Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, toạ đàm “Đạo đức và sáng tạo trong kỷ nguyên AI” do UNESCO và Sở Văn hóa & Thể thao Hà Nội đồng tổ chức chiều 21/7 đã mở ra một cuộc đối thoại khác hẳn: không phải về AI làm được gì, mà về cộng đồng sáng tạo cần chủ động làm gì để AI không thay thế họ.

Một cuộc đối thoại đặt đúng câu hỏi

Từ đầu năm 2026 đến nay, nhiều sự kiện trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội đã chạm đến chủ đề trí tuệ nhân tạo theo từng góc độ khác nhau – từ triển lãm “EVA 2: Thể Lạ” khám phá danh tính số, đến các workshop thiết kế ứng dụng công cụ AI tạo sinh. Toạ đàm chiều 21/7 là lần đầu tiên chủ đề này được đặt vào một không gian thảo luận chính sách rõ ràng, với sự tham gia của UNESCO, chuyên gia công nghệ, nhà nghiên cứu văn hóa và giới sáng tạo trẻ.

Khi Hà Nội đang xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị hướng đến Lễ hội tháng 11 và các cam kết dài hạn trong Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO, câu hỏi về vị trí của AI trong hệ sinh thái ấy cần được đặt ra – không phải để tán thưởng hay lo ngại, mà để định hướng.

Ông Jonathan Baker – Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam phát biểu khai mạc tọa đàm. Nguồn: Báo Văn hóa

Khi UNESCO đặt văn hóa vào trung tâm cuộc tranh luận về AI

Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Baker – người đã xuất hiện tại nhiều sự kiện của Lễ hội TKST 2026 từ đầu năm – mở đầu toạ đàm không bằng những số liệu về tốc độ phát triển của AI, mà bằng một câu hỏi ngược: điều gì trong văn hóa và sáng tạo mà máy móc không thể thay thế?

Theo ông Baker, UNESCO nhìn nhận AI không đơn thuần là công cụ kỹ thuật – đó là vấn đề văn hóa, đạo đức và các giá trị nhân văn. Công nghệ có thể mở ra cơ hội số hóa di sản, mở rộng khả năng tiếp cận nghệ thuật đến những cộng đồng vốn bị gạt ra bên lề, và tạo ra những hình thức biểu đạt hoàn toàn mới. Nhưng chính những khả năng đó cũng đặt ra nguy cơ: khi thuật toán bị thiên kiến, các giá trị thiểu số có thể bị thu hẹp; khi AI học từ kho dữ liệu thiếu đại diện, sự đa dạng văn hóa có thể bị đồng nhất hóa.

Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo (2021) – khuôn khổ chuẩn mực toàn cầu toàn diện nhất hiện nay về chủ đề này – đặt nhân phẩm, quyền con người, tính minh bạch và sự giám sát của con người vào trung tâm của mọi quyết định phát triển và ứng dụng AI. Đây là nền tảng mà Hà Nội, với tư cách là Thành phố Sáng tạo UNESCO, cần đặt làm nền tảng khi xây dựng hạ tầng sáng tạo và chính sách văn hóa trong những năm tới.

Bức tranh AI tại Việt Nam: tiềm năng đi cùng khoảng trống

GS.TS Huỳnh Thị Thanh Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội, mang đến toạ đàm một bức tranh thực tế về năng lực AI của Việt Nam.

Về mặt tích cực: hạ tầng số đang được hoàn thiện nhanh, số lượng doanh nghiệp AI tăng mạnh, và đáng chú ý, niềm tin của người dân vào các nền tảng số ở mức khá cao so với nhiều quốc gia trong khu vực. Đây là một lợi thế hiếm có – nhưng cũng là điều đòi hỏi trách nhiệm lớn hơn từ các nhà phát triển và hoạch định chính sách.

Về thách thức: các nguyên tắc đạo đức AI vẫn đang trong giai đoạn thể chế hóa ban đầu; cơ chế điều phối trung tâm còn thiếu; nguồn dữ liệu chất lượng cao chưa đủ; và quan trọng nhất – Việt Nam chưa có đánh giá đầy đủ về tác động kinh tế – xã hội mà AI mang lại, đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa và lao động sáng tạo.

Trong sáu nhóm giải pháp mà UNESCO khuyến nghị Việt Nam ưu tiên – hoàn thiện pháp lý, củng cố quản trị, phát triển nhân lực, đầu tư hạ tầng, thúc đẩy tính bao trùm đến xây dựng hệ sinh thái đầu tư có trách nhiệm – điều đáng chú ý nhất với cộng đồng sáng tạo là nhóm giải pháp về tính bao trùm: AI cần được phát triển sao cho nó khuếch đại sự đa dạng văn hóa, không thu hẹp nó.

Cộng đồng sáng tạo: không chỉ là người dùng công cụ

Điểm nhấn quan trọng nhất của toạ đàm nằm ở một luận điểm được cả Jonathan Baker và các diễn giả đồng thuận: nghệ sĩ, nhà thiết kế và người làm sáng tạo không nên chỉ đứng ở vị trí người sử dụng AI. Họ cần là những chủ thể tham gia vào việc xác định công nghệ ấy được phát triển và quản trị theo những giá trị nào.

Trong bối cảnh Hà Nội đang hình thành mạng lưới hạ tầng sáng tạo – từ các không gian sáng tạo được công nhận chính thức, đến Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân, đến cuộc thi Thiết kế không gian đô thị 2026 đang thu hút kiến trúc sư, nghệ sĩ và sinh viên từ khắp cả nước – câu hỏi về vai trò của AI trong những không gian ấy là câu hỏi thiết kế, không phải câu hỏi kỹ thuật.

AI sẽ hỗ trợ thế nào trong việc số hóa di sản thủ công của các làng nghề truyền thống? Công cụ tạo sinh có thể mở rộng thị trường cho sản phẩm sáng tạo địa phương đến mức nào mà không làm mất đi giá trị của người thợ thủ công? Khi một tác phẩm nghệ thuật được tạo ra từ sự cộng tác giữa người và AI, quyền tác giả thuộc về ai? Đây là những câu hỏi mà cộng đồng sáng tạo Hà Nội có đủ tri thức thực tiễn để bắt đầu trả lời.

Các đại biểu chia sẻ tại tọa đàm. Nguồn: Báo Văn hóa

Một tín hiệu đúng thời điểm

Toạ đàm diễn ra cùng tuần với triển lãm “EVA 2: Thể Lạ” – sự kiện đặt câu hỏi về bản sắc cá nhân trong kỷ nguyên AI từ góc độ nghệ thuật thị giác. Sự cộng hưởng giữa hai sự kiện không phải tình cờ: chúng cùng là một phần của chuỗi hoạt động mà Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đang triển khai để chuẩn bị cho cộng đồng đối mặt với những biến đổi lớn nhất của thời đại.

Từ đầu năm, khi lễ hội khởi động với tinh thần “không chỉ là sự kiện nghệ thuật mà là quá trình xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị”, chủ đề AI đã được đặt ngầm vào mọi cuộc thảo luận – về không gian công cộng, về làng nghề, về thiết kế đô thị. Toạ đàm 21/7 lần đầu tiên đưa chủ đề đó ra thảo luận trực tiếp, với sự đồng hành của UNESCO và đông đảo nhà nghiên cứu, sinh viên và người làm sáng tạo.

Một Thành phố Sáng tạo không né tránh những câu hỏi khó, mà tạo ra không gian để cộng đồng cùng tìm câu trả lời.

Nguồn tham khảo: Báo Văn Hóa, Báo Thể thao & Văn hóa, Báo Nhân Dân – 18–22/7/2026