Hà Nội đang xây dựng mạng lưới không gian sáng tạo, tổ chức ngày càng nhiều lễ hội, triển lãm và chương trình văn hóa. Nhưng những công dân nhỏ tuổi nhất đang đứng ở đâu trong hệ sinh thái ấy? Từ câu chuyện của một bé gái 11 tuổi ở Xưởng nghệ thuật Tí Toáy, một câu hỏi rộng hơn được đặt ra: một Thành phố Sáng tạo chỉ cần tạo ra nhiều thứ để trẻ em xem, hay phải tạo điều kiện để các em được tham gia và sáng tạo?

“Thế cô ơi, con vẽ thế này có đúng không?”

Linh, 11 tuổi, từng hỏi như vậy khá nhiều khi mới đến Xưởng nghệ thuật Tí Toáy.

Câu trả lời em nhận được khiến em ngạc nhiên: “Không có cách nào là sai”.

Ban đầu, Linh vẫn chưa quen. Vẽ thế này có được không? Dùng màu này có được không? Làm khác các bạn có được không? Đằng sau những câu hỏi ấy là một điều rất quen thuộc với một đứa trẻ: trước khi tiếp tục làm một việc, em muốn biết người lớn có cho rằng mình đang làm đúng hay không.

Nhưng rồi những câu hỏi xin phép ấy thưa dần. Bây giờ, Linh nói em chỉ tập trung vẽ theo cách mình muốn, theo cách mình cảm thấy đẹp. “Nhưng em cảm thấy các bạn cũng đều rất đẹp – ở đây em không cần bắt chước hay làm giống ai cả.”

Một thay đổi rất nhỏ đã xảy ra: Linh không còn cần người lớn xác nhận trước mỗi lựa chọn của mình. Và từ câu chuyện rất nhỏ ấy, một câu hỏi lớn hơn bắt đầu hiện ra.

Một buổi học tại Xưởng nghệ thuật Tí Toáy

Một xưởng mà trẻ không phải làm giống nhau

Căn phòng nơi Linh học không giống một lớp mỹ thuật với bức tranh mẫu đặt phía trước để cả lớp cùng nhìn và làm theo.

Trên những chiếc bàn dài là giấy, màu, kéo, bút, keo và đủ loại vật liệu. Những giá đồ phía sau cũng đầy những thứ có thể được lấy xuống, cắt, ghép, vẽ, dựng thành một hình hài khác. Trẻ có thể đứng lên tìm thứ mình cần. Một em vẽ. Em khác cắt giấy. Một nhóm đang cùng làm việc với những vật liệu chẳng giống nhau.

Không gian có vẻ ngổn ngang.

Nguyễn Thùy Trang, người sáng lập Tí Toáy Atelier, muốn nó như vậy.

Theo Trang, đây trước hết phải là một xưởng – nơi trẻ được “làm, sờ, chạm”, thậm chí được phép “tung tóe”. Trải nghiệm ấy là điều chị cho rằng một xưởng nghệ thuật có thể mang lại khác với những không gian mà trẻ chủ yếu đến để quan sát. 

Tí Toáy đã hoạt động khoảng 14 năm. Nguyễn Thùy Trang kể rằng sau thời gian học nghệ thuật ở Pháp, chị trở về Việt Nam, làm việc và giảng dạy tại một số trung tâm, trường học. Điều khiến chị muốn mở một xưởng riêng là cảm giác cách dạy nghệ thuật cho trẻ khi ấy vẫn khá cũ. Chị muốn trẻ tiếp cận khái niệm rộng hơn về nghệ thuật thị giác, thay vì nghệ thuật chỉ đồng nghĩa với học vẽ hay môn mỹ thuật ở trường. 

Nhưng sau hơn một thập kỷ, điều Trang nói nhiều hơn lại không phải chuyện đào tạo họa sĩ.

“Giáo dục” và “nghệ thuật”, theo chị, phải đi cùng nhau. Thậm chí có lúc “giáo dục” cần đứng trước “nghệ thuật”. Mục tiêu không đơn thuần là phát hiện những đứa trẻ có năng khiếu, mà sử dụng nghệ thuật như một con đường để trẻ khám phá bản thân và phát triển những năng lực rộng hơn. 

Bởi vậy, trong mô hình “lớp học chủ động” mà Tí Toáy đã thực hiện nhiều năm, trẻ tự lấy dụng cụ, lựa chọn vật liệu và tìm cách thể hiện điều mình muốn. Giáo viên không biến mất, nhưng dịch chuyển khỏi vị trí của người đưa ra một đáp án duy nhất để trở thành người hỗ trợ. 

Câu chuyện của Linh diễn ra trong cách tổ chức lớp học ấy.

“Không có cách nào là sai” không có nghĩa là trẻ muốn làm gì cũng được và không cần học kỹ thuật. Chính Trang thừa nhận để một đứa trẻ thực sự phát triển năng lực sáng tạo là một quá trình dài, phụ thuộc vào năng lực, môi trường, gia đình và sự rèn luyện nghiêm túc. 

Điều được tháo bỏ trước tiên chỉ là nỗi sợ làm khác.

Ở Linh, sự thay đổi còn đi thêm một bước. Em không chỉ tin rằng bức tranh của mình có thể đẹp theo cách của mình. Em cũng thấy tranh của các bạn “đều rất đẹp”.

Một lớp học nhỏ, vì thế, đang cho thấy hai mặt của cùng một năng lực: được quyền tạo ra cái khác và học cách chấp nhận cái khác của người bên cạnh.

Bà Nguyễn Thuỳ Trang – Nhà sáng tập Tí Toáy Atelier

Nhưng khi bước ra khỏi xưởng?

Câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi những đứa trẻ bước ra khỏi căn phòng ấy.

Tí Toáy thường đưa học sinh đi xem triển lãm, tham dự những hoạt động văn hóa, nghệ thuật trong thành phố. Nguyễn Thùy Trang kể rằng chị cũng thường khuyên phụ huynh nên cho trẻ tiếp xúc nhiều hơn với triển lãm và các không gian văn hóa.

Nhưng câu hỏi chị thường nhận lại rất thực tế: Ở đâu? Và đi như thế nào?

Theo quan sát của Trang, Hà Nội vẫn thiếu những hoạt động nghệ thuật thực sự dễ tiếp cận đối với trẻ. Đáng chú ý hơn, khi tổ chức cho trẻ đi xem một số triển lãm hoặc sự kiện, nhóm của chị từng gặp tâm lý e ngại từ phía đơn vị tổ chức vì chương trình không được xem là dành cho trẻ nhỏ.

Trang hiểu nỗi lo ấy: trẻ có thể ồn, có thể chạm vào đồ vật, có thể khó kiểm soát hơn người lớn. Nhưng nếu muốn trẻ tiếp cận đời sống văn hóa, chị cho rằng chính những người làm chương trình cũng cần cởi mở hơn. 

Đó là trải nghiệm của một người làm giáo dục nghệ thuật, không phải một thống kê về toàn bộ Hà Nội.

Và thực tế, ở chiều ngược lại, thành phố đang có nhiều chuyển động nhằm mở rộng cơ hội tham gia cho trẻ.

Kế hoạch Tháng hành động vì trẻ em năm 2026 của Hà Nội nhấn mạnh việc thúc đẩy quyền tham gia của trẻ thông qua diễn đàn, hoạt động lấy ý kiến, câu lạc bộ, đội nhóm và cả những sáng kiến do chính trẻ em khởi xướng. Các hoạt động văn hóa, vui chơi, thể thao và sáng tạo cũng được khuyến khích. 

Trong câu chuyện Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, việc trao quyền tham gia cho thế hệ trẻ cũng không phải vấn đề mới. Dự án Hanoi Rethink do UNESCO triển khai giai đoạn 2020–2024 đặt một trong những mục tiêu vào việc tạo những điều kiện cần thiết về chính sách, không gian và nguồn lực để người trẻ có thể hình thành và thực hiện các ý tưởng sáng tạo, qua đó tham gia vào chương trình phát triển của Hà Nội với tư cách Thành phố Sáng tạo. 

Từ năm 2021, khi Hà Nội thảo luận về không gian công cộng, không gian sáng tạo và giới trẻ, thông điệp được đặt ra thậm chí còn trực diện hơn: thanh niên là những người lãnh đạo của hôm nay, không chỉ của ngày mai. 

Nhưng ở Tí Toáy, câu hỏi được đẩy xuống một lứa tuổi sớm hơn.

Trước khi trở thành “người trẻ sáng tạo”, một đứa trẻ được chuẩn bị như thế nào để có thể trở thành người sáng tạo?

Phụ huynh và học sinh cùng tham gia buổi tổng kết Trại hè tháng 7

Từ “cho trẻ em” đến “cùng trẻ em”

Đây có lẽ là một khoảng cách nhỏ về ngôn từ nhưng rất lớn trong cách tổ chức đời sống văn hóa.

Một triển lãm cho trẻ em có thể được người lớn nghĩ ý tưởng, người lớn thiết kế, người lớn trưng bày và trẻ đến xem.

Một workshop cho trẻ em vẫn có thể bắt đầu bằng một mẫu có sẵn và kết thúc bằng hàng chục sản phẩm gần giống nhau.

Một lễ hội có khu vực dành cho thiếu nhi chưa chắc đã đồng nghĩa trẻ em tham gia vào quá trình sáng tạo nên lễ hội đó.

Sự khác biệt bắt đầu khi câu hỏi thay đổi từ “chúng ta sẽ làm gì cho trẻ?” sang “trẻ có thể làm gì ở đây?”

Đó cũng chính là lý do trường hợp Tí Toáy đáng chú ý trong Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội.

Kế hoạch triển khai các hoạt động Hà Nội – Thành phố Sáng tạo đã xác định việc hình thành mạng lưới không gian sáng tạo là một nhiệm vụ cụ thể, bên cạnh thúc đẩy hoạt động sáng tạo, kết nối các chủ thể và tăng cường truyền thông trên hanoicreativecity.com. 

Nhưng một mạng lưới không chỉ được đo bằng số địa chỉ.

Nếu một bảo tàng có thể mở nguồn tư liệu cho cộng đồng sáng tạo; một xưởng thiết kế có thể kết nối văn hóa với thị trường; một cộng đồng nghệ sĩ có thể đưa nghệ thuật đến công chúng, thì những không gian giáo dục như Tí Toáy đặt thêm một câu hỏi khác: Ai đang chuẩn bị những người sẽ bước vào, sử dụng và tiếp tục tạo ra các không gian ấy trong 10 hay 20 năm nữa?

Nguyễn Thùy Trang cho rằng nếu giáo dục nghệ thuật cho được một lớp trẻ, chính những người trẻ ấy sau này có thể trở thành người kiến tạo các không gian, chương trình và sự kiện sáng tạo; đồng thời cũng là công chúng biết tham gia và thụ hưởng chúng. 

Nhưng nếu chỉ nhìn trẻ như “nguồn nhân lực sáng tạo tương lai”, câu chuyện vẫn còn thiếu một nửa. Bởi Linh đang sống ở Hà Nội hôm nay. Em không cần chờ đến năm 20 tuổi mới trở thành một thành viên của Thành phố Sáng tạo.

Một buổi Trại hè Lưu trú Sáng tác 2026

Thành phố có sẵn sàng cho những đứa trẻ không hỏi “có được không”?

Điều thú vị là chính cách trẻ tiếp xúc với thế giới cũng đang thay đổi nhanh hơn tốc độ mà nhiều thiết chế giáo dục và văn hóa có thể thích nghi.

Trẻ em hôm nay lớn lên giữa YouTube, TikTok, mạng xã hội và giờ là trí tuệ nhân tạo. Một kho hình ảnh gần như vô hạn nằm trước mắt các em.

Nguyễn Thùy Trang không coi công nghệ hay AI là đối thủ của giáo dục nghệ thuật. Chị từng được đào tạo và làm việc với nghệ thuật đa phương tiện và nhìn nhận công nghệ như một công cụ có thể cộng hưởng với sáng tạo. Vấn đề, theo chị, vẫn quay về năng lực tự học, sự chủ động và khả năng sàng lọc của mỗi học sinh. 

Trong một thời đại mà một hình ảnh đẹp có thể được tạo ra sau vài câu lệnh, việc ngồi trước giấy, màu, kéo và những vật liệu lộn xộn vì thế không nhất thiết trở nên lỗi thời.

Câu hỏi quan trọng hơn có thể là: đứa trẻ có biết mình muốn làm gì không?

Và khi ý tưởng đầu tiên thất bại, em có tiếp tục không?

Trang đặc biệt nhấn mạnh một năng lực nghe ít “bay bổng” hơn sáng tạo: sự bền bỉ. Chị cho rằng trẻ cần được rèn khả năng chú tâm, làm việc đủ lâu và theo đuổi điều mình đã đặt ra đến cùng. 

Sáng tạo, trong cách nhìn ấy, không phải khoảnh khắc bất chợt nghĩ ra một ý tưởng khác người. Nó gồm cả quyền thử, khả năng lựa chọn và kỷ luật để biến lựa chọn ấy thành một thứ có thật.

Và điều đó đưa câu chuyện trở lại với Hà Nội.

Thành phố đã có những chính sách thúc đẩy hoạt động sáng tạo, đang hình thành mạng lưới không gian sáng tạo và đặt văn hóa, sáng tạo vào chiến lược phát triển. UNESCO cũng xác định sự tham gia của thế hệ trẻ là một nguồn lực quan trọng để Hà Nội thực hiện tầm nhìn Thành phố Sáng tạo. 

Nhưng trường hợp của Tí Toáy cho thấy một câu hỏi mà số lượng lễ hội, triển lãm hay không gian chưa thể tự trả lời:

Trong Thành phố Sáng tạo ấy, trẻ em sẽ chỉ là những vị khách được người lớn chuẩn bị sẵn thứ để xem và thứ để làm, hay thành phố có thể trao cho các em đủ không gian, vật liệu và quyền lựa chọn để trở thành những người tham gia sáng tạo ngay từ hôm nay?

Đó không còn là câu hỏi riêng của một xưởng nghệ thuật.

Nó liên quan đến trường học, bảo tàng, thư viện, nhà hát, lễ hội, không gian công cộng và cả Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội: những nơi ấy có coi trẻ em là một nhóm công chúng cần phục vụ, hay còn có thể coi các em là những chủ thể có tiếng nói, có ý tưởng và có khả năng cùng tạo nên đời sống văn hóa của thành phố?

Cuối buổi học, những mảnh giấy thừa vẫn nằm trên bàn. Màu còn trên tay những đứa trẻ. Sản phẩm của em này chẳng giống sản phẩm của em kia.

Linh giờ không còn hỏi nhiều như trước: “Cô ơi, con vẽ thế này có được không?”

Em vẽ theo cách em cảm thấy đẹp. Và em cũng thấy những cách khác của bạn mình đẹp.

Mười một tuổi, Linh chưa cần biết mình có trở thành họa sĩ, nhà thiết kế hay làm một công việc nào liên quan đến nghệ thuật hay không. Em cũng chưa cần hiểu hết những khái niệm như công nghiệp văn hóa, hệ sinh thái sáng tạo hay Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO.

Nhưng ở Tí Toáy, em đã dần từ bỏ một thói quen: chờ người lớn cho phép mình được làm khác.

Một Thành phố Sáng tạo có thể cần những công trình mới, những ngành công nghiệp văn hóa mạnh, những lễ hội lớn và những cộng đồng sáng tạo năng động. Nhưng trước tất cả những điều ấy, có lẽ thành phố còn phải trả lời một câu hỏi nhỏ hơn – và khó hơn: Hà Nội có sẵn sàng dành chỗ cho những đứa trẻ không còn hỏi “con làm thế này có được không?”