng sau không gian ấy là bà Nguyễn Thị Trinh Nương. Bà không sinh ra trong một gia đình ướp trà sen Tây Hồ, cũng không được một nghệ nhân đi trước cầm tay truyền dạy. Con đường đến với nghề bắt đầu từ tình yêu dành cho văn hóa Hà Nội, rồi được nuôi dưỡng bằng nhiều năm tự tìm hiểu, thử nghiệm và những mùa sen đi qua.

“Tôi đến với trà sen không phải vì kinh tế”, bà nói. “Niềm vui đó là sự cho đi, niềm vui đó là sự lan tỏa.” 

Cuộc trò chuyện với bà mở ra một góc nhìn khác về bảo tồn di sản. Việc tiếp nối một truyền thống không nhất thiết chỉ diễn ra trong huyết thống hay trong một làng nghề khép kín. Nó cũng có thể bắt đầu từ sự lựa chọn của một người yêu văn hóa, chấp nhận học lại từ đầu và tìm cách tạo ra cộng đồng mới cho di sản.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương giới thiệu và mời du khách thưởng trà sen. Ảnh: hanoicreativecity.com

“Tôi tự học, tự làm và tự nghiên cứu”

Bà không xuất thân từ gia đình ướp trà sen Tây Hồ và cũng không có người trực tiếp chỉ dạy. Điều gì đã đưa bà đến với nghề?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Từ lâu, thông qua các chương trình truyền hình và báo chí giới thiệu văn hóa Hà Nội, tôi đã biết đến trà sen Tây Hồ. Từ thời học sinh, sinh viên, tôi rất yêu văn hóa Hà Nội và mong muốn được lập nghiệp tại đây.

Cách đây hơn mười năm, tôi có cơ duyên được chạm vào những bông sen và thưởng thức trà sen Tây Hồ. Từ đó, tôi yêu thích, tự học, tự làm, tự nghiên cứu và dần tạo ra những sản phẩm trà sen của mình.

Tôi đã tự học và ướp trà sen khoảng 13 năm, hiện bước sang năm thứ 14. Trong những năm gần đây, tôi có cơ hội tham gia Lễ hội Sen Hà Nội và đồng hành với các hoạt động của thành phố để đưa hương sen đến gần hơn với người dân, du khách trong nước và quốc tế. 

Một hành trình tự học kéo dài hơn 13 năm đã diễn ra như thế nào?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Tôi học qua từng mùa sen. Mỗi mùa lại mua sen về, tự ướp và đúc rút kinh nghiệm. Đã có rất nhiều mẻ trà thất bại vì khi ấy tôi chưa có kinh nghiệm chọn sen, chọn trà và chưa hiểu đầy đủ phương pháp ướp.

Nhưng vì yêu văn hóa Hà Nội và muốn chinh phục nghề, tôi tiếp tục làm. Tôi phải cố gắng, chịu khó, cẩn thận và chỉn chu qua rất nhiều lần thử nghiệm. Đến nay, tôi đã tự tin hơn khi mang những mẻ trà mình làm ra để mời mọi người. 

Không có một người thầy trực tiếp, bà dựa vào đâu để biết một mẻ trà đã đạt?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Đó là kinh nghiệm được hình thành qua nhiều lần làm. Người ướp phải biết lựa chọn sen, lựa chọn trà nền, hiểu cách ướp và sấy, rồi quan sát màu nước, mùi hương và độ hài hòa của sản phẩm.

Kỹ thuật có thể được chia sẻ, nhưng muốn có một mẻ trà ngon thì người làm phải thực sự cẩn thận và tâm huyết. Tôi cho rằng cái tâm trong nghề nằm ở việc mình có làm chỉn chu hay không, có tôn trọng nguyên liệu và người thưởng thức hay không.

Giữ phương pháp cũ nhưng không lặp lại máy móc

Người xưa thường nhắc đến cách “bảy lần ướp, bảy lần sấy”. Bà có giữ nguyên cách làm đó không?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Ngày xưa, các cụ ướp nhiều lần và thường làm từng mẻ nhỏ. Ngày nay, kỹ thuật chăm sóc và nhân giống sen đã tiến bộ hơn; chất lượng sen, nếu được tuyển chọn tốt, cũng có thể cho hương thơm cao. Vì thế, trong một số trường hợp, ướp hai hoặc ba lần đã có thể đạt được hương thơm mong muốn.

Sấy quá nhiều lần cũng có thể ảnh hưởng đến màu sắc của trà. Những người làm nghề trẻ như chúng tôi vẫn giữ phương pháp truyền thống, nhưng đồng thời ứng dụng khoa học, kỹ thuật và cách tư duy hiện đại hơn để trà đạt hương thơm mà nước vẫn xanh ánh vàng.

Chất lượng trà nền ngày nay cũng tốt hơn. Có thể lựa chọn trà Nõn Tôm, Móc Câu loại ngon, thậm chí có nơi sử dụng trà Đinh. Khi cả trà nền và nguyên liệu sen được lựa chọn kỹ, chất lượng trà sau khi ướp cũng được nâng lên. 

Những bông sen được tuyển chọn kỹ lưỡng để làm nguyên liệu ướp trà. Ảnh: hanoicreativecity.com

Như vậy, bảo tồn truyền thống không có nghĩa là nhất thiết phải lặp lại nguyên vẹn số lần ướp và sấy?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Theo tôi, điều quan trọng là vẫn giữ tinh thần và yêu cầu chất lượng của nghề. Phương pháp truyền thống là nền tảng, nhưng người làm hôm nay có thể kết hợp với hiểu biết và kỹ thuật mới để sản phẩm tốt hơn.

Kỹ thuật ướp trà hiện nay đã được chia sẻ khá rộng. Có phương pháp ướp gạo sen truyền thống, trà sen bông cấp đông hoặc trà sen bông sấy. Nhưng biết kỹ thuật chưa có nghĩa đã làm được một mẻ trà ngon. Người làm phải đặt tâm huyết, sự cẩn thận và chỉn chu lên hàng đầu. Có như vậy mới có thể gìn giữ, phát triển và lan tỏa nghề. 

Cách bà Nương lý giải cho thấy truyền thống không phải một bộ thao tác bất biến. Điều cần giữ là năng lực đánh giá chất lượng, sự tôn trọng nguyên liệu và chuẩn mực mà người làm nghề tự đặt ra cho sản phẩm. Công nghệ được chấp nhận khi hỗ trợ những giá trị đó, thay vì thay thế hoàn toàn kinh nghiệm của người ướp.

Khi một thức uống được nhìn nhận như di sản

Việc nghề ướp trà sen Tây Hồ được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang lại thay đổi gì đối với người làm nghề?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Tôi rất vui khi những tinh hoa mà chúng tôi được kế thừa được xã hội ghi nhận. Trà sen từ chỗ là một thức uống được nhìn nhận rộng hơn như một phần văn hóa của Hà Nội và Việt Nam.

Nhưng cùng với niềm vui là áp lực. Khi nghề đã được ghi nhận, sản phẩm do người làm nghề tạo ra phải ngày càng tốt hơn. Chúng tôi cũng có trách nhiệm quảng bá văn hóa trà sen sâu rộng hơn và tiếp tục gìn giữ để nghề không bị mai một.

Trách nhiệm của tôi là làm ra những mẻ trà thơm ngon, tận tâm và đưa chén trà đến gần công chúng, để mọi người hiểu đây không chỉ là đồ uống mà còn là một nét văn hóa. 

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương cho trà vào bông sen để ướp hương. Ảnh: hanoicreativecity.com

Theo bà, điều gì làm cho trà sen trở thành một thực hành văn hóa, thay vì chỉ là một sản phẩm?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Trong văn hóa Việt Nam, khách đến nhà thường được mời trà hoặc mời nước. Chén trà thể hiện sự mến khách, yêu quý và tôn trọng dành cho người đến thăm.

Trà sen Tây Hồ vì thế không chỉ là thức uống. Nó mang theo lịch sử, cách giao tiếp và văn hóa thưởng trà của người Hà Nội. Bông sen, trà nền, cách pha và cách mời đều kết hợp trong một trải nghiệm văn hóa.

Tôi mong trà sen được bảo tồn và phát triển mạnh hơn, đồng thời có vị trí thích hợp trong những chương trình giới thiệu văn hóa Hà Nội đến công chúng quốc tế. 

Mời trà miễn phí như một cách tạo công chúng cho di sản

Vì sao bà lựa chọn mở không gian mời trà miễn phí tại Hồ Văn? Đây chắc chắn không phải một quyết định dễ dàng về kinh tế.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Tôi đã thực hiện việc mời trà miễn phí trong khoảng hai năm, ban đầu tại các chương trình, lễ hội của thành phố. Sau đó, tôi có không gian tại Hồ Văn, trong khu di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Tôi đến với trà sen trước hết vì yêu văn hóa Hà Nội, không phải chỉ vì kinh tế. Tôi muốn mang hương sen đến gần hơn với mọi người và giới thiệu văn hóa Việt Nam với du khách trong nước, quốc tế.

Qua những buổi mời trà, tôi nhận thấy nhiều người rất quan tâm đến văn hóa truyền thống. Khách nước ngoài, đặc biệt là người trẻ và trẻ nhỏ, cũng thích trải nghiệm uống trà, ăn kẹo và cảm nhận sự mộc mạc, chân thành, mến khách của người Việt.

Điều đó tạo cho tôi động lực. Tôi nghĩ không nhất thiết lúc nào cũng phải ra nước ngoài mới quảng bá được văn hóa Việt Nam. Ngay tại Hà Nội, chúng ta có thể làm tốt hơn để du khách đến đây được trực tiếp trải nghiệm. Với tôi, đó là niềm vui của sự cho đi và lan tỏa. 

Không gian mời trà miễn phí là chi tiết đặc biệt trong câu chuyện của bà Nương. Nó biến người thưởng thức từ khách hàng thành người tham gia một trải nghiệm văn hóa. Giá trị được tạo ra không chỉ nằm ở sản phẩm được bán, mà còn ở cuộc trò chuyện, nghi thức mời trà và ký ức mà du khách mang theo sau khi rời đi.

Từ góc nhìn của một thành phố sáng tạo, đây có thể xem là một dạng thiết kế trải nghiệm di sản ở quy mô nhỏ. Không cần một bảo tàng lớn hay một chương trình trình diễn phức tạp, chén trà trở thành phương tiện để kết nối người làm nghề với công chúng.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương mở không gian mời trà miễn phí tại Hồ Văn. Ảnh: hanoicreativecity.com

Nguồn sen và câu hỏi về tính xác thực

Nguồn sen Tây Hồ ngày càng hạn chế, trong khi thị trường có nhiều sản phẩm mang tên trà sen. Khó khăn lớn nhất đối với bà hiện nay là gì?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Việt Nam có nhiều giống sen, trong đó có những giống khá gần sen bách diệp và cũng cho hương thơm. Tuy nhiên, theo cảm nhận của tôi, chúng không có độ thơm mát giống sen bách diệp cổ của Tây Hồ.

Trước mùa sen, tôi phải lựa chọn kỹ các đầm sen, xem xét chất lượng, điều kiện chăm sóc và an toàn thực phẩm. Trà nền cũng phải được tuyển chọn cẩn thận.

Khi sản phẩm trên thị trường không đồng đều, người làm nghề càng cần giới thiệu rõ đặc điểm và nguồn gốc nguyên liệu để công chúng biết mình đang sử dụng loại sen nào. 

Trong sản xuất số lượng lớn, bà có chỉ sử dụng sen từ khu vực Tây Hồ không?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Năm nay, tôi được địa phương hỗ trợ một phần sen tại đầm Thủy Sứ ở Tây Hồ để làm trà sen ướp bông. Tuy nhiên, khi làm với số lượng lớn, nguồn sen tại Tây Hồ không phải lúc nào cũng đủ.

Tôi còn liên hệ với các đầm sen ở khu vực Chèm, Đông Ngạc và Hoài Đức. Những vùng này có môi trường phù hợp và sen đạt tiêu chuẩn để ướp trà. Khi giới thiệu sản phẩm, tôi ghi rõ nguồn gốc sen để người sử dụng có thông tin chính xác. 

Đây là điểm cần được trình bày thận trọng khi nói về trà sen Tây Hồ. “Trà sen Tây Hồ” có thể được hiểu như tên của một truyền thống, một phương pháp, một không gian văn hóa hoặc một sản phẩm gắn chặt với nguyên liệu từ Tây Hồ. Khi nguồn sen được lấy từ nhiều địa điểm khác nhau, việc công khai xuất xứ không làm giảm giá trị sản phẩm; ngược lại, nó giúp phân biệt rõ giữa câu chuyện văn hóa, phương pháp thực hành và nguồn nguyên liệu cụ thể.

Ai có quyền tiếp nối một di sản?

Bà không sinh ra ở Hà Nội và cũng không được truyền nghề trực tiếp từ một gia đình ướp trà lâu đời. Bà nhìn nhận vị trí của mình trong câu chuyện trà sen Tây Hồ như thế nào?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Tôi không sinh ra tại Hà Nội và không được học trực tiếp từ các bậc cao nhân trong nghề. Nhưng bằng tình yêu, sự sáng tạo và niềm đam mê, tôi muốn đóng góp một phần công sức cho văn hóa Hà Nội.

Tôi thường tổ chức workshop, hướng dẫn các bạn trẻ những cách ướp và pha trà ở mức cơ bản để mọi người có thể ứng dụng trong gia đình và công việc hằng ngày. Trong các buổi đó, tôi lồng ghép câu chuyện về văn hóa tinh thần, cách mời trà và cách thưởng trà của người Hà Nội. 

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương cùng các cộng sự. Ảnh: hanoicreativecity.com

Việc mở rộng người học có làm bà lo rằng nghề sẽ bị thực hành một cách hời hợt hoặc sai lệch không?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Điều quan trọng là người học hiểu đây không chỉ là một kỹ thuật tạo hương cho trà. Họ cần hiểu văn hóa thưởng trà, thái độ với người được mời và sự cẩn thận trong từng công đoạn.

Tôi rất vui khi ngày càng có nhiều bạn trẻ học nghề, thực hành và lan tỏa trà sen. Họ chính là lớp người có thể tiếp tục công việc sau thế hệ chúng tôi.

Câu chuyện của bà Nương đặt ra một vấn đề quan trọng đối với di sản phi vật thể: quyền tiếp nối không nhất thiết chỉ thuộc về người sinh ra trong một địa phương hoặc gia đình nghề. Nhưng tình yêu và ý chí cá nhân cũng chưa đủ. Người tiếp nối cần được đặt trong quan hệ với tri thức gốc, cộng đồng thực hành, nguồn nguyên liệu và trách nhiệm minh bạch về điều mình đang làm.

Ở chiều ngược lại, nếu một truyền thống chỉ được phép lưu hành trong một nhóm khép kín, khả năng mở rộng cộng đồng thực hành và công chúng của di sản cũng sẽ bị hạn chế. Bài toán không nằm ở việc lựa chọn giữa “người trong nghề” và “người ngoài nghề”, mà là thiết lập những chuẩn mực để việc học, thực hành và diễn giải di sản được thực hiện có trách nhiệm.

Mong một đứa trẻ sẽ nhớ đến trà sen khi trở lại Hà Nội

Nếu được giữ lại một điều cho trà sen Tây Hồ trong 50 năm tới, bà mong đó là điều gì?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương: Tôi mong những người đến Hà Nội có cơ hội thưởng thức trà sen và được biết cách làm trà.

Tôi đặc biệt mong những bạn nhỏ, kể cả trẻ em nước ngoài, sẽ có ấn tượng về Hà Nội và trà sen Tây Hồ từ những chương trình trải nghiệm hôm nay. Khi các em lớn lên và trở lại, các em sẽ nhớ rằng ở Hà Nội có trà sen Tây Hồ, và đến Hà Nội thì muốn được thưởng thức chén trà ấy một lần nữa. 

Mong muốn đó không đặt tương lai của trà sen vào một công thức duy nhất hay một sản phẩm cố định. Nó đặt tương lai vào ký ức của người thưởng thức.

Một đứa trẻ có thể chưa hiểu kỹ thuật tách gạo sen, chưa phân biệt được các loại trà nền và cũng chưa biết vì sao màu nước phải xanh ánh vàng. Nhưng nếu em nhớ một buổi được mời trà tại Hà Nội, nhớ hương sen và cách người chủ trà đón khách, một mối liên hệ đầu tiên với di sản đã được hình thành.

Và có lẽ, di sản sống được tiếp tục từ chính những khoảnh khắc giản dị như vậy.

Hanoicreativecity.com thực hiện