Không có một trụ sở cố định, cũng không đưa người tham gia đi qua Hà Nội theo những tuyến điểm quen thuộc, Hà Nội Nghệ Văn chọn chính thành phố làm không gian hoạt động. Qua dự án Hà Nội Mở, những con đường, bến sông, khu dân cư, đình chùa, công trình kiến trúc và không gian nghệ thuật trở thành nơi để quan sát, học hỏi và thực hành sáng tạo. Từ một chuyến đi, người tham gia có thể tiếp tục phát triển ý tưởng, tạo tác phẩm, thậm chí trở thành người tổ chức những hành trình tiếp theo.

Hà Nội Nghệ Văn – Art Culture Hanoi – do Lê Hương Mi và Bùi Thị Thu Hiền sáng lập. Tên gọi “Nghệ Văn” được hình thành từ một cách đảo lại hai chữ “văn nghệ”, nhưng phía sau cách chơi chữ ấy là một định hướng khá rõ: xây dựng những sáng kiến về trải nghiệm, giáo dục văn hóa – nghệ thuật và đồng sáng tạo, bắt đầu từ Hà Nội và những người đang sống, làm việc, gắn bó với thành phố.

Dự án nòng cốt của nhóm là Hà Nội Mở, một mô hình kết hợp giữa hành trình khám phá thành phố và thực hành sáng tạo. Mùa đầu tiên có tám số Hà Nội Mở và hai chương trình trưng bày; mùa thứ hai tiếp tục với sáu số mới.

Nhưng để hiểu Hà Nội Mở, có lẽ phải bắt đầu từ hai tuyến tư duy khác nhau của hai người sáng lập. Với Lê Hương Mi, câu chuyện chủ yếu nằm ở việc mở không gian, mở phương pháp học và biến trải nghiệm thành sáng tạo. Với Bùi Thị Thu Hiền, trọng tâm lại nằm ở cách đọc Hà Nội từ những địa điểm ít được chú ý, xây dựng cung đường từ ký ức cá nhân và tạo ra một hình thức giáo dục văn hóa gắn với đời sống thực.

Hai tuyến ấy gặp nhau ở một điểm: thành phố không chỉ là nơi người ta đi qua. Nó có thể trở thành một phương tiện để học, một nguồn chất liệu để sáng tạo và một không gian để những người xa lạ cùng tạo ra những cách hiểu mới về Hà Nội.

Lê Hương Mi: “Con người ở đâu, không gian ở đó”

Một trong những đặc điểm dễ nhận thấy nhất của Hà Nội Nghệ Văn là nhóm không có một địa điểm hoạt động cố định.

Với Lê Hương Mi, đây không phải một thiếu hụt cần khắc phục, mà gần như là một phần của phương pháp.

Thay vì mở một không gian rồi mời mọi người đến, Hà Nội Nghệ Văn đi đến nơi câu chuyện đang tồn tại. Khi làm một workshop tour, không gian chính là khu vực đang được khám phá. Khi cần trưng bày kết quả, nhóm lại tìm một địa điểm phù hợp để hợp tác. Việc không sở hữu một cơ sở riêng cũng giúp giảm chi phí vận hành và mở rộng khả năng làm việc với nhiều không gian khác nhau trong thành phố.

“Con người ở đâu, không gian ở đó”, Lê Hương Mi nói.

Trong cách nhìn ấy, “không gian sáng tạo” không nhất thiết phải được định nghĩa bằng bốn bức tường.

Nó có thể xuất hiện trong một cuộc đi bộ, trên một bến sông, trong một đình làng, ở một quán cà phê, một gallery hay một cuộc trò chuyện với người đang sống tại địa điểm đó.

Sự “mở” vì thế không chỉ là mở về địa lý. Theo Lê Hương Mi, nó còn là mở về mạng lưới, tri thức, tư duy và khả năng kết nối. Chính việc không gắn mình vào một địa điểm duy nhất cho phép Hà Nội Nghệ Văn đi tới nhiều nơi hơn và cộng tác với nhiều nhóm hơn.

Người tham gia trong một hoạt động của Hà Nội Mở. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ một chuyến đi đến một quá trình sáng tạo

Nếu chỉ nhìn bên ngoài, Hà Nội Mở có thể dễ bị hiểu như một tour trải nghiệm.

Nhưng với Lê Hương Mi, “tour” chỉ là phần đầu của một quá trình dài hơn.

Mỗi hành trình thường có một nghệ sĩ hoặc chuyên gia đồng hành, đưa cho người tham gia một phương pháp quan sát cụ thể. Có số tiếp cận Hà Nội qua kiến trúc. Có số qua nhiếp ảnh, âm thanh, thơ, múa, thiết kế đồ họa hay viết phản tư.

Người tham gia không chỉ nghe giới thiệu. Họ được giao bài tập, quan sát bằng một “lăng kính” chuyên môn, thu thập tư liệu và thử biến trải nghiệm thành ý tưởng. Sau chuyến đi còn có quá trình trao đổi, phản biện, phát triển ý tưởng; nếu kết quả đủ chín, chúng có thể tiếp tục được giám tuyển và sản xuất thành tác phẩm để giới thiệu với công chúng.

“Mỗi tour không chỉ là khám phá Hà Nội, mà còn biến sự khám phá đó thành chất liệu sáng tác”, Lê Hương Mi giải thích.

Ở đây, vai trò của người hướng dẫn cũng thay đổi.

Họ không chỉ cung cấp kiến thức, mà đưa cho người tham dự một công cụ để nhìn thành phố. Một kiến trúc sư có thể hướng dẫn cách quan sát cấu trúc không gian; một nhiếp ảnh gia giúp chú ý đến đời sống đường phố; một nghệ sĩ âm thanh khiến người tham gia nghe một khu vực bằng cách khác.

Kiến thức vì vậy không đi theo một chiều.

Người hướng dẫn chia sẻ chuyên môn, nhóm tổ chức cung cấp những thông tin về lịch sử và xã hội, còn người tham gia mang vào hành trình ký ức, cảm xúc và cách nhìn riêng. Lê Hương Mi gọi quá trình giao thoa ấy là “đồng sáng tạo”.

“Mình còn sáng tạo ra cái phần Hà Nội mới của mình”

Một kết quả quan trọng của mùa đầu tiên là chương trình trưng bày “Hà Nội Mở: Bản đồ ký ức dịch chuyển”.

Chính trong quá trình đó, Lê Hương Mi nhận ra một điều mà ban đầu nhóm chưa nhìn thấy rõ: khi con người bước vào một không gian, họ không chỉ tiếp nhận ký ức đã có sẵn.

Họ đọc lịch sử của nơi ấy.

Nghe câu chuyện của người khác.

Quan sát những dấu vết còn lại.

Nhưng sau đó, khi lựa chọn, diễn giải và sáng tạo từ những gì đã tiếp nhận, họ lại tạo ra một lớp ký ức mới.

Theo Lê Hương Mi, chính quá trình đó khiến việc khám phá thành phố không dừng ở học hỏi hay tiếp nhận di sản, mà trở thành hành động sáng tạo.

“Mình còn sáng tạo ra cái phần Hà Nội mới của mình”, chị nói.

Câu nói này gần như giải thích toàn bộ tinh thần của Hà Nội Mở.

Thành phố không phải một văn bản đã hoàn tất.

Mỗi người bước vào nó bằng một lịch sử riêng, một ký ức riêng và một cách nhìn riêng. Khi những lớp nhìn ấy được đặt cạnh nhau, Hà Nội lại được viết thêm.

Bùi Thị Thu Hiền: Hà Nội không chỉ nằm ở những điểm quen thuộc

Nếu Lê Hương Mi tập trung vào phương pháp sáng tạo, Bùi Thị Thu Hiền lại bắt đầu từ một câu hỏi có vẻ giản dị hơn: chúng ta thực sự biết bao nhiêu về nơi mình đang sống?

Theo chị, Hà Nội có một hệ thống di tích, đời sống văn hóa và hoạt động nghệ thuật rất phong phú, nhưng cả du khách lẫn người đang sống trong thành phố thường chỉ tập trung vào một số địa điểm nổi tiếng.

Trong khi đó, mỗi phường, mỗi xã, mỗi làng lại có một lớp lịch sử và văn hóa riêng.

Hà Nội Mở vì thế không được thiết kế trước hết cho khách du lịch từ nơi khác đến.

Đối tượng ban đầu chính là những người đang sống ở đây: người Hà Nội, người từ nơi khác chuyển tới, người nước ngoài sinh sống tại thành phố, hay đơn giản là những người đã quen Hà Nội đến mức không còn để ý tới những gì vẫn nằm ngay bên cạnh mình.

Bùi Thị Thu Hiền cho rằng chính sự quen thuộc đôi khi làm chúng ta bỏ qua thành phố.

Vì vậy, một chuyến đi Hà Nội Mở có thể quay trở lại những con đường đã đi qua nhiều lần, nhưng đặt người tham gia vào một cách nhìn khác.

Một cung đường có thể bắt đầu từ chính nơi mình sống

Các tuyến của Hà Nội Mở không được xây dựng theo một bộ danh thắng cố định.

Nhiều hành trình bắt đầu từ trải nghiệm rất cá nhân của người tổ chức.

Bùi Thị Thu Hiền kể rằng số về Long Biên hình thành sau khi chị chuyển về sống tại khu vực này. Từ một nơi tưởng đã quen thuộc, chị nhận ra Long Biên còn có làng xóm, đình chùa, không gian nghệ thuật và nhiều lớp đời sống vượt xa hình ảnh quen thuộc của cầu Long Biên hay sông Hồng.

Một số khác lại bắt đầu từ Thanh Trì — quê nhà của chị. Có hành trình nảy sinh chỉ sau một lần đi bộ ra bến sông và nhận ra nơi từng quá quen bỗng có một vẻ đẹp mà chính mình trước đó ít để ý.

Theo Bùi Thị Thu Hiền, những cung đường như vậy thường xuất phát từ ba lớp: trải nghiệm cá nhân của người dẫn dắt, quan sát về sự vận động của thành phố và phương thức di chuyển hoặc thực hành được lựa chọn cho chuyến đi.

Chính cách lựa chọn ấy làm nảy sinh ở mùa thứ hai một từ khóa đáng chú ý: “giải trung tâm”.

“Hà Nội không phải chỉ có cái trung tâm là Phố Cổ”

Với Bùi Thị Thu Hiền, “giải trung tâm” trước hết là một cách mở lại bản đồ tưởng tượng về Hà Nội.

Thành phố không chỉ có khu vực Phố Cổ hay những địa điểm vốn đã nằm trong lịch trình quen thuộc của khách tham quan. Trung tâm của một người có thể nằm ở nơi họ sinh ra, nơi họ sống, nơi có một ký ức đặc biệt hoặc nơi đang khiến họ tò mò.

“Hà Nội không phải chỉ có cái trung tâm là Phố Cổ”, chị nói.

Theo cách ấy, một khu dân cư ngoại thành, một bến sông hay một làng ven đô hoàn toàn có thể trở thành trung tâm của một hành trình nếu ở đó có một câu hỏi đủ đáng để khám phá.

“Giải trung tâm” vì vậy không phải chỉ là việc đi xa khỏi lõi đô thị.

Nó còn là trao cho mỗi người quyền định nghĩa đâu là trung tâm trong bản đồ Hà Nội của mình.

Nghệ sĩ khách mời Trương Quý đang hướng dẫn về bài tập thực hành số Hanoi Open “Từ Sông Đến Sống”. Ảnh: hanoicreativecity.com

Tour chỉ là một sự khơi gợi

Ở tuyến nội dung về trải nghiệm, Bùi Thị Thu Hiền nhấn mạnh rằng giá trị của chuyến đi không thể chỉ được đánh giá trong khoảng thời gian vài giờ hay một ngày.

Theo chị, những gì diễn ra trên đường thường mới chỉ tạo ra một kích thích ban đầu: một hình ảnh, một câu chuyện, một cảm xúc hoặc một ý tưởng.

Sau đó, người tham gia có thể quay lại địa điểm cũ, tiếp tục nghiên cứu hoặc đưa điều mình nhận được sang một hướng sáng tạo khác.

“Cái quá trình sáng tạo đấy cũng không phải chỉ diễn ra ngay trong cái quá trình đi tour, mà nó chỉ là một cái khơi gợi”, Bùi Thị Thu Hiền chia sẻ.

Theo chị, đã có những người tham gia quay lại địa điểm nhiều lần sau tour; cũng có những ý tưởng ban đầu từ một khu vực cụ thể sau đó phát triển vượt khỏi chính địa giới ấy.

Điều đó giúp phân biệt Hà Nội Mở với một chuyến tham quan thông thường.

Một tour có thể kết thúc khi người tham gia trở về nhà.

Một quá trình học và sáng tạo thì chưa chắc.

Khi người tham gia trở thành người vận hành

Mùa thứ hai của Hà Nội Mở cũng cho thấy một chuyển biến khác: nhóm sáng lập chủ động trao quyền vận hành cho một nhóm người trẻ.

Nhiều người trong số đó từng tham gia các hoạt động ở mùa đầu, sau đó tiếp tục phát triển dự án. Nhóm gồm sinh viên và người trẻ từ một số trường đại học, hoạt động trong các lĩnh vực văn hóa, truyền thông và du lịch.

Trong tuyến câu chuyện này, Bùi Thị Thu Hiền là người giải thích rõ nhất về sự chuyển giao.

“Các bạn làm chủ dự án đấy. Hà Nội Nghệ Văn… sẽ đóng vai trò là người dẫn dắt, bảo trợ”, chị nói.

Đó là một bước đi đáng chú ý.

Người từng tham dự một hành trình có thể trở thành người thiết kế hành trình tiếp theo.

Người từng nhận công cụ để đọc thành phố có thể trở thành người đưa công cụ đó cho người khác.

Nếu giáo dục chỉ được đo bằng lượng thông tin một người tiếp nhận, quá trình này khó nhìn thấy. Nhưng nếu giáo dục còn là khả năng một người sau đó tự chủ hơn, có thể tiếp tục khám phá và dẫn dắt người khác, thì việc chuyển giao Hà Nội Mở từ thế hệ sáng lập sang nhóm trẻ là một phần của chính phương pháp mà dự án đang theo đuổi.

Kết nối những điểm nhỏ thành một mạng lưới

Các hành trình Hà Nội Mở thường không tồn tại như một tuyến đường khép kín.

Bùi Thị Thu Hiền cho biết trước mỗi số, nhóm thường khảo sát địa bàn hai hoặc ba lần, tìm hiểu giờ mở cửa của đình, đền, chùa, liên hệ với người quản lý hoặc người trông coi; đồng thời tìm kiếm các không gian văn hóa – nghệ thuật, địa điểm ẩm thực và những người có thể kể câu chuyện của khu vực.

Trong một số trường hợp, mối kết nối trở thành hợp tác cụ thể.

Hà Nội Nghệ Văn từng phối hợp với Tổ Ong tại 51 Tô Ngọc Vân để thực hiện một chương trình trưng bày; từng đi qua các không gian sáng tạo như Ở Đây Nhà Tôi và những địa điểm văn hóa khác trong các tuyến khám phá. Nhóm cũng phát triển số “Đường dẫn Hỏa xa” trong bối cảnh Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023 diễn ra tại Nhà máy Xe lửa Gia Lâm.

Những quan hệ này không nhất thiết trở thành hợp tác dài hạn.

Nhưng chính việc liên tục kết nối các điểm nhỏ với nhau tạo ra một dạng mạng lưới linh hoạt: một chương trình xuất hiện, các nguồn lực tạm thời hội tụ, sau đó những mối quan hệ mới có thể tiếp tục được sử dụng ở một hoạt động khác.

Lê Hương Mi: Mạng lưới quan trọng hơn một danh xưng

Khi Hà Nội Nghệ Văn tham gia Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội, Lê Hương Mi nhìn giá trị của mạng lưới chủ yếu từ khả năng kết nối và chia sẻ nguồn lực.

Theo chị, trong nhiều năm đã có nhiều nhóm độc lập tìm cách lập bản đồ hoặc kết nối những người làm văn hóa với nhau. Việc một cơ quan công đứng ra thực hiện vai trò kết nối có thể tạo thêm cơ hội về đào tạo, chia sẻ thông tin, truyền thông và tiếp cận hoạt động của những nhóm khác.

Nhưng chị cũng nhấn mạnh rằng Hà Nội Nghệ Văn không tồn tại nhờ danh xưng thành viên mạng lưới.

Có hay không có sự công nhận ấy, nhóm vẫn làm việc.

Điều quan trọng hơn là một dự án nhỏ có cơ hội đứng cạnh những dự án nhỏ khác, để nguồn lực không bị phân tán hoàn toàn.

Ý nghĩa của mạng lưới, theo cách ấy, không nằm ở việc gom tất cả thành một tổ chức lớn, mà ở khả năng để nhiều đơn vị nhỏ có thể nhìn thấy nhau và hỗ trợ nhau.

Bài toán chưa giải: làm sao để mô hình sống được?

Sự linh hoạt của Hà Nội Nghệ Văn cũng có một mặt khác: mô hình vẫn chưa giải được bài toán tài chính dài hạn.

Lê Hương Mi cho biết nhóm từng thảo luận nghiêm túc về khả năng thương mại hóa workshop tour, chẳng hạn đóng gói thành sản phẩm cho trường học hoặc phối hợp với doanh nghiệp du lịch.

Nhưng đến nay, hướng đi ấy chưa trở thành một mô hình kinh doanh ổn định.

Nhiều hoạt động vẫn sử dụng một lượng lớn nguồn lực cá nhân: thời gian và công sức của người sáng lập chưa được tính đầy đủ vào chi phí; các khoản thu chủ yếu vừa đủ trang trải những chi phí cơ bản và thù lao cho khách mời.

Lê Hương Mi thừa nhận khá thẳng rằng không thể gọi mô hình hiện nay là hoàn toàn bền vững về tài chính.

Ở mùa thứ hai, nhóm người trẻ đã thử một cách khác: thu khoảng 400.000 đồng/người cho mỗi tour và có thể bù được các chi phí trực tiếp. Bùi Thị Thu Hiền xem đây ít nhất là một dấu hiệu cho thấy thị trường có nhu cầu đối với những trải nghiệm nhỏ, chuyên sâu về thành phố.

Nhưng cả hai đều không đặt mục tiêu biến Hà Nội Nghệ Văn thành một doanh nghiệp du lịch thuần túy.

Giáo dục, thực hành nghệ thuật và tính mở vẫn là phần lõi.

Vì thế, Hà Nội Nghệ Văn hiện đứng ở một vùng khá đặc biệt giữa hoạt động cộng đồng và thị trường, giữa giáo dục và du lịch, giữa sản xuất văn hóa và trải nghiệm sáng tạo.

“Những người làm văn hóa kiểu mới”

Ở phần cuối của cuộc trò chuyện, Lê Hương Mi đưa ra một nhận xét đáng chú ý về chính công việc của hai người sáng lập.

Theo chị, người làm văn hóa hiện nay ngày càng khó chỉ đứng ở một vai trò duy nhất.

Một người có thể sáng tác nhưng đồng thời làm giáo dục; làm sản xuất, điều phối, quản lý nghệ thuật; tổ chức trải nghiệm hoặc xây dựng tour.

“Có thể coi bọn chị là đại diện của những người làm văn hóa kiểu mới”, Lê Hương Mi nói.

Chị cho rằng trong điều kiện Việt Nam hiện nay, thực tế đang thúc đẩy nhiều người làm sáng tạo trở thành những người đa nhiệm. Không chỉ làm chuyên môn nghệ thuật, họ còn phải biết kết nối con người, điều phối nguồn lực và xây dựng những cấu trúc để ý tưởng có thể trở thành một hoạt động thực tế.

Nhìn từ Hà Nội Mở, chính lớp công việc ít được nhìn thấy ấy lại rất quan trọng.

Một tour không chỉ cần một ý tưởng hay.

Nó cần người khảo sát địa bàn.

Người làm nội dung.

Người kết nối chuyên gia.

Người liên hệ với di tích và không gian nghệ thuật.

Người điều phối người tham dự.

Người sản xuất chương trình.

Và đôi khi, người tiếp tục dẫn dắt một ý tưởng cho đến khi nó trở thành tác phẩm.

Đó là phần “hạ tầng con người” mà một hệ sinh thái sáng tạo đô thị cần có nếu muốn vận hành vượt ra ngoài những sự kiện đơn lẻ.

Từ sông đến sống

Trong những hình ảnh của số Hà Nội Mở “Từ Sông Đến Sống”, người tham gia bước lên một chuyến phà, đi qua những khoảng đất ven sông và thực hiện các bài tập cùng nghệ sĩ khách mời.

Hình ảnh ấy có thể xem như một cách cô đọng tinh thần của dự án.

Không đứng ngoài Hà Nội để quan sát nó.

Mà bước vào.

Đi bộ.

Qua sông.

Nghe.

Nhìn.

Trò chuyện.

Thực hành.

Rồi mang những gì thu nhận được trở lại với chính mình.

Hà Nội Mở không tìm cách đưa ra một cách hiểu hoàn chỉnh về thành phố.

Ngược lại, dự án gần như bắt đầu từ giả định rằng Hà Nội luôn còn một điều gì đó chưa được nhìn thấy — ngay cả với những người đã sống ở đây nhiều năm.

Một hành trình có thể chỉ làm được một việc rất nhỏ: khiến một người dừng lại ở một nơi mình từng đi qua, nhìn nó lâu hơn một chút và đặt một câu hỏi khác.

Nhưng nếu từ câu hỏi ấy hình thành một ý tưởng mới, một tác phẩm mới, một người dẫn dắt mới hoặc đơn giản là một mối quan hệ khác với thành phố, thì chuyến đi đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một tour.

Có lẽ một Thành phố Sáng tạo cũng được hình thành theo cách như vậy: không chỉ bằng những lễ hội lớn hay những công trình biểu tượng, mà bằng khả năng khiến người đang sống trong thành phố tiếp tục tò mò về chính nơi mình sống — và có phương pháp để biến sự tò mò ấy thành tri thức, trải nghiệm và những sáng tạo mới.

Chị MYAN đồng hành cùng du khách trong tour “Chuyển Mình Ký Ức”. Ảnh: hanoicreativecity.com

Tour “Chuyển Mình Ký Ức” hấp dẫn du khách nước ngoài. Ảnh: hanoicreativecity.com