Phở đã có tên trong danh mục di sản quốc gia. Nhưng từ một thực hành ẩm thực sống động đến một hệ tài sản trí tuệ có thể bước vào thiết kế, truyền thông, du lịch và công nghiệp văn hóa còn là một bài toán mà Hà Nội chưa có lời giải sẵn. Cuộc thi Sáng tạo IP văn hóa từ di sản “Phở” Hà Nội mở ra chính câu hỏi ấy: làm thế nào để kể lại phở bằng ngôn ngữ mới mà không làm mất phần đời sống đã tạo nên nó?

Tối 24/7, tại Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Cuộc thi Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể “Phở” Hà Nội chính thức được phát động.

Cuộc thi do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chủ trì, phối hợp với Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội và Công ty Cổ phần Acecook Việt Nam tổ chức. Tác phẩm dự thi có thể được thể hiện dưới nhiều dạng: ký họa, ảnh, video ngắn, video shorts, sản phẩm truyền thông số, bộ nhận diện di sản và các ý tưởng phát triển IP văn hóa. Tổng giá trị giải thưởng gần 40 triệu đồng. Thời gian nhận bài kéo dài từ ngày 24/7 đến hết ngày 30/9/2026, gửi trực tuyến về địa chỉ Ippho2026@gmail.com.

Nếu chỉ nhìn ở bề mặt, đây có thể được xem như một cuộc thi thiết kế và truyền thông về phở. Nhưng trong bối cảnh Hà Nội đang xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO ghi danh di sản “Phở”, sự kiện đặt ra một bài toán rộng hơn: một di sản ẩm thực có thể được chuyển hóa thành nguồn lực sáng tạo như thế nào?

Các đại biểu tham dự sự kiện. Ảnh: Hanoicreativecity.com

IP văn hóa không chỉ là một biểu trưng đẹp

Khái niệm “IP văn hóa” thường được hiểu nhanh như một biểu trưng, nhân vật đại diện hoặc bộ nhận diện có thể sử dụng trên nhiều sản phẩm. Nhưng nếu chỉ dừng ở hình ảnh cách điệu, kết quả rất dễ trở thành lớp bao bì mới phủ lên một câu chuyện đã quen thuộc.

Phở không tồn tại như một hình ảnh đơn lẻ. Đằng sau bát phở là hệ tri thức về nguyên liệu, cách ninh xương, xử lý thịt, lựa chọn bánh, cân bằng gia vị, giữ nhiệt, phục vụ khách và điều chỉnh theo từng ngày. Đó còn là không gian quán, nhịp ăn sáng, tiếng dao thái thịt, những khách quen và ký ức của từng khu phố.

Vì vậy, IP văn hóa từ phở chỉ có chiều sâu khi bắt đầu từ việc nhận diện được những lớp giá trị ấy.

Phát biểu tại lễ phát động, PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, Phó Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, cho rằng sáng tạo IP văn hóa không phải là “làm mới” di sản, mà giúp di sản tiếp tục hiện diện bằng ngôn ngữ của thời đại. Theo ông, những hình ảnh, biểu tượng và câu chuyện văn hóa cần được phát triển thành sản phẩm có khả năng kết nối với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đồng thời mở ra cơ hội phát triển trong các lĩnh vực văn hóa, du lịch, giáo dục và truyền thông.

Cách đặt vấn đề này rất quan trọng. Thiết kế không thay thế di sản. Thiết kế tạo một hệ ngôn ngữ để công chúng nhìn thấy, hiểu và tương tác với di sản theo những cách mới.

Từ bát phở đến một hệ sinh thái nội dung

Phở có khả năng đi vào nhiều lĩnh vực sáng tạo: xuất bản, minh họa, điện ảnh, hoạt hình, quà tặng, thời trang, trò chơi, bản đồ số, bảo tàng, không gian trải nghiệm và các sản phẩm giáo dục.

Tại sự kiện, đại diện Acecook Việt Nam đã chia sẻ các định hướng cụ thể cho giai đoạn 2027, gồm xây dựng nền tảng số cho bản đồ phở Việt, lưu trữ dữ liệu nghệ nhân, các hoạt động tương tác thu hút thế hệ trẻ, và khả năng hình thành không gian trải nghiệm hoặc bảo tàng phở.

Nhưng không phải sản phẩm nào có hình bát phở cũng trở thành IP văn hóa.

Một bản đồ phở có thể chỉ là danh sách địa chỉ. Nó cũng có thể trở thành bản đồ ký ức đô thị, cho thấy một quán đã tồn tại qua những giai đoạn nào, ai là người nối nghề, khu phố đã thay đổi ra sao và một phong cách phở gắn với cộng đồng nào. Một không gian trải nghiệm có thể dừng ở việc chụp ảnh với mô hình bát phở khổng lồ. Nó cũng có thể giúp công chúng nghe, nhìn và hiểu quá trình lao động, những thuật ngữ nghề và sự khác biệt giữa các gia đình thực hành.

Khoảng cách giữa hai cách làm nằm ở chất lượng nghiên cứu và mức độ tham gia của cộng đồng chủ thể.

Ai có quyền kể câu chuyện của phở?

Một trong những vấn đề lớn nhất khi phát triển IP từ di sản là quyền kể chuyện.

Nhà thiết kế có thể sáng tạo biểu tượng. Doanh nghiệp có thể phát triển sản phẩm. Truyền thông có thể đưa câu chuyện đến đông đảo công chúng. Nhưng những người đang trực tiếp nấu, bán và truyền nghề phải được tham gia từ đầu, thay vì chỉ xuất hiện ở cuối quy trình như hình ảnh minh họa.

Phở là một di sản sống bởi nó còn được thực hành hằng ngày. Những người làm nghề không chỉ lưu giữ một công thức; họ liên tục điều chỉnh nguyên liệu, nhiệt độ, thời gian và cách vận hành để giữ được hương vị trong điều kiện luôn thay đổi.

Tại lễ phát động, Phở Thìn Bờ Hồ đã trình diễn một phần quy trình chế biến. Sự có mặt của một gia đình nghề trong không gian phát động cho thấy IP văn hóa chỉ có thể hình thành bền vững khi thiết kế được đặt bên cạnh tri thức thực hành.

Chị Nguyễn Ngọc Thu, đại diện thế hệ thứ ba Phở Thìn Bờ Hồ, cho biết gia đình vẫn sử dụng nguồn nguyên liệu và cách làm được truyền từ các thế hệ trước, nhưng đồng thời đã chủ động tiếp cận TikTok, Facebook và các nền tảng số để du khách dễ tìm thấy quán hơn.

Chi tiết này cho thấy một dạng chuyển đổi đang diễn ra ngay trong lòng di sản. Công thức có thể được giữ, nhưng phương thức đưa câu chuyện đến công chúng đã thay đổi. Người kế nghiệp không chỉ đứng bên nồi phở mà còn phải hiểu cách một thương hiệu xuất hiện trong môi trường số.

Phở Thìn Bờ Hồ tại sự kiện. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Sáng tạo nhưng không chuẩn hóa di sản

Phở Hà Nội không phải một công thức duy nhất.

Mỗi quán có cách lựa chọn thịt, nấu nước dùng, sử dụng gia vị và phục vụ khác nhau. Chính sự khác biệt đó tạo nên một hệ sinh thái ẩm thực, thay vì một sản phẩm có thể chuẩn hóa hoàn toàn.

Vì thế, một trong những rủi ro của quá trình xây dựng IP là tạo ra hình ảnh “phở chuẩn” quá đơn giản, từ đó vô tình làm mờ những biến thể và lịch sử riêng của từng gia đình nghề.

Phở Thìn Bờ Hồ, chẳng hạn, xác định vị riêng ở nước dùng thanh và trong, tập trung vào vị xương và thịt bò, không dựa quá nhiều vào quế, hồi hay thảo quả. Theo chị Nguyễn Ngọc Thu, kỹ thuật khó không nằm ở việc biết một danh sách nguyên liệu, mà ở cách vận hành nồi lớn trong điều kiện phục vụ liên tục để nước dùng vẫn giữ được độ trong.

Đây là loại tri thức rất khó chuyển thành một công thức phổ thông. Nó được hình thành từ quan sát, thao tác và kinh nghiệm lặp lại nhiều năm.

Vì vậy, những tác phẩm dự thi có giá trị sẽ không chỉ hỏi “phở trông như thế nào”, mà còn hỏi “tri thức nào đang vận hành bên trong phở” và “làm sao để đưa tri thức ấy vào một sản phẩm sáng tạo mà không làm lộ hoặc làm phẳng bí quyết nghề”.

Ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phát biểu. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Từ quảng bá đến xây dựng năng lực văn hóa

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long cho biết cuộc thi hướng tới một cách nhận diện và tiếp cận hiện đại đối với di sản, đồng thời kỳ vọng thu hút sự tham gia của người trẻ, những người yêu Hà Nội, ẩm thực và văn hóa Thủ đô.

Điều đáng chờ đợi vì thế không chỉ là các tác phẩm đẹp.

Cuộc thi có thể trở thành một bước thử nghiệm cho cách Hà Nội kết nối cơ quan quản lý, người làm nghề, giới thiết kế, truyền thông, doanh nghiệp và cộng đồng. Nếu những ý tưởng tốt được tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng, phở có thể hình thành một hệ sinh thái nội dung và sản phẩm vượt khỏi phạm vi một chiến dịch truyền thông ngắn hạn.

Nhưng để điều đó xảy ra, quá trình phát triển IP cần đi cùng tư liệu hóa, xác minh nguồn gốc, cơ chế xin phép và nguyên tắc chia sẻ lợi ích với cộng đồng thực hành.

Cuộc thi bắt đầu bằng hình ảnh và ý tưởng. Thước đo dài hạn không nằm ở số lượng tác phẩm, mà ở việc liệu quá trình này có giúp phở được hiểu đầy đủ hơn, được trao truyền tốt hơn và tiếp tục sống trong thành phố theo những hình thức mới — bền vững hơn là đẹp.