Từ một sáng kiến của cộng đồng yêu Việt phục tại Hà Nội năm 2022, Bách Hoa Bộ Hành đã trở thành hoạt động văn hóa thu hút hàng nghìn người tham gia. Nhưng đằng sau những đoàn người rực rỡ sắc màu là một cách tiếp cận sáng tạo đặc biệt: sử dụng không gian đô thị làm bối cảnh, kết nối tri thức lịch sử với thiết kế, thủ công và nghệ thuật hình ảnh. Câu chuyện Bách Hoa Bộ Hành cũng đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm đối với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo: làm thế nào để một sáng kiến cộng đồng giàu sức sống có thể phát triển bền vững?

Triều phục của hoàng thân, quan viên, mệnh phụ thời Nguyễn được giới thiệu tại Ngày hội Bách Hoa Bộ Hành diễn ra tại Huế. Ảnh: BTC

Khi quá khứ bước vào phố phường

Giữa phố phường Hà Nội, nơi nhịp sống hiện đại vẫn hối hả, một đoàn người trong trang phục cổ truyền chậm rãi bước đi. Áo ngũ thân, áo tấc, những bộ triều phục, khăn vấn, mũ mão và quạt hiện diện giữa cảnh quan đô thị quen thuộc. Những sắc màu, hoa văn và dáng áo tưởng như chỉ còn bắt gặp trong tranh cổ, hiện vật bảo tàng hay phim lịch sử bỗng trở nên sống động.

Người đi đường dừng lại quan sát, những chiếc điện thoại được giơ lên. Còn người tham gia cuộc bộ hành, trong khoảnh khắc ấy, không chỉ mặc một bộ trang phục đặc biệt. Họ trở thành một phần của bức tranh đô thị, nơi dấu ấn văn hóa từ nhiều thời kỳ cùng xuất hiện trong đời sống hôm nay.

Đó là hình ảnh làm nên sức hấp dẫn của Bách Hoa Bộ Hành – dự án ra đời tại Hà Nội năm 2022 từ sáng kiến của những người nghiên cứu, thực hành và yêu thích trang phục cổ truyền Việt Nam.

Tuy nhiên, nhà đồng sáng lập Vũ Đức không muốn định nghĩa Bách Hoa Bộ Hành đơn giản là một cuộc trình diễn thời trang hay ngày hội diễu hành.

Theo ông, mục đích ban đầu của chương trình là ghi hình và quảng bá Việt phục thông qua sự xuất hiện của những người mặc cổ phục trên đường phố. Những thước phim, bức ảnh được tạo ra sau mỗi cuộc bộ hành mới là một phần quan trọng của hoạt động.

“Đây giống như một ‘studio di động’ của cộng đồng Việt phục”, ông Vũ Đức chia sẻ.

Cách nhìn ấy hé lộ bản chất sáng tạo của dự án. Đường phố trở thành trường quay; kiến trúc và nhịp sống đương đại trở thành phông nền; người mặc Việt phục vừa tham gia hoạt động văn hóa, vừa góp phần tạo nên những hình ảnh có sức lan tỏa.

Điều đặc biệt không nằm ở việc tái dựng nguyên vẹn một khung cảnh lịch sử, mà ở cuộc gặp gỡ giữa những yếu tố thuộc về các thời đại khác nhau. Vũ Đức gọi đó là sự tương phản giữa trang phục cổ xưa và phố phường hiện đại – một khung cảnh hiếm gặp, có khả năng tạo ra những rung động thẩm mỹ khó thay thế.

Trang phục dàn phù dâu với các bà, các cô xanh đỏ tím vàng như từ trong tranh thêu bước ra. Ảnh: BTC

Khi cộng đồng cùng sáng tạo

Hành trình Bách Hoa Bộ Hành gắn với sự lớn mạnh của cộng đồng Việt phục.

Từ những cuộc thử nghiệm năm 2022, dự án dần thu hút các nhóm nghiên cứu, đơn vị thực hành cổ phục, người yêu văn hóa truyền thống, tình nguyện viên và những người sản xuất hình ảnh.

Theo Vũ Đức, sự lan tỏa của mạng xã hội, đặc biệt từ mùa thứ ba năm 2023, đã góp phần đưa hình ảnh Việt phục xuống phố đến với công chúng rộng rãi hơn.

Một dấu mốc đáng nhớ là hoạt động trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2024, hưởng ứng dịp kỷ niệm mười năm phong trào Việt phục (2014–2024). Từ Hà Nội, những cuộc bộ hành tiếp tục xuất hiện tại nhiều địa phương, trong đó có Huế và Thành phố Hồ Chí Minh.

Nhưng sức hút của Bách Hoa Bộ Hành không chỉ đến từ số lượng người tham gia.

Đằng sau một bộ Việt phục có thể là cả quá trình nghiên cứu tư liệu, khảo sát hiện vật, thiết kế hình dáng và hoa văn, lựa chọn chất liệu, dệt, nhuộm, thêu, chế tác phụ kiện và may hoàn thiện. Trang phục sau đó tiếp tục bước vào các hoạt động nhiếp ảnh, quay phim, truyền thông và trình diễn.

Những công việc ấy kết nối nhiều lĩnh vực, từ nghiên cứu văn hóa, thiết kế, thủ công mỹ nghệ đến nghệ thuật thị giác và sản xuất nội dung số.

Bách Hoa Bộ Hành trở thành điểm gặp gỡ của các chủ thể sáng tạo, đồng thời đưa thành quả nghiên cứu và thực hành di sản đến với công chúng bằng hình thức trực quan, gần gũi.

Theo Vũ Đức, nhóm tổ chức từng bước mở rộng cơ hội tham gia cho cả những người yêu Việt phục chưa có kinh nghiệm trình diễn. Ông xem đây là một giá trị xã hội của dự án: công chúng không chỉ chiêm ngưỡng mà còn có thể trực tiếp thực hành văn hóa.

Tuy nhiên, sự cởi mở ấy cũng đưa Bách Hoa Bộ Hành đến một bài toán không dễ giải quyết.

Cô và trò Trường Tiểu học Quang Trung mặc áo dài ngũ thân (đồng phục Nhà trường) dẫn đầu đoàn diễu hành tại Huế. Ảnh: BTC

Khi sức hút trở thành thử thách

Vũ Đức đặc biệt coi trọng tính xác thực lịch sử của trang phục.

Theo ông, sức hấp dẫn riêng của Bách Hoa Bộ Hành chỉ thực sự hình thành khi công chúng được tiếp xúc với những bộ cổ phục có căn cứ nghiên cứu, hoặc được tái hiện gần với tư liệu lịch sử.

Nếu sự kiện chỉ còn là nơi tập trung các thiết kế cách tân lấy cảm hứng từ quá khứ, trải nghiệm thị giác sẽ thay đổi về bản chất.

Nhưng khi cộng đồng ngày càng đông, việc duy trì định hướng ấy trở nên khó khăn.

Từ năm 2023, chương trình thử nghiệm mở đăng ký rộng rãi. Đến năm 2024, số lượng người hưởng ứng tăng mạnh. Theo Vũ Đức, mùa tổ chức tháng 3/2025 cho thấy quy mô tham gia đã vượt quá khả năng kiểm soát trang phục của nhóm thực hiện.

Việc xét duyệt qua hình ảnh đăng ký không bảo đảm trang phục xuất hiện tại sự kiện sẽ giống hồ sơ ban đầu. Trong khi đó, kiểm tra trực tiếp hàng nghìn người đòi hỏi nhân lực, thời gian và quy trình tổ chức phức tạp.

Một nghịch lý xuất hiện: càng nhiều người quan tâm đến Việt phục, việc bảo đảm tính chuẩn xác theo định hướng nghiên cứu ban đầu càng khó khăn.

Nhóm tổ chức đã lựa chọn giới hạn quy mô phù hợp với khả năng quản lý và tăng cường các khối trang phục chuyên đề do Ban tổ chức trực tiếp xây dựng.

Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật tổ chức sự kiện. Nó phản ánh thách thức rộng hơn của sáng tạo dựa trên di sản: làm thế nào để cân bằng giữa việc mở rộng sự tham gia của cộng đồng với yêu cầu bảo đảm tri thức chuyên môn?

Tái hiện trang phục lịch sử và sáng tạo trang phục đương đại từ cảm hứng truyền thống đều có giá trị riêng, nhưng không nhất thiết phải được đánh giá bằng cùng một hệ tiêu chí. Phân biệt rõ các hình thức ấy vừa giúp công chúng hiểu di sản, vừa tạo không gian phù hợp cho những thử nghiệm thiết kế mới.

Không gian sáng tạo không có địa chỉ

Bách Hoa Bộ Hành được giới thiệu trong danh sách 82 thành viên của Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội.

Đây là một trường hợp đặc biệt.

Khác với bảo tàng, phòng triển lãm hay xưởng thiết kế, Bách Hoa Bộ Hành không có địa điểm cố định. Không gian sáng tạo của dự án hình thành mỗi khi cộng đồng tập hợp, lựa chọn địa điểm và tổ chức hoạt động.

Chính đường phố trở thành nơi tương tác giữa di sản, người thực hành văn hóa và công chúng.

Một tuyến phố quen thuộc có thể được nhìn nhận khác đi khi xuất hiện những bộ trang phục gợi nhắc lịch sử. Những hình ảnh được ghi lại sau đó tiếp tục lan tỏa trên các nền tảng truyền thông, đưa trải nghiệm văn hóa vượt khỏi giới hạn thời gian và địa điểm của cuộc bộ hành.

Ở góc độ ấy, Bách Hoa Bộ Hành cho thấy không gian sáng tạo không nhất thiết chỉ được xác định bằng kiến trúc hay cơ sở vật chất. Nó còn có thể hình thành từ hoạt động cộng đồng và khả năng biến những địa điểm quen thuộc thành nơi sản xuất, chia sẻ trải nghiệm văn hóa.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo về Thiết kế, đây là một gợi mở đáng quan tâm về cách sử dụng không gian công cộng và phát huy nguồn lực sáng tạo từ cộng đồng.

Vũ Đức cũng kỳ vọng được kết nối với các thành viên khác của Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội để mở rộng tri thức, phát triển nội dung và tìm kiếm những hình thức hợp tác mới.

Bách Hoa Bộ Hành tại Hà Nội. Ảnh: BTC

Để những mùa hoa tiếp tục nở

Đằng sau những hình ảnh rực rỡ là một thực tế ít được nhìn thấy.

Vũ Đức thừa nhận Bách Hoa Bộ Hành vẫn vận hành trong điều kiện nguồn lực hạn chế. Đội ngũ tình nguyện viên, nhóm nghiên cứu và những người tổ chức phải đảm nhận khối lượng công việc ngày càng lớn.

“Mọi thứ chỉ là chúng tôi gồng lên mà thôi!”, ông chia sẻ khi được hỏi về tính bền vững của dự án.

Sức hút cộng đồng đã tạo cơ hội cho Việt phục hiện diện nhiều hơn trong hoạt động văn hóa, nghệ thuật, du lịch và truyền thông. Tuy nhiên, theo Vũ Đức, phong trào chưa đủ vững mạnh để hình thành một thị trường ổn định.

Ông mong Việt phục có thể được thương mại hóa theo cách phù hợp, tạo thêm nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển, thay vì bị cuốn vào những hoạt động kinh doanh làm lu mờ giá trị văn hóa cốt lõi.

Đó cũng là câu hỏi đối với các sáng kiến cộng đồng trong hệ sinh thái sáng tạo đô thị: làm thế nào để sức hút văn hóa chuyển hóa thành nguồn lực duy trì hoạt động mà không đánh mất tinh thần tự nguyện và mục tiêu ban đầu?

Với Bách Hoa Bộ Hành, nhu cầu không chỉ là kinh phí mà còn bao gồm khả năng tiếp cận tư liệu lịch sử, hợp tác với các thiết chế bảo tồn, kết nối các nhóm nghề và nâng cao năng lực tổ chức.

Vũ Đức đặc biệt kỳ vọng các bảo tàng, cơ quan bảo tồn tạo điều kiện để cộng đồng nghiên cứu, tiếp cận hiện vật trang phục của những thời kỳ lịch sử, trong đó có di sản trang phục Thăng Long.

Bởi để những bộ Việt phục tiếp tục bước ra phố, trước hết cần có những người đủ tri thức, kỹ năng và điều kiện để nghiên cứu, chế tác và sử dụng chúng một cách có trách nhiệm.

Từ một cuộc bộ hành, Bách Hoa Bộ Hành đã mở ra những cuộc gặp gỡ giữa lịch sử và hiện tại, giữa người làm nghề với người sử dụng, giữa không gian đô thị với ký ức văn hóa.

Giá trị lâu dài của dự án không chỉ được đo bằng số người xuống phố hay lượng hình ảnh lan truyền trên mạng xã hội, mà còn ở những hiểu biết được hình thành, những nghề nghiệp được tiếp sức và những mối quan hệ sáng tạo tiếp tục sau mỗi mùa hội.

Bách Hoa Bộ Hành vẫn đang tìm kiếm một mô hình bền vững. Nhưng điều đáng quý là dự án đã góp phần đưa những bộ trang phục vốn hiện diện chủ yếu trong tư liệu, bảo tàng và các hoạt động tái hiện chuyên biệt trở thành mối quan tâm sống động của công chúng.

Giữa phố phường Hà Nội, quá khứ không chỉ được nhắc nhớ. Nó được tìm hiểu, thực hành, ghi hình và chia sẻ bởi chính những người đang sống trong hiện tại.

Và mỗi mùa Bách Hoa Bộ Hành trở lại, thành phố lại có thêm một dịp nhìn thấy di sản của mình trong những dáng hình mới.