Những rung động mong manh của côn trùng và nhện, vốn khó cảm nhận bằng thính giác thông thường, nay trở thành chất liệu cho một tác phẩm nghệ thuật giữa lòng Hà Nội. Khai trương sáng 14/11, “Tháp Ẩn Ca” (The Tower of Hidden Songs) biến Tháp nước Hàng Đậu hơn 130 năm tuổi thành một không gian trải nghiệm âm thanh độc đáo, nơi khoa học, nghệ thuật đương đại và di sản kiến trúc cùng tạo nên một cuộc đối thoại mới.

Lắng nghe những âm thanh ẩn giấu trong lòng tháp cổ

Trước cánh cửa sắt của Tháp nước Hàng Đậu, những nhóm khách tham quan tập trung, chờ đến lượt khám phá không gian bên trong. Có những du khách nước ngoài, những người trẻ và cả những người vốn đã quen thuộc với công trình kiến trúc nằm giữa trung tâm Hà Nội.

Từ bên ngoài, tháp nước vẫn mang dáng vẻ quen thuộc với những bức tường đá, các ô cửa vòm và dấu ấn kiến trúc cuối thế kỷ XIX. Nhưng phía sau cánh cửa ấy, một trải nghiệm hoàn toàn khác đang chờ đợi.

Bên trong lòng tháp, những vòm gạch cổ hiện lên dưới ánh sáng được tính toán kỹ lưỡng. Từ phía trên, các thiết bị âm thanh được bố trí trong không gian, đưa người nghe đến gần một thế giới mà bình thường rất ít người có cơ hội cảm nhận.

Đó không phải tiếng nhạc theo cách thưởng thức thông thường, cũng không phải một bản hòa tấu được biểu diễn bằng những nhạc cụ quen thuộc.

Chất liệu của tác phẩm đến từ những rung động và tín hiệu giao tiếp của các sinh vật nhỏ bé, được ghi nhận bằng những phương pháp nghiên cứu khoa học rồi chuyển hóa thành một sáng tác âm thanh đa hướng.

Sáng 14/11, tác phẩm sắp đặt âm thanh “Tháp Ẩn Ca” chính thức khai trương tại Tháp nước Hàng Đậu, phường Ba Đình, Hà Nội, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Các đại biểu cắt băng khai trương tác phẩm Tháp Ẩn Ca. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Đây là một hoạt động thuộc chuỗi chương trình nghệ thuật liên ngành quốc tế “Hà Nội Sáng Đèn”, với sự tham gia của các nghệ sĩ Việt Nam và Thụy Sĩ.

Tác phẩm do nhạc sĩ Trần Kim Ngọc giám tuyển, nghệ sĩ Thụy Sĩ Patrick Kessler phụ trách chỉ đạo nghệ thuật và sắp đặt, nghệ sĩ Ludwig Berger đảm nhiệm sáng tác âm thanh. Phần chiếu sáng không gian do nghệ sĩ Nguyễn Đức Phương, còn được biết đến với nghệ danh Phương Giờ, thực hiện. Chuchchepati Orchestra tham gia phần âm nhạc của dự án.

Sự kết hợp ấy đem đến một cách tiếp cận khác đối với di sản kiến trúc: Không chỉ ngắm nhìn một công trình cổ, công chúng còn có thể khám phá không gian bên trong bằng thính giác và cảm nhận những mối liên hệ giữa âm thanh, ánh sáng với cấu trúc của tháp.

Từ trái sang: Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass, Nghệ sĩ Patrick Kessler và nghệ sĩ Ludwig Berger. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Từ 59 bản ghi âm khoa học đến một “cơn mưa âm thanh”

Điểm đặc biệt của “Tháp Ẩn Ca” nằm ở nguồn chất liệu sáng tạo.

Tác phẩm lấy cảm hứng từ biotremology, lĩnh vực nghiên cứu cách các sinh vật phát ra, tiếp nhận và sử dụng những tín hiệu rung động để giao tiếp.

Trong tự nhiên, nhiều loài côn trùng và nhện trao đổi thông tin thông qua rung động truyền trên lá cây, thân cây, mạng nhện hoặc những bề mặt khác. Những tín hiệu ấy có thể mang chức năng tìm bạn tình, cảnh báo nguy hiểm, tự vệ hoặc phục vụ các hoạt động sinh tồn.

Không phải tất cả đều là những âm thanh con người có thể trực tiếp nghe thấy. Để nghiên cứu chúng, các nhà khoa học phải sử dụng những phương pháp và thiết bị ghi nhận chuyên biệt.

Từ nguồn tư liệu khoa học ấy, nhóm nghệ sĩ thực hiện “Tháp Ẩn Ca” đã lựa chọn 59 bản ghi âm do 13 nhà khoa học thuộc 10 viện nghiên cứu ở 8 quốc gia và vùng lãnh thổ cung cấp.

Những dữ liệu tưởng chừng chỉ tồn tại trong phòng nghiên cứu trở thành chất liệu cho một trải nghiệm nghệ thuật dành cho công chúng.

Qua phần sáng tác của nghệ sĩ Ludwig Berger, các tín hiệu được tổ chức thành một bố cục âm thanh đa hướng. Hệ thống loa bố trí trong lòng tháp tạo ra những lớp âm thanh lan tỏa từ nhiều vị trí, khiến người nghe có thể cảm nhận sự chuyển động và tương tác của chúng trong không gian.

Kết hợp với hệ thống chiếu sáng của nghệ sĩ Phương Giờ, những rung động nhỏ bé ấy được đặt trong một môi trường giàu tính gợi mở.

Có những tín hiệu gợi liên tưởng đến sự đối đáp, có những mô thức tiết tấu lặp lại, có những chuỗi rung động mang chức năng báo động hoặc tự vệ trong thế giới tự nhiên.

Điều thú vị là tác phẩm không đơn thuần mô phỏng tiếng côn trùng để tạo hiệu ứng âm thanh. Nó sử dụng những dữ liệu được thu thập trong nghiên cứu khoa học, sau đó tổ chức lại bằng ngôn ngữ sáng tác nghệ thuật.

Ở đây, khoa học giúp con người tiếp cận một thế giới vốn nằm ngoài khả năng cảm nhận thông thường, còn nghệ thuật mở ra cách trải nghiệm thế giới ấy bằng cảm xúc và trí tưởng tượng.

Một tín hiệu rung động từng được nghiên cứu như dữ liệu sinh học nay có thể trở thành một phần của tác phẩm, đem đến cho người nghe những liên tưởng khác nhau.

Đó cũng là điểm giao thoa đáng chú ý giữa thực hành khoa học và sáng tạo đương đại: Những tri thức chuyên ngành được chuyển hóa thành trải nghiệm văn hóa, cho phép công chúng tiếp cận các hiện tượng tự nhiên bằng một con đường mới.

Du khách tham quan Tháp Ẩn Ca. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Khi di sản kiến trúc trở thành một phần của tác phẩm

Được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, Tháp nước Hàng Đậu là một trong những dấu tích kiến trúc gắn với quá trình hình thành hệ thống cấp nước đô thị của Hà Nội.

Công trình được xây dựng năm 1894, có hình trụ tròn, đường kính khoảng 19 mét, cao khoảng 25 mét. Dù không còn đảm nhiệm chức năng cấp nước như trước, tháp nước vẫn là một hình ảnh quen thuộc trong cảnh quan đô thị và ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội.

Năm 2023, công trình từng được mở cửa phục vụ một hoạt động nghệ thuật trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng.

Ba năm sau, “Tháp Ẩn Ca” tiếp tục đưa nghệ thuật trở lại không gian đặc biệt này, nhưng lựa chọn một phương thức trải nghiệm khác.

Nếu kiến trúc thường được tiếp nhận chủ yếu bằng thị giác, thì lần này âm thanh trở thành phương tiện dẫn dắt người xem khám phá công trình.

Những bức tường dày, các vòm gạch, khoảng không bên trong và cấu trúc khép kín của tháp không chỉ đóng vai trò phông nền. Chúng tham gia tạo nên môi trường cảm nhận của tác phẩm.

Khi âm thanh được phát từ nhiều vị trí, người nghe cảm nhận không chỉ bản thân những tín hiệu mà còn cả mối quan hệ của chúng với không gian bao quanh.

Điều đó khiến trải nghiệm tại Tháp nước Hàng Đậu khác với việc nghe cùng một nội dung qua tai nghe hoặc hệ thống loa trong một căn phòng thông thường.

Ở đây, công trình kiến trúc và tác phẩm âm thanh có quan hệ mật thiết với nhau.

Một người bước vào lòng tháp có thể đồng thời khám phá những dấu vết của kiến trúc hơn một thế kỷ tuổi và tiếp cận những phương thức sáng tạo mang tính thử nghiệm của nghệ thuật đương đại.

Sự gặp gỡ ấy không làm thay đổi bản chất lịch sử của công trình, nhưng bổ sung một lớp trải nghiệm mới, giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa hôm nay.

Mở thêm cánh cửa cho di sản

Tại lễ khai trương, bà Bùi Thị Hương Thủy, Trưởng phòng Nghệ thuật và Công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, đánh giá cao ý nghĩa của việc đưa nghệ thuật đương đại vào không gian di sản.

Theo bà Bùi Thị Hương Thủy, việc đánh thức không gian di sản bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới chính là cách mở thêm những cánh cửa để di sản tiếp tục sống, đối thoại và truyền cảm hứng trong đời sống đương đại.

Bà Bùi Thị Hương Thuỷ, Trưởng phòng Nghệ thuật và Công nghiệp văn hóa (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội) phát biểu tại lễ khai trương. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Quan điểm ấy cũng phản ánh một hướng tiếp cận đang được Hà Nội thúc đẩy trong những năm gần đây: Kết nối các công trình, không gian lịch sử với hoạt động thiết kế, nghệ thuật và sáng tạo.

Thay vì chỉ giới thiệu di sản bằng những thông tin về niên đại, kiến trúc hoặc chức năng trong quá khứ, các hoạt động nghệ thuật có thể tạo thêm lý do để công chúng tìm đến, trải nghiệm và hình thành mối quan hệ mới với nơi chốn.

Với “Tháp Ẩn Ca”, điều đáng chú ý còn nằm ở tính liên ngành của dự án.

Một nghệ sĩ thực hành âm thanh có thể tìm thấy chất liệu từ nghiên cứu sinh học. Một công trình kiến trúc lịch sử có thể trở thành không gian trình diễn. Những bản ghi khoa học được chuyển hóa thành sáng tác, trong khi ánh sáng giúp định hình trải nghiệm thị giác.

Những mối liên kết ấy cho thấy sáng tạo không nhất thiết diễn ra trong ranh giới của một loại hình nghệ thuật.

Nó có thể hình thành từ sự hợp tác giữa nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà thiết kế, đơn vị quản lý di sản và các đối tác quốc tế.

Đó cũng là một hướng phát triển có ý nghĩa đối với Hà Nội trên hành trình xây dựng Thành phố Sáng tạo trong Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO.

Một thành phố giàu di sản không chỉ có trách nhiệm bảo tồn những công trình và giá trị đã được hình thành trong quá khứ. Thành phố ấy còn cần tạo điều kiện để các giá trị di sản tiếp tục tham gia vào đời sống đương đại, khơi gợi những ý tưởng và phương thức sáng tạo mới.

Tuy nhiên, những trải nghiệm nghệ thuật có thời hạn cũng đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì và phát huy giá trị sau sự kiện.

Liệu những công trình lịch sử như Tháp nước Hàng Đậu có thể tiếp tục được khai thác phù hợp cho các chương trình văn hóa, giáo dục và sáng tạo? Làm thế nào để mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng trong khi vẫn bảo đảm yêu cầu bảo tồn, an toàn và quản lý không gian di sản?

Đó là những vấn đề cần được cân nhắc trong quá trình phát triển các mô hình sử dụng di sản cho hoạt động văn hóa sáng tạo.

Tháp Ẩn Ca thu hút đông đảo du khách nước ngoài. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Mười lăm phút để khám phá một thế giới khác

“Tháp Ẩn Ca” mở cửa miễn phí cho công chúng từ ngày 14 đến hết ngày 28/11/2026.

Do đặc điểm không gian bên trong công trình, mỗi lượt tham quan được tổ chức trong 15 phút, với tối đa 30 người.

Khoảng thời gian ấy không dài, nhưng đủ để người xem có cơ hội tiếp cận một loại hình nghệ thuật còn tương đối mới mẻ với công chúng Việt Nam.

Không cần phải là người nghiên cứu sinh học hay am hiểu âm nhạc thể nghiệm, khách tham quan vẫn có thể bắt đầu bằng một hành động rất đơn giản: Lắng nghe.

Lắng nghe những tín hiệu được chuyển hóa từ thế giới tự nhiên. Lắng nghe cách âm thanh vận động trong một cấu trúc kiến trúc cổ. Và từ đó, có thể đặt ra những câu hỏi về những dạng tồn tại, giao tiếp và sự sống mà con người thường ít chú ý.

Trong nhịp sống đô thị, con người đã quá quen với tiếng xe cộ, tiếng nói chuyện, những giai điệu phát ra từ các thiết bị điện tử. Thế giới tự nhiên vẫn tồn tại quanh ta, nhưng không phải mọi tín hiệu của nó đều dễ dàng được nhận biết.

“Tháp Ẩn Ca” đưa một phần thế giới ấy đến gần công chúng thông qua sự kết hợp giữa tri thức khoa học và ngôn ngữ nghệ thuật.

Bên ngoài, Tháp nước Hàng Đậu vẫn đứng giữa những con phố đông đúc của Hà Nội, như đã hiện diện qua nhiều thế hệ.

Bên trong, một thế giới âm thanh khác đang được mở ra, nơi những rung động rất nhỏ của tự nhiên trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo.

Một công trình từng được xây dựng để phục vụ nhu cầu nước sạch của đô thị nay đem đến một trải nghiệm văn hóa mới. Và trong cuộc gặp gỡ giữa kiến trúc, âm thanh và khoa học ấy, di sản không chỉ được nhìn lại như dấu tích của quá khứ, mà tiếp tục trở thành nơi khơi nguồn cho những sáng tạo của hôm nay.