UNESCO tổ chức đối thoại khu vực về tính toàn vẹn thông tin và năng lực truyền thông, thông tin

Ảnh: Pixabay / UNESCO.

Hơn 180 đại biểu tham gia cuộc tọa đàm khu vực do UNESCO tổ chức, thảo luận về cách các cơ quan giám sát quyền tiếp cận thông tin tại Mỹ Latinh ứng phó với những thách thức mới từ thông tin sai lệch, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống thuật toán. Hội nghị nhấn mạnh rằng bảo đảm quyền tiếp cận thông tin trong thời đại số không chỉ là công khai thông tin, mà còn phải bảo đảm thông tin đầy đủ, dễ hiểu và có thể kiểm chứng.

Nhân Ngày Quốc tế Tiếp cận Thông tin Phổ cập (International Day for Universal Access to Information – IDUAI), Văn phòng UNESCO khu vực tại Montevideo đã tổ chức tọa đàm trực tuyến với chủ đề “Tính toàn vẹn thông tin và năng lực truyền thông, thông tin: Những thách thức mới đối với các cơ quan giám sát quyền tiếp cận thông tin công”.

Sự kiện thu hút hơn 180 đại biểu đến từ nhiều quốc gia trong khu vực Mỹ Latinh, tập trung thảo luận một vấn đề có ý nghĩa then chốt trong thời đại số: bảo đảm quyền tiếp cận thông tin công không chỉ đơn thuần là cung cấp thông tin, mà còn phải bảo đảm thông tin đó đầy đủ, dễ hiểu và có thể kiểm chứng.

Phát biểu khai mạc, bà Rosa González, Cố vấn khu vực về Truyền thông và Thông tin của UNESCO tại Mỹ Latinh và Caribe, nhấn mạnh rằng những biến đổi của hệ sinh thái thông tin đang tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức mới đối với quyền tiếp cận thông tin.

Các nền tảng số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã mở rộng mạnh mẽ khả năng tiếp cận và sản xuất thông tin. Tuy nhiên, sự lan truyền thông tin sai lệch trên quy mô lớn, cơ chế khuếch đại nội dung bằng thuật toán và sự xuất hiện ngày càng phổ biến của nội dung do AI tạo ra cũng đặt ra những câu hỏi quan trọng về độ tin cậy của thông tin và khả năng đánh giá thông tin của công dân.

Trong bối cảnh đó, tính toàn vẹn thông tin và năng lực truyền thông, thông tin ngày càng trở thành những yếu tố quan trọng của quyền tiếp cận thông tin.

Năng lực truyền thông và thông tin (Media and Information Literacy – MIL) không chỉ giới hạn ở khả năng nhận diện thông tin sai lệch. Khái niệm này còn bao hàm việc nâng cao năng lực tìm kiếm và tiếp cận thông tin, đánh giá có tư duy phản biện đối với nguồn tin và bối cảnh thông tin, hiểu được cách các nền tảng số và thuật toán định hình những nội dung mà người dùng nhìn thấy, từ đó đưa ra quyết định có cơ sở về những thông tin họ chia sẻ.

Từ quyền tiếp cận thông tin đến tính toàn vẹn thông tin

Tham gia thảo luận có bà Catalina Botero, Giám đốc Chương trình UNESCO Chair về Tự do Biểu đạt tại Đại học Los Andes; ông Eduardo Bertoni, Giám đốc Trung tâm Nhân quyền và Luật Nhân đạo thuộc Đại học American; bà María Jaraquemada, Ủy viên Hội đồng Minh bạch Chile; và bà Virginia Pardo, Giám đốc phụ trách Xã hội Thông tin tại Cơ quan Chính phủ điện tử và Xã hội Thông tin và Tri thức Uruguay (AGESIC). Tọa đàm do ông Marcos Mendiburu, chuyên gia tư vấn khu vực của UNESCO, điều phối.

Dựa trên các án lệ và kinh nghiệm thực tiễn tại nhiều quốc gia Mỹ Latinh, các đại biểu phân tích sự thay đổi của khuôn khổ truyền thống về quyền tiếp cận thông tin công trước những yêu cầu mới liên quan đến độ tin cậy và tính toàn vẹn của thông tin do cơ quan công quyền cung cấp.

Một điểm phân biệt quan trọng được nhấn mạnh tại tọa đàm: giải quyết vấn đề tính toàn vẹn thông tin không đồng nghĩa với việc thiết lập các cơ chế cho phép cơ quan công quyền quyết định thông tin hoặc quan điểm nào là “đúng sự thật”.

Thay vào đó, các cơ quan công quyền phải có khả năng chứng minh cơ sở của những thông tin mình cung cấp, bảo đảm tính toàn vẹn của thông tin và giải thích rõ những bằng chứng làm căn cứ cho các tuyên bố và quyết định chính thức.

Những trường hợp được trình bày từ Colombia, Mexico, Chile và hệ thống nhân quyền liên Mỹ cho thấy các tòa án, cơ quan giám sát quyền tiếp cận thông tin và những thiết chế giám sát khác đã bắt đầu giải quyết những khía cạnh khác nhau của thách thức này.

Trí tuệ nhân tạo đặt ra những yêu cầu mới về tính minh bạch

Một nội dung quan trọng khác của tọa đàm là tính minh bạch của thuật toán và việc các cơ quan công quyền ngày càng sử dụng rộng rãi trí tuệ nhân tạo.

Kinh nghiệm từ Chile và Uruguay cho thấy các khuôn khổ pháp lý và cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận thông tin có thể giúp công dân hiểu rõ khi nào cơ quan công quyền sử dụng các hệ thống tự động, những hệ thống đó được sử dụng vào mục đích gì, dựa trên nguồn dữ liệu nào và có thể ảnh hưởng ra sao đến những quyết định liên quan đến từng cá nhân.

Các đại biểu nhấn mạnh rằng đây còn là vấn đề liên quan trực tiếp đến niềm tin của công chúng.

Chẳng hạn, khi một cơ quan chính phủ không thể giải thích thuật toán đã góp phần như thế nào vào quyết định liên quan đến việc một công dân có được tiếp cận một chế độ phúc lợi công hay không, sự thiếu minh bạch đó có thể làm suy giảm niềm tin của người dân đối với các thiết chế công quyền, ngay cả khi những thông tin được sử dụng làm căn cứ cho quyết định là chính xác.

Hợp tác liên ngành là điều kiện thiết yếu

Một kết luận quan trọng được rút ra từ cuộc thảo luận là không một cơ quan hay tổ chức đơn lẻ nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ những thách thức nói trên.

Các cơ quan giám sát quyền tiếp cận thông tin có vai trò quan trọng, nhưng để ứng phó hiệu quả cần có sự phối hợp với những cơ quan phụ trách bảo vệ dữ liệu, viễn thông, bảo vệ người tiêu dùng, nhân quyền, trách nhiệm giải trình của chính phủ và quản trị số, cũng như các tổ chức xã hội dân sự, giới học thuật và những bên liên quan khác.

Kinh nghiệm của Uruguay là một ví dụ về tiềm năng của cách tiếp cận hợp tác này. Tại quốc gia này, những vấn đề về tiếp cận thông tin, chính phủ mở, công dân số, trí tuệ nhân tạo và quản trị số dân chủ ngày càng được giải quyết thông qua các sáng kiến có sự kết nối với nhau.

Tọa đàm được tổ chức trên cơ sở những kết quả nghiên cứu được trình bày trong Tài liệu thảo luận số 34 của UNESCO, công bố năm 2026. Tài liệu phân tích cách các cơ quan giám sát quyền tiếp cận thông tin tại Mỹ Latinh đang ứng phó với những vấn đề về tính toàn vẹn thông tin và năng lực truyền thông, thông tin.

Nghiên cứu đã xác định được một số phương thức thực hành mới đang hình thành trong khu vực. Tuy nhiên, nhiều sáng kiến vẫn còn phân tán hoặc mang tính ứng phó riêng lẻ, cho thấy sự cần thiết phải tăng cường hợp tác giữa các thiết chế và trao đổi kinh nghiệm.

Cuộc tọa đàm là một phần trong chuỗi hoạt động khu vực hưởng ứng Ngày Quốc tế Tiếp cận Thông tin Phổ cập, đồng thời thúc đẩy việc nhìn nhận lại sự phát triển của quyền tiếp cận thông tin trong bối cảnh môi trường số đang thay đổi nhanh chóng.

Nguồn: UNESCO, ngày 9/10/2026.

Bài viết gốc: Access to reliable information in the digital age