Giữa khu phố cổ vốn được định hình bởi những lớp lịch sử, thương mại và đời sống cộng đồng, Hà Nội đang chuẩn bị hình thành một thiết chế mới: Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân – Bắc Qua. Việc công trình chính thức khởi công ngày 8/10 không chỉ bổ sung một địa điểm văn hóa mới cho khu vực Hoàn Kiếm. Đáng chú ý hơn, đây là bước chuyển từ các sự kiện sáng tạo mang tính thời điểm sang xây dựng hạ tầng lâu dài cho một Thành phố Sáng tạo.

Phó Bí thư Thành ủy Nguyễn Văn Phong cùng các đại biểu bấm nút khởi công Dự án Xây dựng Trung tâm Công nghiệp văn hóa. Ảnh: Báo Điện tử Chính phủ

Sáng 8/10, UBND phường Hoàn Kiếm tổ chức khởi công dự án cải tạo, sửa chữa hai địa điểm tại số 17 Nguyễn Thiện Thuật và 40 Thanh Hà, đồng thời công bố quyết định thành lập Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân – Bắc Qua.

Trung tâm được hình thành trên khu đất có tổng diện tích khoảng 3.862 m², trong đó diện tích xây dựng khoảng 2.317 m², mật độ xây dựng khoảng 60%. Công trình dự kiến hoàn thành vào dịp 30/4 – 1/5/2027.

Theo định hướng được công bố, đây không phải một nhà văn hóa hay không gian triển lãm theo mô hình truyền thống. Trung tâm được thiết kế như một tổ hợp công nghiệp văn hóa đa chức năng, kết hợp không gian sáng tạo, trưng bày, triển lãm, gallery nghệ thuật, studio, thủ công mỹ nghệ, biểu diễn, giáo dục, trải nghiệm, giới thiệu sản phẩm văn hóa, ẩm thực, thương mại văn hóa và hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo.

Nói cách khác, mục tiêu không chỉ là tạo ra một địa điểm để tổ chức sự kiện, mà là hình thành một môi trường trong đó nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và cộng đồng có thể gặp gỡ, cùng phát triển sản phẩm và tạo ra những giá trị kinh tế mới từ văn hóa.

Sơ đồ dự án. Ảnh: Báo Điện tử Chính phủ

Một địa điểm được lựa chọn không ngẫu nhiên

Đồng Xuân – Bắc Qua nằm trong một khu vực đặc biệt của phố cổ Hà Nội.

Đây vừa là không gian giao thương lâu đời, vừa gắn với mạng lưới phố nghề, chợ truyền thống, kiến trúc, ẩm thực và những hình thức sinh hoạt đô thị đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. Chợ Đồng Xuân từ lâu không chỉ giữ chức năng của một đầu mối thương mại mà còn là một mắt xích trong cấu trúc “Kẻ Chợ” của Hà Nội.

Vì vậy, đặt một trung tâm công nghiệp văn hóa ở đây mang ý nghĩa khác với việc xây dựng một công trình văn hóa tại một khu đất mới.

Bài toán đặt ra là làm thế nào để một thiết chế sáng tạo mới có thể tham gia vào đời sống sẵn có của khu phố cổ, thay vì tồn tại như một “ốc đảo” tách biệt.

Chủ tịch UBND phường Hoàn Kiếm Trịnh Hoàng Tùng cũng nhấn mạnh tại lễ khởi công rằng việc gìn giữ một đô thị có bề dày lịch sử không có nghĩa là giữ mọi thứ đứng yên. Điều quan trọng là tạo điều kiện để các giá trị di sản tiếp tục được bồi đắp, sáng tạo và trao truyền.

Đây cũng chính là một trong những vấn đề trung tâm của Hà Nội khi phát triển với tư cách Thành phố Sáng tạo UNESCO: bảo tồn không đồng nghĩa với đóng băng; sáng tạo cũng không nhất thiết bắt đầu bằng việc phá bỏ cái cũ để tạo ra cái hoàn toàn mới.

Giữa hai cực đó có một con đường khác: dùng thiết kế, nghệ thuật, công nghệ và những mô hình kinh doanh mới để đưa di sản tiếp tục tham gia vào đời sống hiện đại.

Từ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo tới hạ tầng sáng tạo

Ý nghĩa của Trung tâm Đồng Xuân – Bắc Qua càng rõ hơn khi đặt trong tiến trình Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Trong khung hoạt động được Thành phố công bố, khu vực Chợ Đồng Xuân – Bắc Qua và Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân được xác định là Không gian Di sản, một trong những không gian trọng tâm của Lễ hội.

Định hướng của khu vực này là kết nối di sản với sáng tạo, thí điểm mô hình phát triển thương mại – văn hóa, tạo sự gặp gỡ giữa nghệ nhân, nhà thiết kế và tiểu thương, qua đó từng bước hình thành tuyến trải nghiệm di sản – sáng tạo – thương mại.

Điều đáng chú ý ở đây là sự thay đổi về tư duy tổ chức.

Nếu trước đây một lễ hội sáng tạo thường được hiểu chủ yếu như chuỗi triển lãm, trình diễn hoặc hoạt động công cộng diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026 được Hà Nội đặt trong một mục tiêu rộng hơn: xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị.

Trung tâm Đồng Xuân – Bắc Qua có thể được xem là một biểu hiện vật chất của sự chuyển dịch đó.

Một sự kiện có thể kết thúc sau vài ngày hoặc vài tuần. Một thiết chế sáng tạo, nếu hoạt động hiệu quả, có thể duy trì các quan hệ giữa nghệ sĩ, doanh nghiệp, nhà thiết kế, nghệ nhân và cộng đồng trong nhiều năm.

Đó là bước chuyển từ “tổ chức hoạt động sáng tạo” sang “tạo điều kiện để hoạt động sáng tạo có nơi tồn tại”.

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ tiến độ của dự án. Trung tâm hiện mới bước vào giai đoạn xây dựng và dự kiến hoàn thành vào năm 2027. Vì vậy, dù khu vực Đồng Xuân – Bắc Qua là một cấu phần của Không gian Di sản trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, không nên hiểu rằng toàn bộ Trung tâm mới sẽ hoàn thiện và vận hành trong kỳ lễ hội năm nay.

Chính khoảng chuyển tiếp này càng cho thấy Lễ hội 2026 có thể đóng vai trò như một phòng thử nghiệm cho những mô hình sẽ tiếp tục tồn tại sau lễ hội.

Một trung tâm công nghiệp văn hóa cần tạo ra điều gì?

Một tòa nhà được cải tạo có thể trở thành không gian đẹp. Nhưng để trở thành một trung tâm công nghiệp văn hóa đúng nghĩa, giá trị của nó sẽ phải được đo bằng những gì diễn ra bên trong và những kết nối mà nó tạo ra bên ngoài.

Một nghệ nhân có thể gặp nhà thiết kế để phát triển sản phẩm mới.

Một studio có thể sản xuất nội dung từ di sản phố cổ.

Một gallery có thể đưa tác phẩm của nghệ sĩ tới công chúng và thị trường.

Một chương trình giáo dục có thể giúp học sinh tìm hiểu lịch sử khu phố bằng những phương thức tương tác mới.

Một doanh nghiệp sáng tạo có thể thử nghiệm sản phẩm, một nhóm khởi nghiệp có thể tìm được cộng đồng và thị trường, trong khi khách du lịch có thể tiếp cận Hà Nội không chỉ qua việc “xem di tích”, mà qua trải nghiệm, thiết kế, thủ công, nghệ thuật và đời sống đô thị đương đại.

Khi các hoạt động ấy kết nối với chợ Đồng Xuân, phố cổ, mạng lưới phố nghề, làng nghề và các không gian văn hóa khác, một trung tâm có diện tích chưa đầy 4.000 m² có thể tạo tác động rộng hơn nhiều so với giới hạn vật lý của nó.

Đó cũng là logic của công nghiệp văn hóa: giá trị không chỉ nằm trong công trình, mà trong mạng lưới sản xuất, sáng tạo, phân phối và tiêu dùng văn hóa mà công trình có thể kích hoạt.

Một phép thử cho Hà Nội – Thành phố Sáng tạo

Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO năm 2019 trong lĩnh vực Thiết kế. Sau nhiều năm tổ chức lễ hội, mở rộng mạng lưới không gian sáng tạo và xây dựng các cơ chế chính sách mới, câu hỏi ngày càng quan trọng không còn là Hà Nội có bao nhiêu sự kiện sáng tạo.

Câu hỏi là những hoạt động ấy có để lại được gì cho thành phố.

Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân – Bắc Qua vì vậy đáng chú ý không chỉ bởi ngày khởi công hay quy mô đầu tư. Ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc Hà Nội bắt đầu chuyển một phần tầm nhìn về Thành phố Sáng tạo thành hạ tầng có địa chỉ cụ thể, có không gian vật lý và có mô hình vận hành dự kiến.

Thử thách thực sự sẽ đến sau khi công trình hoàn thành.

Một trung tâm công nghiệp văn hóa chỉ có sức sống khi nghệ sĩ muốn làm việc ở đó, doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội, nghệ nhân tìm được đối tác, người trẻ muốn quay lại, cư dân địa phương cảm thấy mình là một phần của không gian và du khách có lý do để trải nghiệm nhiều hơn một lần.

Nếu làm được điều đó, Đồng Xuân – Bắc Qua có thể trở thành một ví dụ đáng chú ý về cách một thành phố lịch sử không chỉ bảo tồn quá khứ, mà sử dụng chính quá khứ ấy làm nguyên liệu để kiến tạo tương lai.

Và đó cũng có thể là một trong những biểu hiện cụ thể nhất của Hà Nội – Thành phố Sáng tạo: từ lễ hội tới thiết chế, từ ý tưởng tới hạ tầng, từ di sản được bảo tồn tới di sản tiếp tục tạo ra giá trị mới.

Nguồn tổng hợp

• Báo Tin tức và Dân tộc – Thông tấn xã Việt Nam, “Hà Nội: Khởi công Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân – Bắc Qua”, ngày 08/10/2026.
• Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, “Hà Nội kiến tạo điểm đến văn hóa sáng tạo mới tại khu vực Đồng Xuân – Bắc Qua”, ngày 08/10/2026.
• Cổng Thông tin điện tử thành phố Hà Nội, Khung hoạt động Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 và định hướng Không gian Di sản tại Đồng Xuân – Bắc Qua.