Sơn mài thường được nhìn thấy ở vẻ óng sâu của bề mặt, ở sắc màu trầm, ở ánh lấp lánh sau nhiều lớp mài phủ. Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là một thực tế không dễ nói: chất liệu thay đổi, đơn hàng đòi hỏi tốc độ, nghệ nhân già thiếu đầu ra, lớp thợ kế cận thưa dần, còn làng nghề vẫn thiếu một không gian đủ sức giới thiệu giá trị của mình. Trong cuộc trò chuyện bên lề Summer Camp Re:Craft 2026 – Làng nghề Tái sinh, họa sĩ Trần Công Dũng nói về sơn mài Hạ Thái bằng một giọng thẳng thắn: yêu nghề, hiểu nghề, nhưng không tô hồng hiện trạng của nghề.

Họa sĩ Trần Công Dũng trao đổi với sinh viên về Sơn mài Hạ Thái. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Hạ Thái là một trong những làng nghề sơn mài tiêu biểu của Hà Nội. Ở đó, mỗi sản phẩm không chỉ đi qua nhiều công đoạn kỹ thuật như phủ, ủ, mài, xử lý bề mặt, mà còn đi qua kinh nghiệm riêng của từng xưởng, từng người thợ. Sơn mài vì thế không phải một công thức cố định. Nó là sự tích lũy của vật liệu, thời gian, cảm giác tay nghề và khả năng ứng biến trước yêu cầu thực tế.

Với họa sĩ Trần Công Dũng, người đã gắn bó với Hạ Thái khoảng 20 năm sau khi học Đại học Mỹ thuật, câu chuyện sơn mài hôm nay nằm ở chính điểm giao giữa truyền thống và đời sống đương đại. Một mặt, ông tôn trọng các nghệ nhân lớn tuổi, những người còn giữ được lối làm truyền thống và những kỹ thuật không dễ thay thế. Mặt khác, với tư cách một nghệ sĩ, ông cho rằng nếu muốn tồn tại, sơn mài phải tìm được ngôn ngữ mới, ứng dụng mới và cách kết nối mới với kiến trúc, nội thất, du lịch trải nghiệm, thị trường và công chúng.

Chính vì vậy, khi tham gia Summer Camp Re:Craft 2026 – Làng nghề Tái sinh với vai trò đại diện làng nghề sơn mài Hạ Thái, câu chuyện ông mang đến cho sinh viên không chỉ là câu chuyện của một chất liệu đẹp. Đó còn là bài học về sự thích ứng: làm sao để một làng nghề có thể giữ truyền thống mà không bị đóng khung trong truyền thống; làm sao để người trẻ bước vào làng nghề không chỉ để “lấy cảm hứng”, mà để hiểu giới hạn của vật liệu, điều kiện sản xuất, áp lực thị trường và nhu cầu có một hệ sinh thái sống cho nghề.

Sinh viên đến với Sơn mài Hạ Thái trong khuôn khổ Summer Camp Re:Craft 2026. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Thưa họa sĩ Trần Công Dũng, ông đến với sơn mài Hạ Thái theo con đường nào?

Tôi theo nghề được khoảng 20 năm. Trường hợp của tôi cũng hơi đặc biệt: tôi học Đại học Mỹ thuật, sau đó về làng nghề, tham gia công việc rồi làm dần.

Tôi không phải kiểu được truyền nghề theo đúng nghĩa gia đình làm nghề từ trước rồi mình nối tiếp. Nhưng khi về Hạ Thái, mình sống với công việc, làm trong thực tế, rồi dần dần gắn bó với nó.

Sơn mài là chất liệu có nhịp thời gian rất khác so với nhiều chất liệu nghệ thuật khác. Ông đã thích ứng với nhịp thời gian ấy như thế nào?

Sơn mài truyền thống có những công đoạn cần thời gian, nhưng thực tế công việc bắt buộc mình phải thay đổi. Bọn tôi phải sống với nó mà.

Có những loại sơn, những cách pha trộn mới giúp mình không cần phải ủ lâu như trước. Vì kết quả cuối cùng là sản phẩm, chứ không phải là việc mình ủ lâu hay ủ nhanh. Mỗi xưởng sẽ có một cách làm khác nhau để đạt hiệu quả. Đấy cũng là sự cạnh tranh giữa các xưởng.

Nếu cứ theo một công thức cố định thì nhiều khi không đáp ứng được đơn hàng. Người ta đặt sản phẩm trong một thời gian nhất định, nếu mình cứ máy móc đúng quy trình thì đôi khi lại không được việc.

Họa sĩ Trần Công Dũng: “Sơn mài Hạ Thái xứng đáng có một vị trí trên thế giới”. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Như vậy, đổi mới kỹ thuật là điều bắt buộc?

Đúng. Mình phải tự tìm. Cái này không có một công thức chung. Nó là sự mày mò của từng người, từng xưởng.

Sơn ta ngày càng khó, nên bọn tôi phải dùng sơn tổng hợp để thay thế hoặc pha chế sao cho đạt hiệu quả. Sự khác nhau giữa các loại sơn thì người trong nghề mới biết rõ. Còn với cảm quan thông thường, nếu mình làm đạt yêu cầu của khách thì nhiều khi người xem cũng không nhận ra. Đó là bí quyết của từng người.

Ông đặt ranh giới giữa sơn mài Hạ Thái truyền thống và sơn mài đương đại như thế nào?

Trong xưởng của mình, tôi tôn trọng truyền thống bằng cách khuyến khích các nghệ nhân cũ làm theo lối truyền thống và bày trong xưởng. Có những nghệ nhân lớn tuổi không có điều kiện làm việc, không có đầu ra, thì tôi đặt hàng họ vẽ và trưng bày.

Còn phần tôi phát triển thì phải làm theo cách mới của mình. Tôi là một nghệ sĩ, tôi không thể làm giống hệt các nghệ nhân được. Cái tôi quan tâm chủ yếu là đương đại. Truyền thống thì mình biết là đẹp, là hay, nhưng có những kỹ thuật mình cũng không nắm hết được. Cái đó phải là các nghệ nhân.

Một tác phẩm Sơn Mài. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Vậy truyền thống và đương đại có mâu thuẫn với nhau không?

Không hẳn. Vấn đề là mỗi người có một vai trò. Các nghệ nhân giữ những kỹ thuật truyền thống rất quý. Nhưng đôi khi bảo họ làm hiện đại thì họ cũng khó làm được. Còn người làm sáng tạo đương đại thì phải tìm cách phát triển theo ngôn ngữ của mình.

Tôi nghĩ trong một không gian như xưởng, hai hướng đó có thể cùng tồn tại: một bên giữ lại truyền thống, một bên phát triển cái mới.

Ông đã từng hợp tác với kiến trúc sư, nhà thiết kế nội thất hay các lĩnh vực thiết kế khác chưa?

Thường xuyên. Tôi làm nhiều công trình, nhiều nhất là với các nhà hàng, không gian nội thất. Bây giờ ứng dụng sơn mài vào không gian sống, không gian dịch vụ nhiều hơn trước.

Khó khăn chủ yếu là thời gian và chi phí. Có những lúc ý tưởng thiết kế đưa ra đạt 100%, nhưng khi làm bằng chất liệu thật thì đạt được 80% là ổn rồi. Hai bên phải hiểu nhau. Nếu cứ đòi đúng tuyệt đối như bản thiết kế thì rất khó.

Họa sĩ Trần Công Dũng: “Giá trị của Sơn mài Hạ Thái phải được đặt vào một hệ sinh thái sống”. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Nếu sơn mài Hạ Thái được đặt trong một không gian quốc tế, bên cạnh thiết kế của Nhật Bản, Italy hay các nền thiết kế khác, ông muốn người ta hiểu điều gì về Hạ Thái?

Tôi nghĩ sơn mài Hạ Thái xứng đáng có một vị trí nào đó trên thế giới. Nó quá giá trị. Nhưng thực tế hiện nay là sự quan tâm dành cho làng nghề chưa tương xứng.

Tôi nói thẳng là có những thứ đang làm làng nghề yếu đi. Đất đai, quy hoạch, thiếu không gian giới thiệu sản phẩm, thiếu đầu ra — tất cả những điều đó làm làng nghề bị thu hẹp. Khách đến làng nhiều khi thất vọng, vì ngay cả một dãy trưng bày sản phẩm để giới thiệu cũng chưa có.

Theo ông, Hạ Thái cần gì để trở thành một điểm đến sáng tạo đúng nghĩa?

Hạ Thái hoàn toàn có thể có một bảo tàng sơn mài ngay tại làng. Ít nhất phải có không gian trưng bày, có nơi giới thiệu sản phẩm, có chỗ cho khách du lịch đến trải nghiệm. Làng nghề không thể chỉ sản xuất trong các xưởng rải rác mà thiếu một điểm đến chung.

Xưởng của tôi hiện có làm workshop. Hằng ngày có khách nước ngoài đến trải nghiệm, có ngày khoảng 20 khách. Khách trả phí để trải nghiệm, xưởng có thu nhập, có thu nhập thì mới phát triển được. Nhưng một mình tôi làm thì rất yếu. Nếu có chục xưởng cùng làm được như thế, câu chuyện sẽ khác.

Tranh sơn mài Hạ Thái. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Ông nhìn cộng đồng nghệ nhân Hạ Thái hiện nay như thế nào?

Cộng đồng tản mát nhiều. Những người không sống ở đây sẽ khó nhìn thấy hết vấn đề. Tôi học mỹ thuật, về đây làm và kéo được một số bạn bè về làm cùng thì mới có thêm tiếng nói. Nhưng nếu nhìn toàn làng thì rất khó.

Điều nguy hiểm là sơn mài Hạ Thái không phải đang phát triển lên, mà đang giảm dần. Trước khi tôi về, có thời kỳ sơn mài phát triển rất mạnh. Bây giờ thì giảm nhiều, càng ngày càng giảm.

Điều gì khiến ông lo nhất cho 10–20 năm tới?

Lớp thợ kế cận gần như không có. Đó là điều đáng lo nhất.

Nếu không có lớp kế cận, không có không gian làm nghề, không có nơi giới thiệu sản phẩm, không có đầu ra, thì làng nghề sẽ yếu dần. Sơn mài Hạ Thái có giá trị, nhưng giá trị đó phải được đặt vào một hệ sinh thái sống: có người làm, có người học, có khách đến, có sản phẩm bán được, có không gian trưng bày và có sự hỗ trợ đủ mạnh.

Trong bối cảnh Re:Craft 2026 đưa sinh viên thiết kế đến làm việc trực tiếp với các làng nghề, ông kỳ vọng điều gì?

Tôi nghĩ đây là một cơ hội để các bạn trẻ nhìn thấy làng nghề trong thực tế, không chỉ qua hình ảnh hay tài liệu. Sơn mài đẹp, nhưng cũng rất khó. Nó không chỉ là một bề mặt trang trí, mà là chất liệu cần kinh nghiệm, thời gian, cách xử lý và sự mày mò.

Nếu sinh viên, nhà thiết kế, kiến trúc sư hiểu được điều đó, các bạn có thể đưa sơn mài vào những ứng dụng mới: nội thất, kiến trúc, không gian dịch vụ, sản phẩm đương đại. Nhưng muốn làm được, phải đi vào làng nghề, nói chuyện với người làm nghề, hiểu giới hạn của chất liệu và cùng nhau thử nghiệm. Làm thiết kế với làng nghề không thể chỉ là đưa một bản vẽ xuống rồi yêu cầu làm đúng 100%.

Trong bối cảnh Hà Nội đang xây dựng Thành phố sáng tạo, ông kỳ vọng điều gì cho sơn mài Hạ Thái?

Tôi mong có sự quan tâm thực chất hơn. Trước hết phải có đất đai, không gian, hạ tầng cho làng nghề: khu trưng bày, khu trải nghiệm, nơi đón khách du lịch, nơi để sản phẩm của Hạ Thái được nhìn thấy đúng giá trị.

Sơn mài không chỉ là sản phẩm lưu niệm. Nó có thể đi vào nội thất, kiến trúc, không gian công cộng, thiết kế đương đại, du lịch trải nghiệm và giáo dục nghề. Nhưng để làm được, không thể chỉ trông vào một vài xưởng riêng lẻ. Cần một hệ thống cùng tham gia.

Nếu phải nói ngắn gọn về tương lai của Hạ Thái, ông sẽ nói gì?

Hạ Thái có giá trị rất lớn, nhưng nếu không có đầu ra và không có lớp kế cận thì rất nguy hiểm. Tôi vẫn tin sơn mài Hạ Thái xứng đáng có một vị trí trên thế giới. Nhưng muốn vậy, làng nghề phải được nhìn nhận như một không gian sáng tạo sống, chứ không chỉ là một cái tên trong danh sách làng nghề truyền thống.

Xin cám ơn ông về cuộc trao đổi này.

Hanoicreativecity.com thực hiện.