Trong nếp nghĩ quen thuộc nhiều thập niên, làng nghề thường được xếp vào ngăn “di sản cần bảo tồn” – những giá trị quý nhưng tĩnh tại, gắn với quá khứ nhiều hơn tương lai. Thế nhưng từ cuối thập niên 2010, một cách tiếp cận khác đã định hình trên bình diện quốc tế: làng nghề không phải bảo tàng sống cần gìn giữ, mà là một trung tâm sáng tạo đương đại, một thực thể kinh tế – văn hóa có khả năng đổi mới, cạnh tranh và sinh lợi. Hội đồng Thủ công Thế giới (World Crafts Council – WCC) đang thúc đẩy chính cách nhìn ấy qua danh hiệu “Thành phố thủ công sáng tạo thế giới”. Hà Nội, với bốn làng nghề đã được ghi danh, đang đứng ngay tại giao điểm của hai lối tư duy đó.

Câu chuyện đáng chú ý không nằm ở một tấm bằng được trao, mà ở vị trí Việt Nam đã vươn tới: quốc gia đứng thứ hai thế giới về số lượng làng nghề trong mạng lưới, chỉ sau Iran. Đằng sau con số ấy là một chiến lược dài hơi.

Iran và bài học của quốc gia dẫn đầu

Muốn hiểu vị trí của Hà Nội, trước hết cần nhìn sang Iran – quốc gia dẫn đầu thế giới về số thành viên trong mạng lưới của Hội đồng Thủ công Thế giới, với hàng loạt địa danh như Isfahan, Tabriz (dệt thảm), Mashhad (đá quý), Lalejin (gốm). Bài học từ Iran khá rõ: một chính sách dài hạn gắn làng nghề với du lịch và xuất khẩu, hệ thống đào tạo nghệ nhân duy trì qua nhiều thế hệ, và sự công nhận cấp quốc gia làm bệ phóng cho công nhận quốc tế. Iran đã biến thủ công truyền thống thành một thương hiệu quốc gia có sức nặng.

Đối chiếu mô hình UNESCO: Jingdezhen và Icheon

Bên cạnh mạng lưới của Hội đồng Thủ công Thế giới còn một hệ thống khác cũng tôn vinh thủ công: Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO (UCCN) ở lĩnh vực Thủ công và Nghệ thuật dân gian. Đây là hai mạng lưới khác nhau, và phân biệt rõ là điều cần thiết.

Jingdezhen (Trung Quốc) được mệnh danh “Thủ phủ gốm sứ” với truyền thống làm gốm hơn 1.700 năm, được UNESCO công nhận từ năm 2014. Icheon (Hàn Quốc) – công nhận từ năm 2010 – là trung tâm thủ công lớn nhất Hàn Quốc với khoảng 320 xưởng gốm, chiếm tới 55% ngành gốm sứ nội địa, vận hành Lễ hội Gốm Icheon định kỳ. Hai cách đi khác nhau: Jingdezhen tập trung vào chiều sâu lịch sử và khối lượng sản xuất, Icheon chọn tổ chức sự kiện và chuyên môn hóa. Cả hai cho thấy thủ công truyền thống hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển đô thị nếu được tổ chức bài bản.

Đặc trưng Việt Nam: mạng lưới đa làng nghề

Điểm khác biệt của Hà Nội nằm chính ở cấu trúc. Khác với Iran (tập trung vào các thành phố trung tâm) hay Trung Quốc và Hàn Quốc (mỗi nơi nổi bật một loại nghề chủ đạo), Hà Nội theo đuổi mô hình mạng lưới đa làng nghề, nơi mỗi làng giữ một bản sắc riêng: Bát Tràng với gốm sứ, Vạn Phúc với lụa, Chuyên Mỹ với khảm trai sơn mài, Sơn Đồng với điêu khắc sơn mỹ nghệ.

Cơ sở cho hướng đi này là Đề án tổng thể phát triển làng nghề trên địa bàn Thành phố giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Với khoảng 1.350 làng nghề còn hiện diện, tiềm năng của Thủ đô “trăm nghề” là rất lớn, và chính sự đa dạng ấy là thế mạnh khó nơi nào sánh được.

Sự kiện tháng 5/2026 và vị trí số 2 thế giới

Tất cả những phân tích trên hội tụ vào một mốc cụ thể. Tháng 5/2026, tại Khu di tích Hoàng thành Thăng Long (Ba Đình, Hà Nội), UBND Thành phố Hà Nội đã tổ chức Lễ đón nhận danh hiệu làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

Theo tường thuật của Báo điện tử Vietnam Plus, trong bài phát biểu tại buổi lễ, Lãnh đạo UBND Thành phố Hà Nội cho biết hai làng nghề chính thức trở thành thành viên của mạng lưới. Sự kiện này cũng gắn với chuỗi hoạt động trưng bày, trình diễn và tạo tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ đặc sắc trong các ngày diễn ra lễ đón nhận.

Tại sự kiện, Đại diện Hội đồng Thủ công Thế giới cũng gửi lời chúc mừng tới các nghệ nhân và cộng đồng làng nghề, đồng thời cho rằng tên tuổi của các làng nghề không chỉ làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam mà còn góp phần làm phong phú di sản văn hóa thế giới. Trước đó, năm 2024, hai làng nghề gốm sứ Bát Tràng và dệt lụa Vạn Phúc đã gia nhập mạng lưới. Với việc bổ sung Chuyên Mỹ và Sơn Đồng, Hà Nội hiện có bốn làng nghề là thành viên – nhiều nhất cả nước – đưa Việt Nam trở thành quốc gia đứng thứ hai thế giới về số lượng thành viên, chỉ sau Iran.

Vị trí số 2 ấy là một dấu mốc đáng tự hào, nhưng không phải đích đến. Với khoảng 1.350 làng nghề còn ẩn chứa tiềm năng và tầm nhìn kéo dài tới năm 2050, Hà Nội hoàn toàn có cơ sở vươn lên thành một trong những trung tâm thủ công sáng tạo hàng đầu châu Á – nếu biết biến mỗi làng nghề thành một câu chuyện sáng tạo sống động, chứ không chỉ là di sản để ngắm nhìn. Khi đó, “Thủ đô trăm nghề” sẽ không còn là cách nói đẹp về quá khứ, mà là lời khẳng định về một tương lai Hà Nội đang chủ động kiến tạo.

Danh sách nguồn tin tham khảo

1. Báo điện tử VietnamPlus (TTXVN) – tường thuật Lễ đón nhận danh hiệu hai làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng gia nhập Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới (tháng 5/2026).
2. Chuyên trang An ninh Thủ đô – thông tin về việc Hà Nội có bốn làng nghề trong mạng lưới, Việt Nam đứng thứ hai thế giới sau Iran; Bát Tràng và Vạn Phúc được công nhận từ năm 2024.
3. Hội đồng Thủ công Thế giới (World Crafts Council, wccinternational.org) – tiêu chí và danh sách các thành phố/làng nghề thành viên, trong đó có các địa danh của Iran (Isfahan, Tabriz, Mashhad, Lalejin).
4. UNESCO – Mạng lưới các Thành phố sáng tạo (UCCN): trang chính thức về Jingdezhen (Trung Quốc, công nhận 2014) và Icheon (Hàn Quốc, công nhận 2010), lĩnh vực Thủ công và Nghệ thuật dân gian.