Giữa không khí sôi động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, những gian hàng tò he bên hồ Hoàn Kiếm thu hút đông đảo trẻ em và du khách bởi những con giống rực rỡ sắc màu. Đằng sau những món đồ chơi nhỏ bé ấy là câu chuyện về sự khéo léo, những đổi thay của thị trường và nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống qua nhiều thế hệ. Với nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên, người đã có 22 năm gắn bó với nghề tò he Xuân La, giữ nghề không chỉ cần tình yêu và sự bền bỉ, mà còn phải tìm được cách sống bằng nghề giữa những biến chuyển của đời sống hôm nay.

Gian hàng tò he thu hút công chúng nhỏ tuổi. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Những sắc màu níu chân trẻ nhỏ

Bên những gian hàng thủ công tại khu vực hồ Hoàn Kiếm, ba cậu bé chăm chú lựa chọn những món đồ chơi nhiều màu sắc. Một em cầm món đồ nhỏ trên tay, xoay đi xoay lại để ngắm nhìn. Trên những chiếc mẹt tre là vô số con giống ngộ nghĩnh, từ những con vật quen thuộc đến các hình tượng được cách điệu bằng màu sắc tươi sáng.

Cạnh đó, hàng trăm chú lợn hồng, cừu trắng, gà vàng và những con vật đáng yêu được gắn trên các que tre mảnh, xếp thành hàng ngay ngắn. Dưới ánh nắng, cả gian hàng trở thành một khu vườn sắc màu rực rỡ.

Giữa không gian ấy, nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên, đến từ làng tò he Xuân La, xã Phượng Dực, Hà Nội, thoăn thoắt với những khối bột nhỏ trên tay. Từ những động tác nắn, vuốt, ghép tưởng chừng đơn giản, hình hài một con vật dần hiện ra.

Những người khách dừng lại không chỉ để mua một món đồ chơi. Nhiều người tò mò quan sát cách đôi bàn tay của người thợ tạo hình, rồi thử tự mình nặn những chi tiết nhỏ dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên biểu diễn nặn tò he. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Đó cũng là một trong những nét hấp dẫn của nghề tò he. Giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn chỉnh, mà còn ở quá trình sáng tạo diễn ra ngay trước mắt người xem.

Tham gia Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, gia đình nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên có hai gian hàng giới thiệu sản phẩm. Chị cho biết vị trí thuận lợi, đông người qua lại đã mang đến cơ hội gặp gỡ nhiều khách tham quan.

“Như tối qua em ra đây thì không có chỗ đứng luôn, người ta còn đứng đầy kín cả trước cả sau để xem”, chị Chiên kể.

Với người nghệ nhân đã quen mang những con tò he đi khắp các công viên, khu vui chơi và sự kiện văn hóa, sự quan tâm của công chúng là một niềm vui. Nhưng phía sau gian hàng rực rỡ sắc màu ấy là những trăn trở không dễ nhìn thấy.

Hai mươi hai năm gắn bó với những khối bột màu

Sinh ra và lớn lên ở làng nghề Xuân La, nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên lại không học nghề từ gia đình ruột thịt. Chỉ sau khi kết hôn, chị mới bắt đầu theo nghề truyền thống của gia đình nhà chồng.

Đến nay, chị đã có 22 năm gắn bó với những khối bột màu và các con giống dân gian.

Theo lời kể của chị Chiên, nghề nặn tò he ở Xuân La đã được các thế hệ trong làng trao truyền từ hàng trăm năm trước. Trong gia đình nhà chồng, nghề được gìn giữ qua nhiều đời, từ ông bà, cha mẹ đến con cháu.

Những ngày đầu học nghề, chị được bố mẹ chồng và chồng trực tiếp hướng dẫn. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi quá trình rèn luyện liên tục. Gần như ngày nào chị cũng phải làm bột, tập nặn, luyện cho đôi tay đủ dẻo và quen với từng động tác.

“Không phải cứ ‘xoay tròn rồi bóp bẹp’ là sẽ thành hình con tò he đâu”, chị Chiên nói vui.

Để làm ra một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn: nghiền bột, luộc bột, nhào bột, pha màu rồi mới đến tạo hình.

Khâu chuẩn bị nguyên liệu đặc biệt quan trọng. Bột phải đạt độ dẻo phù hợp, không quá khô để tránh nứt, cũng không quá nhão khiến hình bị biến dạng. Màu sắc phải tươi sáng, có độ hài hòa để những con giống trở nên sinh động.

Công đoạn nặn đòi hỏi sự khéo léo và khả năng quan sát. Chỉ với những khối bột nhỏ, người thợ phải tạo được hình dáng đặc trưng của con vật hoặc nhân vật, từ tỷ lệ, màu sắc đến những chi tiết biểu cảm.

Có những khó khăn chỉ người làm nghề mới hiểu.

Trong lúc trò chuyện, chị Chiên chỉ vào khối bột đang cầm trên tay và giải thích rằng nếu mải nói chuyện, để gió lùa làm khô bột, nguyên liệu sẽ không còn đủ độ dẻo để tiếp tục nặn.

Một món đồ chơi nhỏ bé vì thế có thể chứa đựng công sức và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Những thay đổi về nguyên liệu cũng phản ánh sức ép của đời sống hiện đại. Theo chị Chiên, nếu trước đây các nghệ nhân từng sử dụng màu thực vật như gấc, nếp cẩm, thì nay nhiều sản phẩm phải chuyển sang chất màu công nghiệp để giảm chi phí.

Điều đó cũng đồng nghĩa với việc những con tò he được nhuộm bằng loại màu này không còn có thể ăn như một số sản phẩm truyền thống trước kia.

Sự thay đổi ấy là một lựa chọn thích nghi với điều kiện sản xuất, nhưng cũng cho thấy việc gìn giữ nghề không đơn thuần là lặp lại nguyên vẹn những cách làm cũ.

Kèn tò he con giáo được bày bán tại gian hàng. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Muốn giữ nghề, phải biết nặn cả những nhân vật mới

Nếu trước đây những con gà, con trâu, con phượng hay các hình tượng dân gian là sản phẩm quen thuộc của nghề tò he, thì ngày nay, khách hàng nhỏ tuổi lại có những lựa chọn khác.

Những nhân vật hoạt hình, các con vật được cách điệu theo xu hướng mới và những hình tượng đang được trẻ em yêu thích liên tục xuất hiện trong các yêu cầu đặt hàng.

Để theo kịp thị hiếu, chị Chiên phải thường xuyên cập nhật mẫu mã, quan sát những nhân vật mới và học cách thể hiện chúng bằng chất liệu bột truyền thống.

Có khi khách hàng mang hình ảnh đến, yêu cầu nghệ nhân nặn theo. Có khi trẻ em giới thiệu cho chị một bộ phim hoạt hình đang được yêu thích.

“Cô ơi, hôm nay mẫu này hot lắm, cô xem phim này đi”, chị Chiên kể lại lời những khách hàng nhỏ tuổi.

Vậy là người nghệ nhân lại mở phim hoạt hình để tìm hiểu nhân vật, dáng vẻ và những chi tiết nhận diện.

“Thậm chí cô còn xem phim hoạt hình nhiều hơn bọn con trẻ con bây giờ”, chị Chiên cười.

Câu chuyện tưởng như vui ấy lại phản ánh một vấn đề rất thực tế: Để nghề truyền thống tiếp tục có chỗ đứng, người làm nghề phải liên tục sáng tạo và thích nghi.

Những kỹ năng cốt lõi vẫn được giữ lại, nhưng hình thức sản phẩm phải mở rộng để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng đương đại.

Ngay trên gian hàng tại lễ hội, bên cạnh tò he còn có sáo trúc, trống lắc, chuồn chuồn tre và nhiều loại đồ chơi khác.

Chị Chiên thừa nhận chỉ riêng những con tò he bắt mắt chưa chắc đã đủ sức giữ chân và thuyết phục khách mua hàng. Việc kết hợp các sản phẩm khác giúp gian hàng phong phú hơn, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người xem.

Nhưng đây cũng là nơi những áp lực kinh tế của nghề bộc lộ rõ.

Ba mươi nghìn đồng cho một con tò he, bao nhiêu cho công sức người thợ?

Một con tò he được bán với giá khoảng 30.000 đồng. Với người mua, đó có thể chỉ là một món đồ chơi nhỏ, được lựa chọn trong vài phút.

Nhưng với người làm nghề, giá bán ấy phải bù đắp nguyên liệu, thời gian chuẩn bị, công sức tạo hình và cả chi phí di chuyển, tìm địa điểm bán hàng.

Chị Chiên kể, đôi khi nghe khách nhận xét sản phẩm đắt, chị không tránh khỏi chạnh lòng.

“Đúng là nguyên liệu không đắt, nhưng mà cái công và thời gian làm ra nó thì rất tốn”, chị chia sẻ.

Đối với chị Chiên, một con tò he không chỉ là món hàng. Nó còn mang trong mình kỹ năng thủ công và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Nhưng giá trị văn hóa không phải lúc nào cũng được phản ánh đầy đủ trong giá bán.

Chị cho biết thu nhập từ tò he hiện nay khó bảo đảm cuộc sống nếu không làm thêm công việc khác. Nhiều người trong làng đã chuyển nghề bởi việc bán sản phẩm ngày càng khó khăn.

Theo ước tính của chị Chiên, hiện chỉ còn khoảng 30% người dân trong làng tiếp tục làm và giữ nghề. Đây là nhận định từ trải nghiệm của người trong nghề, chưa phải số liệu thống kê chính thức, nhưng phần nào phản ánh nỗi lo của những người đang gắn bó với tò he.

Khó khăn lớn nhất, theo chị, là thiếu những địa điểm ổn định để giới thiệu và bán sản phẩm.

Khác với những làng nghề có thể bán hàng ngay tại cơ sở sản xuất, người làm tò he thường phải chủ động tìm đến nơi có khách, từ công viên, khu vui chơi, cổng trường học đến các sự kiện văn hóa.

Những quy định về sử dụng vỉa hè, không gian công cộng cũng khiến việc tìm kiếm địa điểm bán hàng ngày càng khó khăn. Trong khi đó, không phải lúc nào người làm nghề cũng có cơ hội tham gia hội chợ hay các lễ hội được tổ chức chính thức.

Có những sự kiện hỗ trợ chi phí đi lại, có nơi trả thù lao theo ngày, nhưng cũng có chương trình nghệ nhân phải tự cân đối mọi khoản chi phí, trông chờ vào lượng hàng bán được.

Thực tế ấy đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Nếu người nghệ nhân không thể có thu nhập đủ sống, việc truyền nghề sẽ được duy trì bằng cách nào?

Mỗi con tò he không chỉ là món hàng mà nó còn mang trong mình kỹ năng thủ công và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Thế hệ thứ năm và con đường chưa định hình

Trong gia đình nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên, nghề tò he đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng việc tiếp nối không còn diễn ra theo cách hoàn toàn giống trước kia.

Em Đặng Văn Tâm, thuộc thế hệ thứ năm của gia đình có truyền thống làm tò he, lớn lên giữa những khối bột màu và những con giống nhỏ xinh.

“Từ hồi rất nhỏ thì bọn em đã được chơi những con tò he rồi, có thể nói là cả tuổi thơ gắn với tò he luôn”, em Tâm kể.

Ở làng Xuân La, hình ảnh người lớn ngồi nặn tò he từng là một phần quen thuộc của đời sống. Trẻ em có thể quan sát ông bà, cha mẹ làm nghề, rồi bắt chước, tập nặn những hình thù đơn giản.

Tuy nhiên, em Tâm cho biết không phải bạn trẻ nào trong làng hiện nay cũng biết nặn tò he.

Bản thân em cũng chưa thành thạo việc tạo hình, mới chủ yếu giúp mẹ ở công đoạn làm bột.

Dù vậy, em Tâm vẫn mong muốn tiếp nối nghề của gia đình, nhưng bằng một hướng đi khác với cha mẹ.

“Em cũng có mong ước được nối nghề cha mẹ sau này, nhưng em sẽ tìm cách khác, hướng đi khác bố mẹ. Cái này em cũng chưa tính nữa, giờ chỉ biết phụ trước thôi ạ.”

Lời chia sẻ mộc mạc ấy cho thấy một khoảng chuyển tiếp đáng chú ý trong quá trình trao truyền nghề.

Với thế hệ trước, nối nghề thường đồng nghĩa với tiếp tục nắm vững kỹ năng thủ công và làm ra sản phẩm. Còn với những người trẻ hôm nay, việc gìn giữ một nghề truyền thống có thể cần thêm kiến thức về thiết kế, truyền thông, kinh doanh và tổ chức trải nghiệm.

Gia đình chị Chiên đã bắt đầu tìm kiếm một số hướng đi như vậy.

Chồng chị thử giới thiệu sản phẩm qua các buổi phát trực tiếp trên TikTok, có thời điểm thu hút gần một nghìn lượt xem cùng lúc. Gia đình cũng tổ chức không gian trải nghiệm tại nhà, đón những đoàn khách muốn tìm hiểu và trực tiếp tập nặn tò he.

Tuy nhiên, bán tò he qua mạng không đơn giản. Những sản phẩm còn mềm dễ biến dạng khi vận chuyển, khiến việc giao hàng gặp nhiều hạn chế.

Vì thế, theo chị Chiên, các nền tảng trực tuyến hiện phù hợp hơn để giới thiệu hoạt động trải nghiệm hoặc quảng bá những sản phẩm đã được xử lý đủ cứng, có khả năng vận chuyển an toàn.

Những thử nghiệm ấy chưa giải quyết được toàn bộ khó khăn, nhưng mở ra một hướng suy nghĩ: Giá trị kinh tế của nghề tò he không nhất thiết chỉ nằm ở việc bán từng con giống.

Kỹ năng tạo hình, câu chuyện làng nghề, trải nghiệm tự tay nặn bột và cuộc gặp gỡ trực tiếp với nghệ nhân cũng có thể trở thành những giá trị văn hóa được công chúng tìm kiếm.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên hướng dẫn du khách nặn tò he. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Để sắc màu tò he không chỉ xuất hiện trong những ngày lễ hội

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 diễn ra với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, hướng tới kết nối di sản với các hoạt động sáng tạo đương đại.

Trong không gian ấy, gian hàng của nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên là một ví dụ gần gũi về mối quan hệ giữa bảo tồn nghề truyền thống và nhu cầu phát triển kinh tế.

Tò he có sức hấp dẫn thị giác, có khả năng tương tác trực tiếp với công chúng và mang theo những câu chuyện văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng để phát triển thành một hoạt động kinh tế bền vững, nghề cần nhiều hơn những cơ hội giới thiệu sản phẩm trong các sự kiện ngắn ngày.

Đó có thể là những địa điểm kinh doanh phù hợp, các chương trình trải nghiệm được tổ chức thường xuyên, hoạt động kết nối với du lịch, giáo dục hoặc những hình thức hợp tác cùng nhà thiết kế để phát triển sản phẩm mới.

Đồng thời, việc đổi mới cũng cần được đặt trên nền tảng tôn trọng giá trị cốt lõi của nghề: kỹ năng làm bột, tạo hình bằng tay, khả năng sáng tạo trực tiếp và tri thức được truyền qua các thế hệ nghệ nhân.

Bởi nếu chỉ chạy theo mẫu mã và giá bán, tò he rất dễ trở thành một món đồ chơi thông thường giữa vô số sản phẩm công nghiệp khác.

Nhưng nếu chỉ gìn giữ hình thức cũ mà không tìm được người mua, người học và nguồn thu nhập, nghề cũng khó có điều kiện tiếp tục tồn tại.

Trở lại gian hàng bên hồ Hoàn Kiếm, những con giống đầy màu sắc vẫn thu hút ánh nhìn của trẻ nhỏ. Có em lựa chọn một món đồ chơi, có em chăm chú nhìn người nghệ nhân tạo hình, có em thử dùng những ngón tay của mình để nặn một chi tiết nhỏ.

Giữa những hoạt động sáng tạo hiện đại của lễ hội, hình ảnh ấy gợi nhắc một điều giản dị: Sáng tạo không chỉ hiện diện trong những công nghệ mới hay những tác phẩm nghệ thuật quy mô lớn. Nó còn nằm trong đôi bàn tay người thợ, trong khả năng biến một khối bột bình thường thành hình hài sống động và niềm vui của trẻ thơ.

Sau 22 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Nguyễn Thị Chiên vẫn tiếp tục mang những con tò he đi tìm người thưởng thức. Còn em Đặng Văn Tâm, đại diện cho thế hệ thứ năm của gia đình, đang đứng trước câu hỏi làm thế nào để tiếp nối di sản bằng con đường riêng.

Để sắc màu tò he không chỉ rực rỡ trong vài ngày lễ hội, điều cần được gìn giữ không chỉ là những con giống truyền thống, mà còn là khả năng sống bằng nghề, sáng tạo bằng nghề và trao truyền nghề cho những thế hệ tiếp theo.