Một tuyến cầu cạn đường sắt hơn trăm năm tuổi, lâu nay chủ yếu được nhìn như ranh giới giữa phố cổ và khu vực phía sông Hồng, đang được Hà Nội đặt vào một vai trò mới. Việc khởi công dự án không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại và du lịch tại khu vực 131 vòm cầu Phùng Hưng – Gầm Cầu ngày 9/10 mở ra một bài toán lớn hơn việc chỉnh trang những vòm đá cũ: liệu di sản hạ tầng có thể trở thành xương sống của một hành lang văn hóa sáng tạo mới giữa trung tâm lịch sử và sông Hồng?

Các đại biểu thực hiện nghi thức khởi công, khánh thành và triển khai các dự án chào mừng 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô. Ảnh: VTV.vn

Chiều 9/10, trong lễ khánh thành, khởi công và triển khai 18 công trình, dự án tiêu biểu nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, Hà Nội chính thức khởi công dự án phát triển không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại và du lịch tại khu vực 131 vòm cầu đường sắt phía Nam cầu Long Biên.

Đây là một trong 14 dự án khởi công mới trong nhóm 18 công trình tiêu biểu được Thành phố công bố dịp này.

Nhưng khác với những dự án hạ tầng được xây dựng từ một khu đất mới, Phùng Hưng – Gầm Cầu bắt đầu từ một cấu trúc đã hiện diện hơn một thế kỷ trong đời sống Hà Nội.

Những vòm đá nằm dưới tuyến đường sắt nối ga Hà Nội với ga Long Biên từ lâu vừa là công trình giao thông, vừa là một phần ký ức đô thị. Nhiều vòm đã được xây bịt, một số không gian phía dưới được sử dụng cho sinh hoạt, kinh doanh hoặc làm lối đi. Năm 2017, Hà Nội từng thí điểm đục thông một số vòm, trong khi đoạn Phùng Hưng gần phố cổ đã trở nên quen thuộc với công chúng qua dự án tranh bích họa.

Lần triển khai này có quy mô và tham vọng khác hẳn.

131 gầm cầu đá dọc phố Phùng Hưng. Ảnh: Tạp chí Người Hà Nội

Không chỉ “mở những vòm cầu”

Theo thông tin sơ bộ được Sở Tài chính Hà Nội công bố, dự án nghiên cứu khu vực 131 vòm cầu đường sắt phía Nam cầu Long Biên và không gian hai bên tuyến Phùng Hưng – Gầm Cầu, kéo dài từ phố Cửa Đông tới ga Long Biên.

Trong phạm vi đó, hồ sơ hiện tại đề xuất nghiên cứu cải tạo và khai thác không gian trong 127 vòm cầu, đồng thời chỉnh trang cảnh quan, hạ tầng kỹ thuật, vỉa hè, lòng đường và tổ chức lại không gian công cộng.

Mục tiêu vì vậy không chỉ là mở những ô vòm đã bịt kín để đưa cửa hàng vào bên trong.

Dự án được đặt trong một bài toán tổng thể hơn: bảo tồn và phát huy giá trị di sản đô thị; hình thành không gian đi bộ; phát triển văn hóa, dịch vụ, thương mại, du lịch và kinh tế đêm; đồng thời gia cố kết cấu vòm cầu mà không làm giảm năng lực khai thác tuyến đường sắt phía trên.

Tổng mức đầu tư sơ bộ được công bố khoảng 1.137 tỷ đồng, trong đó phần vốn Nhà nước tham gia dự án PPP khoảng 445 tỷ đồng và phần vốn do nhà đầu tư thu xếp khoảng 692 tỷ đồng. Thời gian xây dựng theo hồ sơ đề xuất khoảng 21 tháng, với mốc dự kiến hoàn thành toàn tuyến vào ngày 30/6/2028.

Các con số này vẫn là thông tin sơ bộ và có thể được điều chỉnh trong quá trình lập báo cáo nghiên cứu khả thi.

Nhưng chúng cho thấy đây không còn là một thử nghiệm chỉnh trang quy mô nhỏ.

Một hành lang mới giữa phố cổ và sông Hồng

Điểm đáng chú ý nhất của dự án có lẽ nằm ở vị trí.

Phùng Hưng – Gầm Cầu chạy dọc rìa phía đông và phía bắc khu phố cổ, kết thúc gần ga Long Biên và cửa ngõ dẫn ra sông Hồng. Trong nhiều năm, tuyến đường sắt trên cao và những vòm đá phía dưới tồn tại gần giống một “bức tường” trong cấu trúc đô thị.

Nếu được tổ chức lại thành một chuỗi không gian công cộng liên tục, tuyến này có thể thay đổi quan hệ giữa phố cổ với khu vực phía sông.

Đó là lý do Thành phố xác định một trong những mục tiêu của dự án là hình thành không gian đô thị mới kết nối từ sông Hồng vào trung tâm Hà Nội.

Ý nghĩa này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Hà Nội đang đồng thời tìm cách tái thiết khu vực Đồng Xuân – Bắc Qua, phát triển kinh tế đêm, mở rộng mạng lưới không gian sáng tạo và từng bước đưa sông Hồng trở lại cấu trúc phát triển của trung tâm đô thị.

Chỉ trong vài trăm mét có chợ Đồng Xuân, phố cổ, ga Long Biên, cầu Long Biên, khu vực Bắc Qua và hàng loạt phố nghề, phố ẩm thực, điểm di sản.

131 vòm cầu có khả năng trở thành đường chỉ nối những điểm ấy lại với nhau.

Từ hạ tầng giao thông cũ đến hạ tầng văn hóa mới

Đây cũng là góc nhìn khiến dự án có ý nghĩa đối với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo.

Các thành phố lịch sử thường sở hữu rất nhiều cấu trúc được tạo ra cho một chức năng trong quá khứ nhưng không còn khai thác hết khả năng trong hiện tại: nhà máy cũ, nhà kho, ga đường sắt, cầu cạn hay công trình công nghiệp.

Thay vì phá bỏ để xây mới, nhiều mô hình tái sinh đô thị trên thế giới lựa chọn giữ lại cấu trúc vật chất, sau đó đưa những hoạt động văn hóa, nghệ thuật, sáng tạo, dịch vụ và đời sống cộng đồng vào bên trong.

Giá trị khi đó nằm ở sự chồng lớp.

Một vòm cầu vẫn kể được câu chuyện của lịch sử đường sắt Hà Nội, trong khi bên dưới có thể xuất hiện một xưởng thủ công, cửa hàng thiết kế, không gian triển lãm, quán nhỏ, chương trình nghệ thuật hay điểm dừng trên một tuyến đi bộ.

Cái cũ không bị biến mất để nhường chỗ cho cái mới.

Nó trở thành cấu trúc chứa cái mới.

Đó cũng chính là một cách thiết kế đô thị phù hợp với một Thành phố Sáng tạo có lịch sử lâu đời như Hà Nội.

Nhưng thương mại hóa không thể là mục tiêu duy nhất

Việc phát triển theo phương thức đối tác công tư và hợp đồng BOT cũng đặt ra một câu hỏi quan trọng: sau khi cải tạo, 131 vòm cầu sẽ trở thành loại không gian nào?

Nghị quyết số 31-NQ/TU ngày 5/10 của Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố đã thống nhất chủ trương triển khai ngay dự án theo phương thức PPP, hợp đồng BOT. Đồng thời, Nghị quyết yêu cầu UBND Thành phố và các sở, ngành phải đặc biệt tính toán thời hạn khai thác, phương án quản lý, vận hành các vòm cầu và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước với doanh nghiệp.

Chi tiết này rất quan trọng.

Một dự án tái thiết di sản đô thị sẽ khó thành công nếu kết quả cuối cùng chỉ là một dãy mặt bằng thương mại mới trong một lớp vỏ kiến trúc cũ.

Giá trị của Phùng Hưng – Gầm Cầu nằm chính ở khả năng hình thành một không gian hỗn hợp: có hoạt động kinh doanh để duy trì sức sống kinh tế, nhưng cũng cần không gian công cộng, văn hóa, nghệ thuật, thủ công, biểu diễn, nghỉ chân và những hoạt động mà cư dân địa phương có thể tiếp cận.

Nói cách khác, bài toán thiết kế không chỉ là “bên trong mỗi vòm sẽ bán gì”.

Câu hỏi lớn hơn là “cả tuyến 1,7 km sẽ tạo ra đời sống đô thị như thế nào”.

Giá trị nằm ở toàn tuyến, không phải từng ô vòm

Nếu 127 không gian được khai thác như 127 đơn vị riêng biệt, dự án rất dễ trở thành một tập hợp cửa hàng.

Nhưng nếu các vòm được nhìn như một chuỗi, khả năng sẽ khác.

Người đi bộ có thể bắt đầu từ khu vực Cửa Đông, đi qua Phùng Hưng, tiếp cận các phố nghề và chợ Đồng Xuân, tới Gầm Cầu, ga Long Biên rồi kết nối với cầu Long Biên và không gian sông Hồng.

Khi đó, sản phẩm thực sự không còn là từng vòm cầu.

Sản phẩm là một hành trình đô thị.

Và đó cũng là nơi dự án này gặp những chuyển động khác mà Hà Nội đang triển khai: Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân – Bắc Qua, các tuyến kinh tế đêm, mạng lưới di sản số, các không gian sáng tạo và định hướng đưa văn hóa trở thành nguồn lực kinh tế.

Các dự án này không nhất thiết phải thuộc cùng một chương trình hành chính để có thể tạo thành một hệ sinh thái.

Điều quan trọng là chúng có được thiết kế để kết nối với nhau hay không.

Một phép thử về tái sinh di sản đô thị

Ngày 9/10 mới là điểm bắt đầu.

Phía trước vẫn còn những vấn đề khó: kiểm định kết cấu, an toàn đường sắt, bảo tồn đá nguyên bản, tổ chức giao thông, lựa chọn công năng, quyền lợi của cộng đồng hiện hữu, mô hình kinh doanh và quản trị sau đầu tư.

Chính những vấn đề ấy sẽ quyết định dự án là một cuộc chỉnh trang đẹp mắt hay một ví dụ thực sự về tái sinh đô thị.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, điều đáng chờ đợi không phải chỉ là 131 vòm cầu được “đánh thức”.

Quan trọng hơn là liệu Thành phố có thể biến một hạ tầng được tạo ra hơn một thế kỷ trước thành hạ tầng văn hóa của thế kỷ XXI: vừa bảo tồn ký ức, vừa tạo không gian công cộng, sinh kế, trải nghiệm và hoạt động sáng tạo mới.

Nếu làm được điều đó, tuyến Phùng Hưng – Gầm Cầu sẽ không còn chỉ nằm dưới đường sắt.

Nó có thể trở thành một trong những hành lang đưa phố cổ Hà Nội mở ra phía sông Hồng – và đưa di sản bước sâu hơn vào đời sống của Thành phố Sáng tạo.

Nguồn tổng hợp

1. Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), “Hà Nội khánh thành, khởi công 18 công trình, dự án với tổng vốn 127.460 tỷ đồng”, 09/10/2026. 
2. Sở Tài chính thành phố Hà Nội, “Thông tin Dự án Không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại, du lịch tại khu vực 131 Vòm cầu đường sắt phía Nam cầu Long Biên (Phùng Hưng – Gầm Cầu)”, 01/10/2026. 
3. Tạp chí Người Hà Nội, “Hà Nội thống nhất triển khai hai dự án, mở thêm không gian văn hóa và kết nối phát triển”, thông tin Nghị quyết số 31-NQ/TU ngày 05/10/2026.