Những bức tranh xuất hiện trên các mảng tường cũ, những tác phẩm sắp đặt len vào không gian buôn bán, âm thanh quen thuộc của khu chợ trở thành chất liệu sáng tạo. Khai mạc ngày 14/11 trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, triển lãm “Chạm Đồng Xuân” mở ra cuộc gặp gỡ giữa nghệ thuật đương đại và một trong những không gian thương mại lâu đời nhất Thủ đô. Nhưng điều đáng chú ý không chỉ là những tác phẩm được tạo ra, mà còn là cách nghệ thuật tìm kiếm sự hòa nhập với đời sống của một khu chợ vẫn đang vận hành mỗi ngày.

Những mảng tường cũ kỹ nay hiện lên với những hình vẽ lớn độc đáo tại Chợ Đồng Xuân. Ảnh: hanoicreativecity.com

Khi những bức tường chợ trở thành tác phẩm nghệ thuật

Trên tầng hai chợ Đồng Xuân, một mảng tường cũ kỹ nay hiện lên với những hình vẽ lớn, màu sắc đan xen. Những hình ảnh gợi liên tưởng đến hàng hóa, đồ dùng và các lớp ký ức thị giác trải dài trên bề mặt kiến trúc đã in dấu thời gian.

Hai người khách dừng lại bên bức tranh, trò chuyện giữa khoảng hành lang mở. Phía trên là hệ khung thép, những ô cửa kính cũ, các vệt tường bong tróc. Những chi tiết vốn thuộc về đời sống thường nhật của khu chợ trở thành một phần của không gian nghệ thuật.

Không có bức tường trắng được dựng lên để tách tác phẩm khỏi môi trường xung quanh. Cũng không có sự tĩnh lặng thường thấy trong những phòng trưng bày chuyên biệt.

Đồng Xuân vẫn là Đồng Xuân, với những gian hàng, lối đi, hoạt động mua bán và dòng người qua lại. Chỉ khác, giữa không gian quen thuộc ấy, nghệ thuật xuất hiện và mời gọi người ta nhìn ngôi chợ bằng một cách khác.

Sáng 14/11, triển lãm nghệ thuật đa giác quan “Chạm Đồng Xuân” chính thức khai mạc tại chợ Đồng Xuân, trở thành một trong những hoạt động đáng chú ý của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Các đại biểu nghệ sĩ và giám tuyển chụp ảnh lưu niệm tại Lễ khai mạc triển lãm “Chạm Đồng Xuân”. Ảnh: hanoicreativecity.com

Do nghệ sĩ Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc nghệ thuật Heritage Art Space, giám tuyển, triển lãm có sự tham gia của các nghệ sĩ, nhóm nghệ sĩ Việt Nam và quốc tế. Những thực hành nghệ thuật đa dạng được đưa vào không gian chợ, từ hội họa, tranh tường, điêu khắc, sắp đặt đến các thử nghiệm âm thanh và tương tác.

Điều đặc biệt nằm ở cách lựa chọn chất liệu sáng tạo. Những gì vốn thuộc về hoạt động buôn bán như vải vóc, mây tre, giấy vàng mã, vật liệu cũ hay âm thanh của khu chợ đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho tác phẩm.

Chẳng hạn, nghệ sĩ Marko Lulic đến từ Áo giới thiệu tác phẩm “Địa hình mềm”, một sắp đặt được đặt trong không gian giữa các khu chợ. Nghệ sĩ thị giác Mikael Rickman khai thác những lớp văn hóa, lịch sử và cấu trúc đời sống thương mại trong tác phẩm “Mật mã Kẻ Chợ”. Bộ đôi Alexander Pug Williams và Tuấn Nị tìm đến âm thanh của khu chợ, sử dụng những vật liệu như xốp, sắt thép, gỗ, đá để tạo nên một thực hành nghệ thuật khác biệt.

Mỗi người có một phương pháp biểu đạt riêng, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: Không coi chợ Đồng Xuân chỉ là địa điểm đặt tác phẩm, mà là nguồn chất liệu trực tiếp của sáng tạo.

Với cách tiếp cận ấy, không gian trưng bày không kết thúc ở ranh giới một bức tranh hay một tác phẩm sắp đặt. Nó mở rộng ra những bức tường, hành lang, ô cửa, hàng hóa và cả những hoạt động đang tiếp diễn xung quanh.

Một cuộc gặp không dễ dàng

Đưa nghệ thuật đương đại vào chợ Đồng Xuân không đơn giản là lựa chọn một địa điểm mới để tổ chức triển lãm.

Khác với phòng tranh, nơi người tổ chức có thể chủ động về ánh sáng, bố cục và dòng di chuyển của người xem, chợ Đồng Xuân có nhịp vận hành riêng. Các hoạt động kinh doanh, lưu thông hàng hóa và sinh hoạt của tiểu thương vẫn phải được duy trì.

Bởi vậy, các nghệ sĩ không chỉ đối diện với những vấn đề về sáng tác, mà còn phải tìm cách thích nghi với điều kiện thực tế của không gian.

Tại lễ khai mạc, giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn thẳng thắn nhìn nhận những khó khăn ấy.

“Chợ Đồng Xuân là một không gian truyền thống và nó không phải là một không gian triển lãm. Do vậy, sẽ có những thách thức rất lớn. Sự xuất hiện của nghệ thuật trong không gian này cần có thời gian để thích nghi”, ông chia sẻ.

Đằng sau những tác phẩm được giới thiệu là quá trình chuẩn bị kéo dài hơn một năm, với sự phối hợp giữa các nghệ sĩ, đơn vị quản lý chợ và những đối tác trong nước, quốc tế.

Theo thông tin từ nhóm giám tuyển, các hoạt động khảo sát, ghi hình, ghi âm và tìm hiểu nhịp sống của chợ được triển khai từ trước khi nghệ sĩ bắt tay vào thực hiện tác phẩm. Những người tham gia phải tìm hiểu không chỉ kiến trúc và không gian, mà cả những con người đang sinh sống, lao động, kinh doanh tại đây.

Trong những ngày trước khai mạc, các nghệ sĩ trực tiếp làm việc giữa không gian chợ tấp nập. Những mảng tường được vẽ lại, các tác phẩm được hoàn thiện, những vị trí sắp đặt được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tế.

Tại sự kiện, bà Vũ Thu Hà, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội, ghi nhận và cảm ơn những đóng góp của đội ngũ nghệ sĩ, các cơ quan, tổ chức và đối tác quốc tế đã chung sức thực hiện chương trình.

Bà đặc biệt nhắc tới quá trình các nghệ sĩ trực tiếp trải nghiệm, làm việc trong không gian chợ Đồng Xuân hơn một tuần trước khi giới thiệu tác phẩm tới công chúng.

Sự tham gia của các nghệ sĩ quốc tế đem đến những góc nhìn mới đối với một không gian rất quen thuộc của người Hà Nội. Nhưng cũng chính sự khác biệt về văn hóa, phương pháp sáng tác và cách cảm nhận nơi chốn khiến việc đưa tác phẩm vào đời sống không thể chỉ là một chiều.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn không né tránh khả năng có những tác phẩm ban đầu chưa thực sự phù hợp với cảm nhận của công chúng.

Ông cho rằng có những thử nghiệm mang lại sự thú vị, nhưng cũng có thể xuất hiện những điểm chưa tương thích với không gian. Điều cần thiết là dành thời gian để cả nghệ thuật và khu chợ truyền thống cùng thích nghi.

Đó là một cách nhìn đáng chú ý.

Bởi không phải mọi sự can thiệp nghệ thuật đều lập tức làm thay đổi đời sống theo hướng tích cực. Một tác phẩm có thể gây ấn tượng mạnh về thị giác, nhưng để thực sự trở thành một phần của không gian chung, nó còn cần được cộng đồng đón nhận, sử dụng và duy trì.

Với “Chạm Đồng Xuân”, quá trình ấy mới bắt đầu.

Đánh thức một di sản đang sống

Chợ Đồng Xuân không chỉ là một địa điểm mua bán quen thuộc. Trải qua gần 140 năm hình thành và phát triển, khu chợ gắn với lịch sử thương mại, sinh hoạt đô thị và văn hóa Kẻ Chợ của Thăng Long – Hà Nội.

Khác với những di tích được bảo tồn chủ yếu để tham quan, chợ Đồng Xuân là một không gian di sản vẫn đang vận hành.

Các giá trị của nơi này không chỉ nằm ở kiến trúc hay những dấu mốc lịch sử, mà còn hiện diện trong hoạt động kinh doanh, những mối quan hệ thương mại, tập quán giao tiếp và tri thức nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Chính đặc điểm ấy làm nên sức hấp dẫn, đồng thời cũng tạo ra bài toán khó cho các hoạt động sáng tạo.

Nghệ thuật có thể giúp người ta nhận ra những giá trị tưởng như bình thường của một nơi chốn. Nhưng việc đưa nghệ thuật vào không gian di sản cũng phải tôn trọng đời sống đang tồn tại ở đó.

Ông Hoàng Công Anh, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Đồng Xuân, đánh giá cao nỗ lực của các nghệ sĩ khi lựa chọn một khu chợ lâu đời, với điều kiện hoạt động phức tạp, làm môi trường sáng tác.

Theo ông, việc đưa những tác phẩm nghệ thuật vào chợ Đồng Xuân có ý nghĩa không chỉ đối với hoạt động của lễ hội, mà còn mở ra những cơ hội mới để quảng bá văn hóa Hà Nội và văn hóa của khu chợ.

Đại diện đơn vị quản lý kỳ vọng các tác phẩm sẽ truyền cảm hứng cho tiểu thương, người lao động, cán bộ, nhân viên và công chúng; từ đó góp phần lan tỏa giá trị văn hóa của Đồng Xuân đến du khách trong nước và quốc tế.

ông Hoàng Công Anh, Tổng Giám đốc Công ty CP Chợ Đồng Xuân chia sẻ. Ảnh: hanoicreativecity.com

Mong muốn ấy gợi ra một hướng tiếp cận rộng hơn đối với việc phát huy giá trị di sản đô thị.

Nếu một khu chợ truyền thống chỉ được nhìn nhận như nơi trao đổi hàng hóa, cơ hội phát triển của nó chủ yếu gắn với hoạt động thương mại.

Nhưng khi những giá trị văn hóa, lịch sử và đời sống cộng đồng được nhận diện như nguồn lực sáng tạo, khu chợ có thể mở rộng vai trò thành địa điểm trải nghiệm văn hóa, kết nối nghệ sĩ, nhà thiết kế, tiểu thương và du khách.

Điều này cũng phù hợp với định hướng phát triển kinh tế sáng tạo của Hà Nội trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo năm 2026, khi thành phố tìm kiếm những mô hình kết hợp giữa bảo tồn di sản, hoạt động kinh tế và thực hành nghệ thuật đương đại.

Tuy nhiên, để một sự kiện nghệ thuật tạo ra giá trị lâu dài, chỉ thu hút người xem trong vài ngày là chưa đủ.

Điều quan trọng là liệu những trải nghiệm mới có khiến người dân và du khách quan tâm hơn đến khu chợ, tìm hiểu thêm về văn hóa thương mại truyền thống, và hình thành những mối kết nối mới với cộng đồng đang sinh sống, làm việc tại đây hay không.

Để công chúng trở lại Đồng Xuân

Một trong những vấn đề thực tế được giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn đề cập là cách công chúng tìm đến các tác phẩm.

Không gian chợ có nhiều lối đi và dòng di chuyển đan xen. Tác phẩm nằm ở những vị trí khác nhau, không phải lúc nào cũng dễ nhận biết như trong một phòng triển lãm có sơ đồ tham quan thống nhất.

Ban tổ chức đã chuẩn bị bản đồ và hệ thống hướng dẫn, nhưng theo giám tuyển, những giải pháp này vẫn có thể chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người xem.

Đó vừa là khó khăn của quá trình tổ chức, vừa là một phần trải nghiệm đặc biệt của “Chạm Đồng Xuân”.

Người đến xem không chỉ đi từ tác phẩm này sang tác phẩm khác. Họ đồng thời đi qua những lớp không gian khác nhau của ngôi chợ, quan sát các hoạt động buôn bán, gặp gỡ những con người và khám phá những chi tiết ít được chú ý trong đời sống thường ngày.

Thậm chí, việc chưa tìm thấy ngay một tác phẩm cũng có thể khiến họ đi sâu hơn vào khu chợ và phát hiện những điều mới mẻ.

Dẫu vậy, sự khám phá ấy cần được hỗ trợ bằng thông tin rõ ràng, những chỉ dẫn phù hợp và cách tổ chức tôn trọng hoạt động kinh doanh của tiểu thương.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ với các bạn trẻ tham quan. Ảnh: hanoicreativecity.com

Với Nguyễn Anh Tuấn, mong muốn lớn nhất không phải chỉ là công chúng đến xem triển lãm một lần.

“Mọi người sẽ cần thời gian để quay lại chợ, không phải chỉ một lần, hai lần, ba lần. Đó cũng chính là mong muốn của chúng tôi, muốn mọi người đến với chợ Đồng Xuân nhiều hơn, quan tâm và trở lại với Đồng Xuân”, ông chia sẻ.

Đây có lẽ là điểm đáng suy ngẫm nhất của cuộc thử nghiệm.

Một triển lãm có thể khép lại sau hai tuần, nhưng mối quan hệ mà nó khởi tạo giữa nghệ thuật, không gian và cộng đồng có thể tiếp tục phát triển nếu có những điều kiện phù hợp.

Ở chiều ngược lại, một khu chợ truyền thống cũng không nhất thiết phải thay đổi hoàn toàn chức năng để trở thành một không gian văn hóa sáng tạo.

Những giá trị sẵn có của nó – con người, kiến trúc, hàng hóa, âm thanh và nhịp sống – chính là nền tảng để các hoạt động mới tìm cách hòa nhập.

Triển lãm “Chạm Đồng Xuân” diễn ra từ ngày 14 đến 28/11/2026, với nhiều tác phẩm và hoạt động sáng tạo được giới thiệu trong không gian chợ.

Từ những bức tranh trên các mảng tường cũ đến các sắp đặt sử dụng vật liệu quen thuộc, cuộc gặp gỡ giữa nghệ thuật đương đại và đời sống Kẻ Chợ đang mở ra những trải nghiệm khác biệt.

Nhưng điều đáng chờ đợi hơn những ấn tượng ban đầu là những gì sẽ tiếp tục diễn ra sau khi lễ hội kết thúc.

Khi những gian hàng trở lại nhịp mua bán thường ngày, khi người ta không còn đến đây chỉ vì một sự kiện, liệu nghệ thuật có để lại một thay đổi nào trong cách họ nhìn nhận và gắn bó với chợ Đồng Xuân?

Có lẽ, giá trị sâu xa của “Chạm Đồng Xuân” không chỉ nằm ở việc đưa nghệ thuật vào một khu chợ, mà ở khả năng giúp con người nhận ra rằng ngay giữa những hoạt động đời thường nhất, văn hóa vẫn đang hiện diện, được nuôi dưỡng và có thể tiếp tục sáng tạo.