Ra đời từ một phòng đọc nhỏ trong khu tập thể cũ, CA’ Library đã phát triển trở thành mạng lưới 8 thư viện kiến trúc – nghệ thuật tại Hà Nội và Đà Lạt được vận hành theo mô hình cộng đồng. Qua câu chuyện của kiến trúc sư Nguyễn Công Hiệp, bài viết nhìn lại cách một không gian đọc chuyên sâu được hình thành, duy trì và mở rộng bằng niềm tin, sự tự giác và chia sẻ tri thức như một hạ tầng mềm nhưng bền bỉ cho hệ sinh thái sáng tạo và công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Kiến trúc sư Nguyễn Công Hiệp

Động lực nào khiến anh quyết định sáng lập và duy trì CA’ Library, một thư viện kiến trúc chuyên sâu, phi lợi nhuận?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: Khởi đầu rất đơn giản: Từ thời sinh viên, tôi đã thấy rõ sách kiến trúc, nghệ thuật, thiết kế vừa đắt vừa khó tìm. Có lúc không có tiền thì không mua nổi. Đến khi có điều kiện hơn, nhiều đầu sách hay lại trở thành hàng hiếm. Với sinh viên và người mới vào nghề, việc tiếp cận sách chuyên ngành vì vậy rất khó.

Ban đầu, tôi tích sách vì nhu cầu học tập và làm nghề của chính mình. Khi còn ít, tâm lý thường là quý, giữ kỹ, thậm chí ngại cho mượn vì sợ hỏng hay thất lạc. Nhưng càng về sau, khi lượng sách nhiều lên, tôi nhận ra hai điều: Một là sách nếu chỉ nằm trên giá thì tri thức không được “luân chuyển”. Hai là nhu cầu của cộng đồng – nhất là các bạn sinh viên – lớn hơn rất nhiều so với khả năng của từng cá nhân.

Năm 2014, tôi mở một phòng sách nhỏ để mọi người cùng đọc – lúc đó đơn giản chỉ là một chỗ để chia sẻ sách và trao đổi học thuật. Ngay khi mở ra, thư viện nhận được rất nhiều sự ủng hộ từ cộng đồng kiến trúc: Có người đến đọc, có người trao tặng sách. Chính sự đóng góp ấy khiến CA’ tăng trưởng liên tục theo năm tháng.

Thời điểm bắt đầu, anh nhìn thấy vấn đề rõ nhất của việc đọc sách chuyên ngành ở Hà Nội là gì?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: Có hai rào cản rất rõ: Đắt và hiếm. Đắt thì dễ hiểu, vì phần lớn là sách ngoại văn, in ấn dày, nhiều hình ảnh, chất lượng giấy tốt. Nhưng khó hơn là chuyện hiếm: có những đầu sách hay, mình không mua được ngay thì vài năm sau muốn tìm lại cũng không còn. Thành ra với sinh viên và người mới vào nghề, việc tiếp cận tài liệu chuyên ngành gần như phụ thuộc vào may mắn, hoặc phải có người quen mang về từ nước ngoài.

Vì vậy, khoảng trống không chỉ là thiếu một chỗ bán sách, mà là thiếu một kênh chia sẻ tri thức đủ tin cậy và đủ bền bỉ để người trẻ có thể “đọc trước khi mua”, hoặc đọc như một cách tự học dài hạn.

Phòng sách đầu tiên vận hành ra sao, và vì sao một không gian 15-20m² lại có thể trở thành điểm hẹn của cộng đồng?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: Không gian khi ấy rất nhỏ, kiểu “du kích”: Một phòng trong khu tập thể cũ, diện tích chỉ khoảng 15-20m², ấm cúng nhưng chật. Bù lại, nó tạo ra cảm giác gần gũi: Người đọc đến không chỉ để lật sách, mà để ngồi lại, trao đổi, hỏi nhau về trường lớp, bài vở, hành nghề. Ở thời điểm đó, điều quan trọng không phải thư viện có hoành tráng hay không, mà là nó tạo được một trải nghiệm đọc có tính cộng đồng.

Có những buổi nói chuyện thu hút tới 50 người. Phòng không thể “đủ chỗ” theo tiêu chuẩn thông thường, nên không gian buộc phải tự biến hình: Kê lại bàn ghế, mở rộng thêm phần ban công, và khi quá đông thì người đứng tràn ra hành lang, cầu thang. Thậm chí có lúc cả cầu thang của khu tập thể trở thành nơi mọi người gặp gỡ, hàn huyên, chờ đến lượt vào nghe. Điều đó cho thấy nhu cầu về một không gian tri thức của cộng đồng kiến trúc là có thật, và rất mạnh.

Chính từ những trải nghiệm ấy, tôi hiểu rằng CA’ không thể dừng lại ở một phòng sách nhỏ. Nó cần lớn lên theo đúng nhu cầu sử dụng, nhưng vẫn giữ được cái “hồn” ban đầu: Tri thức được chia sẻ tự do, dựa trên niềm tin và sự tự giác.

Không gian thư viện CA’ Library

Từ điểm khởi đầu đó, CA’ đã phát triển thành mạng lưới 8 địa điểm như thế nào?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: Sau vài năm hoạt động, CA’ chuyển sang những địa điểm rộng rãi hơn và bắt đầu bước vào giai đoạn mở rộng bằng liên kết: Thay vì tự gánh toàn bộ chi phí mặt bằng, CA’ được hỗ trợ không gian ở các điểm phù hợp và dần hình thành nhiều cơ sở theo chuyên đề. Sự mở rộng này không phải để “làm lớn” bằng hình thức, mà để giải quyết đúng bài toán ban đầu: Làm sao để người trẻ dễ tiếp cận sách chuyên ngành hơn, ở nhiều khu vực hơn, và trong những bối cảnh phù hợp hơn.

Sau hơn một thập kỷ, CA’ hiện phát triển thành mạng lưới gồm 7 cơ sở tại Hà Nội và 1 điểm liên kết tại Đà Lạt. Mỗi nơi có sắc thái và chủ đề riêng, nhưng vẫn thống nhất một tinh thần: Tạo ra những không gian đọc chuyên sâu, nơi tri thức được luân chuyển và cộng đồng sáng tạo có thể gặp nhau một cách tự nhiên.

CA’ vận hành thế nào để vẫn bền vững khi không phải mô hình kinh doanh và không có nhân sự thường trực?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: Ngay từ đầu, CA’ giảm tối đa chi phí vận hành: Tận dụng không gian được hỗ trợ, không xây dựng bộ máy nhân sự cứng và đặt trọng tâm vào văn hóa tự giác. Người đọc đến sử dụng tại chỗ hoặc mượn về đều làm theo hướng dẫn, tự thực hiện quy trình mượn – trả (về sau có các bước hỗ trợ như quét mã QR).

Đọc tại chỗ luôn miễn phí. Việc mượn sách về chỉ cần đăng ký thành viên với mức phí tượng trưng, nhằm bù một phần chi phí vận hành cơ bản. Các nghiệp vụ như thống kê, dán nhãn, bọc sách, sắp xếp… được hỗ trợ bởi tình nguyện viên và cộng tác viên theo từng đợt, thay vì một đội ngũ trực thư viện cố định.

Khi mở rộng thành nhiều cơ sở, CA’ làm gì để giữ được chất lượng và sự đồng nhất?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: CA’ không sao chép một mô hình fixed cho mọi nơi, mà lựa chọn cách “cấy” vào các không gian phù hợp. Trước khi mở một cơ sở, tôi luôn cân nhắc kỹ bối cảnh: Đối tượng sử dụng, mối liên hệ với trường học hay cộng đồng sáng tạo xung quanh và khả năng vận hành lâu dài.

Mỗi địa điểm được xây dựng theo chủ đề sách riêng, phù hợp với đặc điểm không gian và người đọc. Việc hợp tác với các không gian như Complex 01, AGOhub, Toong hay các trường đại học giúp CA’ có điều kiện tồn tại mà không phải gánh nặng chi phí thuê mặt bằng, đồng thời trở thành một phần của đời sống tri thức trong chính các không gian đó.

Thách thức lớn nhất khi xây dựng các bộ sách chủ yếu là do đến từ đóng góp của cộng đồng, nguồn sách rất đa dạng và không đồng đều. Công việc nặng nhất là phân loại, phân bổ và lọc: Đưa sách về đúng cơ sở, xử lý trùng lặp, và chuyển những đầu sách ít phù hợp với CA’ sang các thư viện hoặc không gian cộng đồng khác để sách tiếp tục được đọc.

Xin chúc mừng CA’ trở thành thành viên số 001 của Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội. Anh nhìn nhận vai trò của một thư viện chuyên sâu như CA’ đối với sự phát triển Công nghiệp Văn hóa tại Hà Nội như thế nào?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: Cảm ơn bạn.

Nếu nói theo ngôn ngữ phát triển ngành, thì các ngành sáng tạo luôn cần một thứ nền: Tri thức, tư liệu và khả năng cập nhật. Đọc không chỉ là thói quen văn hóa, mà là một phần của chuỗi sản xuất sáng tạo. Người làm nghề cần đọc để mở rộng vốn tham chiếu, hiểu lịch sử, hiểu ngôn ngữ tạo hình, hiểu phương pháp. Khi nền tảng đó thiếu, sản phẩm sáng tạo dễ bị lặp lại, thiếu chiều sâu, hoặc chỉ chạy theo hình thức.

Ở Hà Nội, câu chuyện Công nghiệp Văn hóa thường được nói nhiều bằng sự kiện, không gian, lễ hội. Nhưng để ngành bền vững, phải có “hạ tầng mềm” đi kèm, nơi người trẻ có thể học, tra cứu, đối thoại, và tích lũy tư duy dài hạn. Thư viện chuyên sâu giống như một nơi nuôi dưỡng năng lực nghề, để từ đó mới có thể sinh ra dự án tốt, thực hành tốt và sản phẩm văn hóa có giá trị. Vì vậy, CA’ không đứng ngoài Công nghiệp Văn hóa, mà nằm ở tầng gốc của nó.

Theo anh, các không gian đọc như CA’ bổ sung điều gì cho hệ sinh thái không gian văn hóa sáng tạo của thành phố, đặc biệt là về “mạng lưới tri thức”?

KTS. Nguyễn Công Hiệp: Tôi nghĩ Hà Nội có lợi thế lớn về di sản kiến trúc và các lớp lịch sử chồng lên nhau. Nhưng có một vấn đề là nhiều giá trị nằm đó mà công chúng ít “đọc ra”, hoặc đi qua hàng ngày mà không nhận ra. Khi thành phố thúc đẩy câu chuyện sáng tạo, một mạng lưới không gian là cần, nhưng mạng lưới tri thức còn cần hơn: Hệ thống giúp người ta hiểu sâu, hiểu đúng và có “ngôn ngữ” để “trò chuyện” về những giá trị ấy.

CA’ đóng góp ở chỗ tạo ra các điểm chạm tri thức rất cụ thể: Đến đọc sách, đến xem tư liệu, đến nghe nói chuyện, hoặc đơn giản là ngồi cùng nhau trong một không gian đủ yên để học. Khi có nhiều cơ sở, CA’ giống như những “trạm” tri thức nằm trong các tổ hợp sáng tạo khác nhau, giúp tri thức len vào đời sống thay vì đứng riêng như một hoạt động hàn lâm. Và vì CA’ vận hành bằng tinh thần cộng đồng, nên nó dễ tạo cảm giác thuộc về: người đọc không chỉ “đến sử dụng”, mà còn “đến để gắn bó”.

Trong quá trình mở rộng, anh có nhắc tới việc học hỏi mô hình ở các nước như Thái Lan (trung tâm thiết kế, thư viện vật liệu…). Từ góc nhìn đó, Hà Nội đang thiếu gì và CA’ đang đứng ở đâu trong bức tranh ấy?
KTS. Nguyễn Công Hiệp: Nhìn sang các nước đi trước, họ xem thiết kế và sáng tạo là chiến lược quốc gia từ rất sớm, nên họ đầu tư bài bản vào hạ tầng: trung tâm thiết kế, thư viện sách, thư viện vật liệu, hệ thống kết nối nguồn lực. Cái quan trọng ở đây không chỉ là có một tòa nhà lớn, mà là có một hệ thống giúp người làm nghề liên tục cập nhật và có nơi để nghiên cứu.

Hà Nội hiện vẫn thiếu những hạ tầng như vậy ở quy mô lớn. Trong bối cảnh đó, CA’ giống như một cách làm “từ dưới lên”: bắt đầu nhỏ, dựa vào cộng đồng, và mở rộng bằng liên kết. Nó chưa thể thay thế các đầu tư lớn của nhà nước, nhưng có thể làm một việc rất quan trọng: giữ cho nhu cầu học hỏi của người trẻ không bị đứt đoạn, và chứng minh rằng thư viện chuyên sâu hoàn toàn có thể sống được nếu biết dựa vào niềm tin, sự tự giác và mạng lưới đối tác phù hợp.

Tầm nhìn dài hạn của anh với CA’ là gì?
KTS. Nguyễn Công Hiệp: Tôi nghĩ bước tiếp theo không chỉ là “thêm điểm”, mà là “thêm kết nối”. Một thư viện không thể sở hữu hết mọi đầu sách cần thiết, và một thành phố cũng không thể dồn hết nguồn lực để mua mọi thứ. Vì vậy, điều tôi hướng tới là một hệ thống có thể chia sẻ nguồn lực giữa nhiều đơn vị.

Ở mức cơ bản nhất, có thể bắt đầu từ việc chia sẻ danh mục: Để người cần một cuốn sách biết nó đang nằm ở đâu, trong giá sách nào, văn phòng nào, thư viện nào. Ở mức cao hơn, có thể tiến tới những cơ chế chia sẻ theo điều kiện của từng bên: có nơi cho đọc tại chỗ vài buổi mỗi tuần, có nơi tham gia mượn liên kết theo thời hạn, có nơi hỗ trợ đầu sách theo chủ đề. Khi mạng lưới ấy hình thành, lợi ích nhân lên cho rất nhiều người trẻ, vì cơ hội tiếp cận tư liệu sẽ rộng hơn mà không cần mỗi cá nhân phải tự mua mọi thứ.

Hiện tại khi có nhiều cơ sở hơn, bài toán bền vững sẽ rõ hơn. Hiện tại, CA’ vẫn cố giữ tinh thần ban đầu: Vận hành dựa trên tự giác, tận dụng tối đa sự hỗ trợ về không gian và cộng tác viên theo nghiệp vụ. Nhưng về lâu dài, tôi có suy nghĩ tới việc kết hợp với những đơn vị có tầm nhìn gần nhau để hướng tới mô hình bền vững hơn, kiểu doanh nghiệp xã hội. Khi đó, CA’ có thể tiếp cận thêm nguồn hỗ trợ, làm được nhiều dự án chuyên môn hơn, và đầu tư bài bản hơn cho các hoạt động cộng đồng – giáo dục.