Chợ Đồng Xuân được lựa chọn là một trong những địa điểm chính của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, đồng thời là nơi dự kiến diễn ra chương trình nghệ thuật thị giác có sự tham gia của các nghệ sĩ quốc tế. Khác với bảo tàng hay gallery, đây là một không gian thương mại vẫn vận hành hằng ngày, với những lớp đời sống đã hình thành qua nhiều thế hệ. Vì vậy, câu hỏi đặt ra không chỉ là sẽ trưng bày tác phẩm gì, mà còn là nghệ thuật có thể hiện diện như thế nào trong một không gian vốn đã có lịch sử, ký ức, con người và nhịp sống riêng.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, người phụ trách chương trình nghệ thuật thị giác của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, cho biết năm nay Lễ hội đặt mục tiêu mời nghệ sĩ quốc tế tham gia, hướng tới những trao đổi chính thức về văn hóa – nghệ thuật giữa Việt Nam và nước ngoài, đồng thời từng bước xây dựng vị thế quốc tế cho Lễ hội. Chợ Đồng Xuân được xác định là địa điểm trưng bày của chương trình này. 

Từ cuối năm 2025, nhóm giám tuyển, nghệ sĩ và người làm nghiên cứu đã nhiều lần khảo sát chợ, thu thập hình ảnh, âm thanh, bản đồ, bản vẽ và các cuộc phỏng vấn. Cuộc trao đổi với Nguyễn Anh Tuấn hé mở cách một triển lãm đang được chuẩn bị từ chính những lớp đời sống của Chợ Đồng Xuân, thay vì coi nơi đây đơn thuần như một địa điểm để đặt tác phẩm.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn

Vì sao Chợ Đồng Xuân được chọn làm địa điểm cho chương trình nghệ thuật thị giác của Lễ hội năm nay?

Trước hết, sự lựa chọn Chợ Đồng Xuân là của Ban Tổ chức Lễ hội chứ không phải của riêng giám tuyển.

Với chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, một trong những vấn đề được đặt ra là công nghiệp văn hóa phải có khả năng đóng góp vào sự phát triển kinh tế và xã hội. Văn hóa không chỉ tạo ra giá trị tinh thần mà còn có thể tạo nguồn thu, lợi ích vật chất và hỗ trợ cho sự phát triển kinh tế.

Chợ Đồng Xuân vốn là một trung tâm kinh tế truyền thống của Hà Nội. Nếu nhìn lại lịch sử, khu vực này có mối quan hệ rất sâu với cấu trúc “Kinh kỳ – Kẻ Chợ”. “Kẻ Chợ” vừa là khu vực buôn bán, vừa là không gian sinh sống và sinh hoạt cộng đồng của người Hà Nội xưa.

Hàng hóa từ các vùng miền, các làng nghề theo đường thủy về Hà Nội tập trung ở khu vực quanh Chợ Đồng Xuân, từ đó hình thành những phố nghề và khu vực 36 phố phường. Có thể nói lịch sử phát triển đô thị Hà Nội gắn bó khá sâu với Chợ Đồng Xuân. 

Khi người Pháp quy hoạch lại Hà Nội, họ cũng dành nguồn lực để xây dựng chợ. Sau này, trong quá trình phát triển của thành phố, Chợ Đồng Xuân tiếp tục gắn với cả đời sống kinh tế lẫn đời sống văn hóa.

Vì có nhiều lớp như vậy nên việc lựa chọn Chợ Đồng Xuân để làm địa điểm triển lãm nghệ thuật quốc tế có thể tạo ra một điểm nhấn rất khác so với các kỳ Lễ hội trước. Nhưng đồng thời nó cũng là một thách thức lớn. 

Anh bắt đầu khảo sát Chợ Đồng Xuân từ thời điểm nào?

Khoảng tháng 11 năm ngoái, sau khi nhận được lời mời của Ban Tổ chức Lễ hội, tôi bắt đầu đến Chợ Đồng Xuân.

Sau đó chúng tôi đi khảo sát nhiều lần. Có một giai đoạn gần hai tháng, nhóm gồm các nghệ sĩ và những người làm nghiên cứu tiến hành thu thập một bộ dữ liệu xã hội học về đời sống của chợ.

Chúng tôi chia thông tin thành nhiều dạng: hình ảnh, âm thanh, các câu chuyện phỏng vấn, bản đồ, bản vẽ… Đồng thời ghi nhận các gian hàng, tiểu thương và những nhóm người đang hoạt động trong chợ. 

Một buổi khảo sát tại chợ Đồng Xuân

Trong quá trình đó, nhóm nghiên cứu nhận ra điều gì về những người đang tạo nên đời sống của chợ?

Nhìn từ bên ngoài, mọi người thường thấy các cửa hàng và tiểu thương là chính. Nhưng thực tế trong chợ còn có nhiều nhóm khác.

Có người giúp việc cho tiểu thương, người bảo vệ, người bốc vác, người làm vệ sinh, người làm công tác an ninh… Có thể chia thành khoảng sáu, bảy lớp cư dân khác nhau.

Mỗi người có một sự gắn bó riêng và chính họ cũng tạo nên những đời sống khác nhau trong ngôi chợ. 

Chúng tôi còn thực hiện các cuộc phỏng vấn và xây dựng bản đồ âm thanh của những vị trí khác nhau trong chợ, ở các khung giờ khác nhau.

Việc nghiên cứu đến bây giờ vẫn tiếp tục bởi các nghệ sĩ quốc tế ở rất xa. Họ dự kiến chỉ sang Việt Nam khoảng hai đến ba tuần trước khi Lễ hội khai mạc để thực hiện tác phẩm. Vì thế phần lớn ý tưởng phải được suy nghĩ và phát triển từ xa.

Bộ hồ sơ dữ liệu xã hội học được xây dựng để hỗ trợ họ có thể hiểu ngôi chợ từ nhiều chiều nhất có thể trước khi trực tiếp đến Hà Nội. 

Sau nhiều lần khảo sát, có một hình ảnh hay câu chuyện nào khiến anh cảm thấy rất đặc trưng cho Chợ Đồng Xuân không?

Những câu chuyện gắn với đời sống và bản sắc riêng của Chợ Đồng Xuân rất nhiều.

Nếu nhìn về lịch sử, khu vực này đã có một đời sống từ trước thời Pháp thuộc. Sau đó người Pháp quy hoạch và xây dựng lại chợ. Qua những giai đoạn lịch sử khác nhau, cùng với sự thay đổi của xã hội, chính trị, văn hóa và kinh tế, ngôi chợ hình thành nhiều lớp bản sắc.

Có những đặc điểm rất dễ nhận ra, chẳng hạn kiến trúc với năm vòm cửa. Chỉ cần nhìn hình ảnh ấy, người ta đã có thể liên tưởng tới Chợ Đồng Xuân.

Chợ cũng có những đặc tính riêng về thương mại. Đây vốn là một chợ bán buôn chứ không phải chủ yếu bán lẻ. Một số ngành hàng, như vải chẳng hạn, đã gắn với nơi này rất lâu. 

Nhưng trong quá trình khảo sát, chúng tôi còn gặp những câu chuyện cá nhân rất thú vị.

Có những gia đình đã bán hàng ở Chợ Đồng Xuân qua nhiều đời. Có một người chúng tôi phỏng vấn đã gần 90 tuổi nhưng ngày nào vẫn ra chợ bán hàng. Bà rất minh mẫn và nhớ rất tốt những gì mình đã trải qua tại đây.

Những câu chuyện ấy chỉ là câu chuyện cá nhân, nhưng lại mang những yếu tố rất riêng của Chợ Đồng Xuân.

Vì vậy, bản sắc của ngôi chợ có thể được tìm thấy ở rất nhiều góc cạnh: từ kiến trúc, lịch sử cho đến từng con người và từng mẩu ký ức trong chợ. 

Những câu chuyện của tiểu thương có được đưa trực tiếp vào tác phẩm hay triển lãm không?

Không phải theo cách lấy nguyên một câu chuyện đời sống rồi đưa thẳng vào tác phẩm.

Chúng tôi cố gắng thu thập nhiều câu chuyện và thông tin về đời sống, lịch sử, những hoạt động hằng ngày của chợ. Nhưng sau đó là công việc của nghệ sĩ.

Ở vị trí giám tuyển, tôi xây dựng cơ sở dữ liệu cho triển lãm và đưa ra hướng ý tưởng chung bao trùm. Còn nghệ sĩ phải có cách ứng xử riêng của họ để làm tác phẩm.

Tôi không muốn can thiệp quá nhiều vào cách nghệ sĩ xử lý những chất liệu ấy, trừ khi ý tưởng đi quá xa khỏi định hướng của triển lãm. 

Nghệ thuật cũng không vận hành bằng cách lấy nguyên “nguyên liệu sống” rồi bê vào tác phẩm. Cũng giống như nhà văn không đơn giản đưa nguyên một câu chuyện đời sống vào tác phẩm mà không qua quá trình sáng tạo. 

Phỏng vấn trực tiếp tiểu thương chợ Đồng Xuân

Vậy yêu cầu của giám tuyển đối với các nghệ sĩ khi làm việc tại Chợ Đồng Xuân là gì?

Chúng tôi dành nhiều thời gian nghiên cứu rất chi tiết về ngôi chợ để hiểu nó tốt nhất có thể và truyền đạt những thông tin ấy cho nghệ sĩ.

Yêu cầu là tác phẩm phải lấy chất liệu từ chính đời sống của Chợ Đồng Xuân, hoặc phải có được một sự gắn kết, hòa hợp hay đối thoại nào đó với ngôi chợ.

Không thể đem một thứ ở nơi khác đến đây rồi chỉ trưng bày.

Đó là một định hướng rất rõ trong quá trình giám tuyển, phát triển ý tưởng và hình thành triển lãm. 

Khoảng cách giữa nghệ thuật đương đại và đời sống của tiểu thương chắc chắn không nhỏ. Trong quá trình khảo sát, các anh tiếp cận người bán hàng như thế nào?

Đúng là có một khoảng cách.

Tiểu thương ở chợ ít có cơ hội va chạm hay trải nghiệm nghệ thuật theo những mô hình như thế này.

Trong khi đó, xu hướng đưa nghệ thuật trở lại các không gian sống, những nơi có bản sắc văn hóa và lịch sử riêng, đang ngày càng phát triển. Nghệ thuật không nhất thiết chỉ được trưng bày trong bảo tàng hoặc gallery — những không gian có sẵn cho việc trưng bày và tách khỏi bối cảnh đời sống. 

Với Chợ Đồng Xuân, việc này cần sự hợp tác của nhiều bên.

Chúng tôi quay đi quay lại nhiều lần để những người ở chợ dần quen với sự xuất hiện của nhóm nghiên cứu.

Ban quản lý chợ, tức Công ty Cổ phần Đồng Xuân, hỗ trợ rất nhiều trong việc kết nối. Họ tuyên truyền thông tin về Lễ hội qua hệ thống loa công cộng, tiếp xúc với cư dân và tiểu thương, đồng thời trực tiếp dẫn chúng tôi đến gặp và giới thiệu với người bán hàng để có thể trò chuyện.

Nếu không có sự hỗ trợ đó thì việc tiếp cận sẽ khó hơn rất nhiều. 

Đến thời điểm này, anh đánh giá phản ứng của tiểu thương với việc đưa nghệ thuật vào chợ như thế nào?

Thực ra chưa thể đánh giá đầy đủ.

Triển lãm chưa diễn ra, các tác phẩm chưa thực sự xuất hiện trong không gian chợ. Hiện tại những gì chúng tôi làm mới chủ yếu là giải thích, trao đổi, tạo sự giao tiếp để những người ở đây biết rằng sắp có một hoạt động như vậy.

Phải đến khi nghệ thuật thực sự hiện diện trong chợ thì mới biết tiểu thương tiếp nhận nó như thế nào. 

Việc họ chưa quan tâm cũng rất bình thường. Tiểu thương có công việc kinh doanh của họ phải duy trì, hoạt động mua bán diễn ra liên tục.

Hiện tại chưa xuất hiện sự phản đối rõ ràng. Nhưng chúng tôi cũng hiểu rằng nếu tác phẩm nghệ thuật hay các hoạt động văn hóa – nghệ thuật ảnh hưởng đến việc kinh doanh của họ thì họ sẽ phản đối. Điều đó là dễ hiểu. 

Trong cách anh hình dung triển lãm, tiểu thương là đối tượng để nghệ sĩ quan sát hay là người trực tiếp tham gia?

Họ phải là đối tượng trực tiếp tham gia.

Ở đây không có ai quan sát ai cả.

Đây là một ngôi chợ, một không gian công cộng, một không gian chung mà tất cả mọi người cùng chia sẻ.

Việc đem triển lãm nghệ thuật vào là đưa thêm một yếu tố rất mới. Chúng tôi hy vọng nó có thể gắn với ngôi chợ ở một mức độ nào đó, dần trở thành một phần của đời sống ở đây và góp phần làm mới chính ngôi chợ. 

Có khả năng một số tác phẩm sẽ tiếp tục ở lại Chợ Đồng Xuân sau khi Lễ hội kết thúc không?

Chúng tôi hy vọng có một số tác phẩm có thể để lại lâu dài ở chợ thay vì sau triển lãm lại phải tháo dỡ.

Ví dụ, dự kiến có một số bức tranh tường lớn của các nghệ sĩ quốc tế được thực hiện tại Chợ Đồng Xuân.

Một số tác phẩm sắp đặt cũng được phát triển từ những nguyên vật liệu ở chợ. Chẳng hạn nghệ sĩ Lê Văn Sơn, một nghệ sĩ Việt Nam sống tại Đức, có ý tưởng thực hiện một tác phẩm điêu khắc – sắp đặt bằng các loại hạt khô có trong chợ. Sau thời gian trưng bày, dự kiến tác phẩm cũng có thể được giữ lại.

Nếu những việc đó thực hiện được, tôi hy vọng sau Lễ hội, Chợ Đồng Xuân sẽ có một sự biến đổi nào đó, không hoàn toàn trở lại như trước. 

Việc có các nghệ sĩ quốc tế tham gia đặt thêm những thách thức gì cho quá trình chuẩn bị?

Danh sách nghệ sĩ chính thức tham gia đã được xác nhận.

Thách thức là họ ở xa và chỉ sang Việt Nam khoảng hai đến ba tuần trước thời điểm khai mạc. Vì vậy, phần lớn quá trình suy nghĩ và phát triển ý tưởng diễn ra từ xa, trong khi họ thiếu sự kết nối trực tiếp với thông tin tại Chợ Đồng Xuân.

Đó là lý do chúng tôi phải xây dựng bộ hồ sơ dữ liệu xã hội học để hỗ trợ họ.

Hiện tại, các nghệ sĩ và ý tưởng đã được lựa chọn, sắp xếp và được Ban Tổ chức xác nhận. Giai đoạn tiếp theo là chuẩn bị các phương án hậu cần, trang thiết bị và nhân sự để khi nghệ sĩ sang Hà Nội, trong khoảng thời gian tương đối ngắn, họ có thể thực hiện tác phẩm hiệu quả nhất. 

Sau quá trình khảo sát và chuẩn bị đến thời điểm này, điều anh quan tâm nhất ở cuộc gặp giữa nghệ thuật và Chợ Đồng Xuân là gì?

Tôi nghĩ điều quan trọng là tác phẩm phải được hình thành trên cơ sở hiểu ngôi chợ.

Chợ Đồng Xuân có nhiều lớp lịch sử, nhiều câu chuyện, nhiều nhóm người khác nhau. Công việc của chúng tôi là cố gắng thu thập những thông tin ấy, xây dựng cơ sở dữ liệu và đưa ra định hướng chung.

Sau đó mỗi nghệ sĩ sẽ phải tìm cách ứng xử của riêng mình với không gian này. 

Triển lãm chưa diễn ra nên hiện tại chúng tôi cũng chưa thể nói trước người dân trong chợ sẽ tiếp nhận những tác phẩm như thế nào.

Điều đó chỉ có thể biết được khi nghệ thuật thực sự xuất hiện và cùng tồn tại với đời sống hằng ngày ở đây.