Được UNESCO ghi danh vào Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo ở lĩnh vực Thiết kế từ năm 2019, Hà Nội đang bước vào một giai đoạn mà câu hỏi không còn chỉ là làm thế nào để tổ chức thêm nhiều hoạt động sáng tạo, mà là làm thế nào để sáng tạo thực sự trở thành một nguồn lực phát triển của thành phố.

Sự thay đổi này thể hiện khá rõ trong định hướng của Hà Nội cho năm 2026. Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội lựa chọn chủ đề “Kinh tế sáng tạo”; đồng thời thành phố đặt vấn đề chuyển từ tư duy “tổ chức lễ hội” sang “xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị”. Thay vì tập trung sáng tạo vào một sự kiện diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định, mục tiêu rộng hơn là kết nối các không gian, con người, ngành nghề và nguồn lực đang tồn tại trong thành phố thành những mạng lưới có khả năng tiếp tục hoạt động và tạo ra giá trị.

Trong cách nhìn ấy, các làng nghề truyền thống của Hà Nội có một vị trí đặc biệt.

Bởi nếu thành phố sáng tạo chỉ được nhận diện qua những không gian nghệ thuật mới, những triển lãm hay các sự kiện thiết kế, một phần rất lớn năng lực sáng tạo đã tồn tại hàng trăm năm trong cấu trúc kinh tế và văn hóa của Hà Nội sẽ bị bỏ quên.

Bát Tràng cho thấy một khả năng khác.

Khi di sản không chỉ là thứ để bảo tồn

Gốm Bát Tràng trước hết là một di sản nghề. Nhưng nhìn từ kinh tế sáng tạo, giá trị của Bát Tràng không chỉ nằm trong những kỹ thuật đã được trao truyền qua nhiều thế hệ hay những mẫu sản phẩm đã trở thành quen thuộc.

Đằng sau một làng nghề là cả một hệ thống tri thức: hiểu đất, men, lửa; khả năng tạo hình; kinh nghiệm tổ chức sản xuất; mỹ cảm được hình thành qua nhiều thế hệ; cùng một bản sắc đủ rõ để người tiêu dùng có thể nhận biết một sản phẩm là “gốm Bát Tràng”.

Đó chính là một dạng vốn sáng tạo.

Vấn đề nằm ở chỗ vốn sáng tạo ấy được đưa vào đời sống đương đại bằng cách nào.

Một chiếc bình đẹp có thể là một sản phẩm thủ công tốt. Nhưng để từ một sản phẩm thủ công trở thành một sản phẩm của kinh tế sáng tạo, còn cần thêm nhiều lớp giá trị: thiết kế, công năng, câu chuyện, thương hiệu, bao bì, trải nghiệm người dùng, phân phối và khả năng tiếp cận thị trường.

Vì vậy, bài toán của làng nghề ngày nay không đơn thuần là “giữ nghề” hay “đổi mẫu”.

Đó là bài toán chuyển hóa di sản thành những giá trị mới mà không làm mất đi căn tính của di sản.

Thiết kế là điểm nối còn thiếu?

Đây cũng là một trong những vấn đề được ngành nông nghiệp và môi trường Hà Nội đặt ra trong các hoạt động về đổi mới sáng tạo mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ và làng nghề trong năm 2026.

Những hạn chế được nhận diện không hoàn toàn nằm ở tay nghề sản xuất. Chúng còn nằm ở nghiên cứu thị trường, phát triển mẫu mã, khả năng đáp ứng những nhu cầu mới và đặc biệt là liên kết giữa thiết kế, sản xuất với tiêu thụ.

Điều này gợi ra một cách nhìn khác về thiết kế.

Thiết kế không phải công đoạn cuối cùng để làm cho sản phẩm “đẹp hơn”. Nó có thể bắt đầu từ câu hỏi sản phẩm dành cho ai, được sử dụng trong hoàn cảnh nào, cần kể câu chuyện gì và bằng cách nào người sử dụng hôm nay có thể thiết lập một mối quan hệ với giá trị văn hóa mà sản phẩm mang theo.

Trong trường hợp đó, nhà thiết kế không thay thế nghệ nhân.

Nghệ nhân cũng không chỉ đóng vai trò người thực hiện một bản vẽ do nhà thiết kế đưa tới.

Giá trị mới có khả năng xuất hiện chính ở nơi tri thức nghề của nghệ nhân gặp phương pháp của nhà thiết kế, năng lực tổ chức của doanh nghiệp và tín hiệu từ thị trường.

Đây có lẽ cũng là một trong những phép thử quan trọng đối với Hà Nội khi muốn phát triển kinh tế sáng tạo từ chính tài nguyên văn hóa của mình.

Ban Giám khảo cuộc thi đánh giá và lựa chọn được những tác phẩm xuất sắc nhất để trao giải. Ảnh: Facebook Hà Nội Thành Phố Sáng Tạo

Từ một cuộc thi ở Bát Tràng

Trong bối cảnh đó, Cuộc thi “Thiết kế sáng tạo sản phẩm quà tặng và quà lưu niệm Bát Tràng năm 2026” vừa diễn ra có thể được nhìn như một trường hợp cụ thể đáng theo dõi.

Theo Thể lệ do Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội ban hành, cuộc thi là hoạt động trọng tâm của Chương trình phát triển sản phẩm sáng tạo Bát Tràng và được đặt trên một chuỗi liên kết khá rõ: di sản – thiết kế – doanh nghiệp – thị trường.

Điều đáng chú ý không nằm ở chữ “cuộc thi”, mà ở cấu trúc kết nối phía sau nó.

Đối tượng tham dự không chỉ gồm nghệ nhân và thợ giỏi của làng nghề mà còn mở rộng tới doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà thiết kế, giảng viên và sinh viên các lĩnh vực mỹ thuật, thiết kế, kiến trúc, văn hóa. Các nhóm kết hợp giữa nghệ nhân với nhà thiết kế cũng được khuyến khích.

Theo thông tin từ Ban Tổ chức, 38 thí sinh đã tham gia với 65 sản phẩm thuộc ba nhóm: quà tặng đối ngoại và ngoại giao; quà lưu niệm phục vụ du lịch; và quà tặng dành cho doanh nghiệp, tổ chức, sự kiện.

Nhưng nếu chỉ dừng ở con số sản phẩm và giải thưởng, phần đáng quan tâm nhất của chương trình có thể sẽ bị bỏ qua.

Các sản phẩm được đánh giá không chỉ ở ý tưởng sáng tạo, giá trị văn hóa và thẩm mỹ mà còn ở khả năng ứng dụng và thương mại hóa.

Đó là một thay đổi đáng chú ý về cách đặt bài toán.

Một món quà không chỉ cần đẹp

Quà tặng và quà lưu niệm là một thử thách khá đặc biệt đối với thiết kế dựa trên di sản.

Một sản phẩm như vậy phải đủ nhỏ để có thể rời khỏi nơi nó được tạo ra, nhưng đồng thời phải mang theo đủ nhiều để người nhận có thể nhận ra nơi nó đến.

Nó cần có câu chuyện, nhưng không thể chỉ tồn tại nhờ câu chuyện.

Nó cần mang bản sắc, nhưng không thể biến thành một vật minh họa đơn thuần cho truyền thống.

Nó cần đẹp, nhưng cũng phải có khả năng sản xuất, đóng gói, vận chuyển, trưng bày, định giá và được người mua lựa chọn.

Chính tại đây, thiết kế trở thành một công cụ chuyển đổi giá trị.

Một họa tiết cổ không tự động trở thành một sản phẩm đương đại chỉ vì nó được đặt lên một hình thức mới. Tương tự, một hình dáng mới lạ cũng chưa đủ để trở thành đổi mới sáng tạo nếu nó không còn giữ được bất kỳ mối liên hệ có ý nghĩa nào với tri thức và bản sắc của nơi sản phẩm được tạo ra.

Khoảng giữa hai cực ấy chính là không gian mà nghệ nhân và nhà thiết kế cần cùng nhau làm việc.

Ban Giám khảo đang đánh giá các sản phẩm dự thi. Ảnh: Facebook Hà Nội Thành Phố Sáng Tạo

Nhưng cuộc thi không phải đích đến

Điểm đáng quan tâm hơn của chương trình Bát Tràng nằm ở phần được dự kiến tiếp tục sau khi chấm giải.

Theo Thể lệ, các sản phẩm tiêu biểu có thể được lựa chọn để hình thành Bộ sưu tập Quà tặng và Quà lưu niệm Bát Tràng năm 2026; tham gia các hoạt động triển lãm, xúc tiến thương mại và các hội thi sản phẩm làng nghề, thủ công mỹ nghệ ở quy mô rộng hơn.

Chương trình cũng đặt vấn đề kết nối tác giả với doanh nghiệp, nhà phân phối, đơn vị lữ hành, điểm bán đồ lưu niệm, bảo tàng, trung tâm văn hóa, sân bay và các kênh thương mại điện tử; đồng thời hỗ trợ hoàn thiện thiết kế, bao bì, thương hiệu và quyền sở hữu trí tuệ.

Nếu những bước này thực sự được triển khai, ý nghĩa của cuộc thi sẽ không nằm ở lễ trao giải.

Thước đo quan trọng hơn sẽ là bao nhiêu mẫu thiết kế tiếp tục được hoàn thiện; bao nhiêu sản phẩm có thể bước vào sản xuất; bao nhiêu sản phẩm tìm được điểm bán và người mua; và bao nhiêu mối quan hệ giữa nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp vẫn tiếp tục tồn tại sau khi cuộc thi kết thúc.

Bởi một cuộc thi có thể tạo ra ý tưởng.

Nhưng chỉ một hệ sinh thái mới có thể tạo ra vòng đời cho ý tưởng đó.

Từ Bát Tràng nhìn rộng ra Hà Nội

Điều khiến trường hợp Bát Tràng đáng chú ý đối với câu chuyện Thành phố Sáng tạo không phải vì đây là làng nghề nổi tiếng nhất Hà Nội.

Quan trọng hơn, nó đặt ra một mô hình có thể suy nghĩ rộng hơn: một nguồn lực văn hóa sẵn có của thành phố được kết nối với thiết kế, doanh nghiệp và thị trường như thế nào để tiếp tục tạo ra giá trị mới.

Hà Nội có rất nhiều nguồn lực như vậy.

Đó là các làng nghề. Các khu phố nghề. Các chợ truyền thống. Hệ thống di sản kiến trúc. Những không gian công nghiệp cũ. Các trường đại học. Đội ngũ nghệ nhân. Nhà thiết kế. Nghệ sĩ. Doanh nghiệp sáng tạo. Cộng đồng thực hành văn hóa.

Một thành phố sáng tạo không nhất thiết phải tạo ra tất cả những nguồn lực ấy từ đầu.

Bài toán quan trọng hơn là kết nối những gì thành phố đã có theo những quan hệ mới.

Đó cũng là lý do chuyển từ “một lễ hội sáng tạo” sang “một hệ sinh thái sáng tạo đô thị” là một thay đổi đáng chú ý. Nếu sáng tạo chỉ xuất hiện khi có sự kiện, thành phố có những khoảnh khắc sáng tạo. Nếu các kết nối tiếp tục hoạt động giữa những sự kiện, thành phố bắt đầu có một hạ tầng sáng tạo.

Bát Tràng, theo nghĩa đó, là một trường hợp nhỏ nhưng khá rõ để quan sát quá trình này.

Khi di sản trở thành nguồn lực của tương lai

Điều khó nhất đối với một thành phố giàu di sản như Hà Nội có lẽ không phải lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển.

Câu hỏi thú vị hơn là làm thế nào để sự phát triển mới được sinh ra từ chính những lớp văn hóa đã tạo nên thành phố.

Kinh tế sáng tạo mở ra một khả năng như vậy.

Trong đó, di sản không chỉ là đối tượng để trưng bày. Nghề thủ công không chỉ là hoạt động cần bảo tồn. Nhà thiết kế không chỉ tạo ra hình thức. Doanh nghiệp không chỉ đứng ở cuối chuỗi để bán hàng.

Mỗi chủ thể trở thành một phần của quá trình cùng tạo ra giá trị.

Và đó cũng có thể là một cách để hiểu sâu hơn danh hiệu Thành phố Sáng tạo mà Hà Nội đang mang: không phải một danh hiệu dành cho những gì thành phố đã có, mà là một cam kết về cách thành phố sử dụng những nguồn lực ấy cho tương lai.

Nếu những sản phẩm vừa xuất hiện ở Bát Tràng tiếp tục đi được từ ý tưởng đến sản xuất, từ xưởng nghề đến thị trường, thì điều đáng ghi nhận sẽ không chỉ là một cuộc thi đã tìm ra những mẫu gốm đẹp.

Nó sẽ cho thấy một vòng đời mới đang được thử nghiệm cho sáng tạo làng nghề:

từ di sản đến thiết kế, từ thiết kế đến sản phẩm, từ sản phẩm đến thị trường — và từ thị trường trở lại nuôi dưỡng di sản.

———————-

Nguồn:

1. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội: Thông tin công bố Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 và Mạng lưới Không gian sáng tạo Hà Nội.
2. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội: Thông tin chương trình “Tụ hội Sáng tạo – Hành trình đến Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026”.
3. Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội: Thể lệ Cuộc thi Thiết kế sáng tạo sản phẩm quà tặng và quà lưu niệm Bát Tràng năm 2026, ban hành kèm Quyết định số 414/QĐ-HHTCMN ngày 21/7/2026.
4. Khuyến nông Hà Nội – Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội: Thông tin chuyên đề về đổi mới sáng tạo trong thiết kế mẫu sản phẩm gốm sứ Bát Tràng.