Đánh thức di sản công nghiệp không chỉ là mở cửa những nhà xưởng từng khép kín, mà là tìm cách để lịch sử sản xuất, đời sống sáng tạo và tương lai đô thị cùng tồn tại.

Khoảng 200.000 lượt khách đã đến Nhà máy Xe lửa Gia Lâm trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023. Những nhà xưởng, kết cấu thép và dấu tích sản xuất trở thành không gian triển lãm, nghệ thuật, nơi công chúng khám phá một phần lịch sử công nghiệp của Thủ đô. Nhưng khi lễ hội kết thúc, câu hỏi khó nhất mới bắt đầu: ai sẽ duy trì những không gian ấy, nguồn lực nào bảo đảm hoạt động lâu dài và làm thế nào để sức hấp dẫn của các công năng mới không xóa đi chính giá trị di sản? Trong bối cảnh Hà Nội đang tổ chức lại các cơ sở công nghiệp và phát triển những trung tâm công nghiệp văn hóa, câu trả lời có thể quyết định diện mạo của một phần quan trọng trong đô thị sáng tạo tương lai.

Sau ngày thứ mười hai

Tháng 11/2023, Nhà máy Xe lửa Gia Lâm trở thành một trong những địa điểm thu hút công chúng của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội.

Những nhà xưởng rộng lớn, kết cấu thép, đường ray và dấu tích máy móc tạo nên một bối cảnh khác biệt với các không gian triển lãm thông thường. Công chúng không chỉ đến thưởng thức nghệ thuật mà còn có cơ hội bước vào một phần Hà Nội vốn hiện diện giữa đô thị nhưng ít khi mở cửa cho người ngoài.

Theo cơ quan quản lý văn hóa Hà Nội, sau 12 ngày diễn ra lễ hội, từ 17 đến 28/11/2023, riêng Nhà máy Xe lửa Gia Lâm đón khoảng 200.000 lượt khách.

Con số ấy cho thấy sức hấp dẫn của những địa điểm công nghiệp khi được tiếp cận bằng nghệ thuật và thiết kế. Những gì từng tạo nên khoảng cách giữa nhà máy với đời sống công chúng — quy mô đồ sộ, cấu trúc kỹ thuật phức tạp, không gian sản xuất khép kín — lại trở thành chất liệu làm nên trải nghiệm văn hóa khác biệt.

Nhưng một lễ hội thành công không đồng nghĩa với sự ra đời của một không gian sáng tạo bền vững.

Trong thời gian diễn ra sự kiện, ban tổ chức có thể tập trung nguồn lực, nghệ sĩ, nhà thiết kế và hoạt động truyền thông vào một địa điểm. Khi chương trình kết thúc, những vấn đề thường xuyên của công trình vẫn còn đó: chi phí bảo trì, điều kiện an toàn, quyền sử dụng, trách nhiệm quản lý, nguồn thu và các hoạt động đủ sức duy trì sự quan tâm của công chúng.

Một sự kiện có thể chứng minh rằng người dân muốn đến. Nó chưa chứng minh rằng địa điểm có đủ điều kiện để tiếp tục mở cửa.

Ai sẽ chịu trách nhiệm cho ngày thứ mười ba, tháng thứ mười ba và những năm tiếp theo?

Đó là vấn đề đang trở nên cấp thiết khi Hà Nội chuyển từ những thử nghiệm kích hoạt không gian sang phát triển một hệ sinh thái sáng tạo có khả năng vận hành thường xuyên.

Di sản công nghiệp không chỉ là nhà máy đã ngừng hoạt động

Nhắc đến di sản công nghiệp, người ta thường hình dung những nhà máy đóng cửa, dây chuyền ngừng hoạt động, nhà xưởng xuống cấp và chờ được chuyển đổi thành bảo tàng, trung tâm nghệ thuật hoặc tổ hợp thương mại.

Cách hình dung ấy chỉ phản ánh một phần thực tế.

Hiến chương Nizhny Tagil năm 2003 của Ủy ban Quốc tế về Bảo tồn Di sản Công nghiệp (TICCIH) xác định giá trị di sản công nghiệp qua những đóng góp về lịch sử, công nghệ, kiến trúc, khoa học và đời sống xã hội. Các giá trị ấy hiện diện trong nhà xưởng, máy móc, hạ tầng kỹ thuật, quy trình sản xuất và cả ký ức lao động.

Bộ nguyên tắc Dublin, được Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS) cùng TICCIH thông qua năm 2011, còn nhấn mạnh giá trị của những quá trình công nghiệp đang tiếp diễn.

Điều này dẫn tới một nhận thức quan trọng: một nhà máy không nhất thiết phải ngừng sản xuất mới có thể mang giá trị di sản.

Trong một cơ sở công nghiệp, kiến trúc chỉ là phần dễ nhận thấy nhất. Đằng sau những bức tường và hệ mái còn có công nghệ, tổ chức lao động, kỹ năng nghề và những thế hệ con người đã góp phần tạo dựng lịch sử ngành sản xuất.

Một nhà máy có thể được bảo tồn gần như nguyên vẹn về hình thức nhưng vẫn mất đi phần lớn ý nghĩa nếu máy móc, hồ sơ kỹ thuật, quy trình sản xuất và ký ức người lao động biến mất.

Ngược lại, một cơ sở còn hoạt động có thể lưu giữ những giá trị đặc biệt bởi lịch sử công nghiệp vẫn đang được tiếp nối thông qua sản xuất và truyền nghề.

Vì thế, bảo tồn di sản công nghiệp không đồng nghĩa với việc thay thế mọi chức năng sản xuất bằng hoạt động văn hóa.

Có những công trình phù hợp với chuyển đổi hoàn toàn. Có những địa điểm cần giữ lại một phần chức năng cũ. Cũng có những nhà máy mà việc tiếp tục sản xuất chính là một phần giá trị cần bảo vệ.

Sự phân biệt ấy đặc biệt quan trọng đối với Hà Nội, nơi quá trình phát triển đô thị đang đặt nhiều cơ sở công nghiệp trước những lựa chọn lớn về tương lai sử dụng.

Khi lịch sử của nhà máy bị thu hẹp thành giá trị đất đai

Sự mở rộng của đô thị khiến nhiều cơ sở công nghiệp từng nằm ở ngoại vi dần trở thành những khu vực có vị trí quan trọng. Khi hoạt động sản xuất không còn phù hợp với quy hoạch, môi trường hoặc hạ tầng, di dời có thể trở thành yêu cầu cần thiết.

Nhưng chính thời điểm ấy cũng xuất hiện một nguy cơ: lịch sử của một địa điểm bị thu hẹp thành diện tích đất mà nó đang chiếm giữ.

Theo thông tin do cơ quan văn hóa Hà Nội công bố năm 2025, một khảo sát nhận diện 185 công trình công nghiệp ghi nhận 95 công trình còn hiện hữu và 90 công trình đã bị phá hủy hoặc chuyển đổi.

Đây không phải danh mục di sản đã được xếp hạng, cũng không có nghĩa tất cả công trình đều có giá trị bảo tồn như nhau. Tuy nhiên, số liệu cho thấy những dấu tích của lịch sử công nghiệp đang thay đổi nhanh chóng cùng quá trình tái cấu trúc đô thị.

Việc di dời các cơ sở sản xuất cũng bước sang giai đoạn mới.

Nghị quyết số 487/NQ-HĐND ngày 26/11/2025 ban hành danh mục di dời đợt đầu gồm 57 cơ sở, trong đó có 42 cơ sở sản xuất công nghiệp và 15 trụ sở cơ quan, đơn vị.

Đến năm 2026, thông tin công bố về Quyết định số 3321/QĐ-UBND ghi nhận 58 cơ sở, gồm 43 cơ sở công nghiệp và 15 trụ sở. Chênh lệch một cơ sở giữa hai thời điểm vẫn cần được đối chiếu đầy đủ qua phụ lục văn bản.

Theo thống kê sơ bộ được nêu tại phiên giải trình của Thường trực HĐND thành phố cuối tháng 9/2026, các cơ sở trong danh mục có tổng diện tích khoảng 243 ha; khoảng 228 ha được dự kiến dành cho công trình và thiết chế phục vụ công cộng theo quy hoạch.

Đây là nguồn lực đất đai đáng kể, nhưng không thể từ đó suy ra Hà Nội có hàng chục di sản công nghiệp chờ chuyển đổi hoặc hàng trăm hecta dành cho không gian văn hóa.

Danh mục di dời phản ánh yêu cầu quản lý sản xuất và sử dụng đất. Giá trị di sản lại được xác định thông qua đánh giá lịch sử, kiến trúc, kỹ thuật và xã hội đối với từng công trình.

Một cơ sở sản xuất lâu năm có thể không còn nhiều yếu tố đáng bảo tồn. Một nhà máy khác có thể chứa những dấu tích hiếm gặp của một ngành công nghiệp. Có nơi giá trị quan trọng nhất nằm ở kiến trúc, nhưng cũng có nơi giá trị ấy thuộc về dây chuyền sản xuất, kỹ năng nghề và cộng đồng lao động.

Nếu nhìn tất cả như những khu đất giống nhau, thành phố có thể đánh mất những giá trị không thể tái tạo. Nhưng nếu coi mọi nhà máy cũ đều là di sản cần giữ nguyên, việc phát triển đô thị lại phải gánh những yêu cầu bảo tồn thiếu cơ sở và khó thực hiện.

Vấn đề không phải lựa chọn giữa giữ lại tất cả hay phá bỏ tất cả, mà là xác định đúng điều gì có giá trị, giá trị ấy nằm ở đâu và có thể được duy trì trong những điều kiện nào.

Gia Lâm: một nhà máy chưa ngừng sản xuất

Nhà máy Xe lửa Gia Lâm khiến câu chuyện trở nên phức tạp hơn nhiều so với hình dung về một cơ sở công nghiệp cũ chờ chuyển đổi.

Những hình ảnh của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023 có thể khiến công chúng nghĩ rằng nhà máy đang từng bước trở thành một không gian văn hóa.

Nhưng dữ liệu năm 2026 cho thấy nơi đây vẫn mang chức năng công nghiệp đương thời.

Theo tài liệu của Bộ Xây dựng tháng 2/2026, trong hệ thống các cơ sở sản xuất, bảo dưỡng, sửa chữa và đóng mới phương tiện, thiết bị đường sắt trên cả nước, Công ty Cổ phần Xe lửa Gia Lâm và Công ty Cổ phần Xe lửa Dĩ An là hai cơ sở có chức năng sản xuất, lắp ráp đầu máy, toa xe.

Tháng 5/2026, Công ty Cổ phần Xe lửa Gia Lâm tiếp tục ghi nhận kết quả nghiên cứu, chế tạo thiết bị băng tải đá phục vụ công tác khắc phục hậu quả thiên tai trong ngành đường sắt.

Như vậy, Gia Lâm không chỉ lưu giữ ký ức về hoạt động sản xuất đã qua. Nơi đây vẫn có năng lực kỹ thuật đang được sử dụng và phát triển.

Trong khi đó, ngành đường sắt cũng đang tăng cường hoạt động gìn giữ và giới thiệu lịch sử tại chính địa điểm này.

Ngày 21/8/2026, chương trình gặp mặt các nhân chứng lịch sử và những gia đình nhiều thế hệ gắn bó với ngành đường sắt được tổ chức tại nhà máy.

Ngày 8/10/2026, Khu truyền thống Đường sắt Việt Nam và thế giới được khánh thành, mở cửa tại Gia Lâm.

Những sự kiện này cho thấy sản xuất, nghiên cứu kỹ thuật, lưu giữ ký ức ngành nghề và hoạt động văn hóa đang cùng hiện diện.

Ở phía thành phố, định hướng khai thác không gian sáng tạo tại Gia Lâm cũng đã được đặt ra.

Công văn số 2170/UBND-KT ngày 20/5/2026 đề cập việc khai thác hiệu quả Nhà máy Xe lửa Gia Lâm và Bốt Hàng Đậu, kết nối với các không gian văn hóa lân cận. Kế hoạch phát triển kinh tế đêm của ngành văn hóa Hà Nội còn đưa ra định hướng nghiên cứu sử dụng một phần nhà máy cho tổ hợp sáng tạo và những hoạt động phù hợp.

Những động thái ấy mở ra cơ hội mới, đồng thời đặt ra một vấn đề căn bản.

Nếu giá trị đặc biệt của Gia Lâm nằm trong lịch sử sản xuất đường sắt, tri thức kỹ thuật và ký ức người lao động, việc chuyển đổi toàn bộ thành tổ hợp thương mại – văn hóa có thể làm mất đi chính điều mà hoạt động bảo tồn mong muốn gìn giữ.

Một phương án đáng nghiên cứu hơn là tổ chức sự cùng tồn tại của nhiều chức năng.

Những khu vực sản xuất cốt lõi tiếp tục hoạt động theo yêu cầu kỹ thuật và an toàn. Những không gian phù hợp có thể phục vụ trưng bày, giáo dục, triển lãm hoặc sáng tạo. Các hoạt động tham quan được tổ chức trong phạm vi không gây ảnh hưởng tới sản xuất.

Đây không còn là câu chuyện thay một công năng bằng công năng khác, mà là tổ chức mối quan hệ giữa các chức năng trong cùng một địa điểm.

Tuy nhiên, khả năng ấy chưa đồng nghĩa với một mô hình đã được phê duyệt. Những hồ sơ công khai hiện có chưa đủ để xác định đầy đủ quyền đối với đất, nhà xưởng, thiết bị, cơ chế hợp tác và trách nhiệm tài chính của một tổ hợp tích hợp.

Chính khoảng trống đó cho thấy thách thức của Gia Lâm không chỉ nằm ở thiết kế kiến trúc.

Nó nằm ở cách phân định quyền và tổ chức vận hành.

Một nhà máy, nhiều chủ thể, nhiều trách nhiệm

Một không gian văn hóa có thể thuộc sở hữu nhà nước nhưng do doanh nghiệp hoặc tổ chức chuyên môn vận hành. Một công trình do tư nhân sở hữu có thể dành một phần diện tích phục vụ cộng đồng. Một tổ hợp lớn có thể phân chia các chức năng cho nhiều đơn vị quản lý.

Những cấu trúc ấy không xa lạ trong thực tiễn tái sử dụng di sản công nghiệp trên thế giới.

Điểm quan trọng là quyền sở hữu không đồng nghĩa với quyền vận hành. Đơn vị tổ chức các hoạt động văn hóa cũng không đương nhiên có quyền quyết định mọi thay đổi đối với công trình.

Khi trách nhiệm giữa các bên không rõ ràng, một địa điểm có thể được cải tạo thành công về kiến trúc nhưng gặp khó khăn ngay sau khi mở cửa.

Ai trả chi phí bảo trì? Ai được quyết định thay đổi kết cấu cũ? Hoạt động thương mại được phép sử dụng bao nhiêu diện tích? Nếu doanh thu không đủ chi phí, nguồn lực nào duy trì chương trình văn hóa? Khi đơn vị vận hành thất bại, ai tiếp quản?

Những câu hỏi ấy không thể được giải quyết chỉ bằng một bản thiết kế hấp dẫn.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều cách tổ chức khác nhau đã được thử nghiệm, mỗi cách gắn với những điều kiện và giới hạn riêng.

Busan: sức mạnh của một cam kết dài hạn

F1963 tại Busan, Hàn Quốc, được hình thành từ cơ sở công nghiệp của doanh nghiệp Kiswire.

Theo thông tin của chính quyền Busan, từ năm 2017, một thỏa thuận cho phép thành phố sử dụng khoảng 2.000 m² không gian nghệ thuật – văn hóa miễn phí trong 20 năm, với sự tham gia của các đối tác văn hóa địa phương.

Điều đáng chú ý không chỉ là việc một nhà máy được cải tạo thành địa điểm triển lãm, mà là quyền sử dụng không gian được bảo đảm bằng một cam kết dài hạn.

Đối với những hoạt động khó tạo doanh thu ngay lập tức như nghệ thuật thử nghiệm, triển lãm cộng đồng và giáo dục văn hóa, sự ổn định về địa điểm có ý nghĩa rất lớn.

Nếu quyền sử dụng chỉ kéo dài một vài năm, đơn vị vận hành khó đầu tư nghiêm túc vào thiết bị, chương trình và việc xây dựng công chúng.

Ngược lại, cam kết dài hạn tạo điều kiện để hoạt động phát triển theo những chu kỳ bền vững hơn.

F1963 vì thế không đơn thuần là câu chuyện một doanh nghiệp dành nhà xưởng cho nghệ thuật. Đằng sau đó là quan hệ hợp tác giữa chủ sở hữu, chính quyền và các tổ chức văn hóa.

Huashan: trách nhiệm văn hóa nằm trong hợp đồng

Huashan 1914 Creative Park tại Đài Bắc cho thấy một hướng khác.

Được hình thành từ một cơ sở công nghiệp cũ, Huashan kết hợp triển lãm, nghệ thuật, hoạt động sáng tạo, dịch vụ và thương mại.

Theo tài liệu của cơ quan văn hóa Đài Loan, sau khi hợp đồng trước đây kết thúc vào tháng 6/2023, địa điểm tiếp tục được vận hành theo một hợp đồng mới có thời hạn 10 năm.

Đáng chú ý, những chức năng công ích, hỗ trợ sáng tạo và hoạt động thương mại được xác định thành các nhóm nhiệm vụ riêng.

Một không gian sáng tạo quy mô lớn thường phải giải quyết hai yêu cầu không dễ dung hòa: tạo đủ doanh thu để tồn tại và duy trì những hoạt động văn hóa không lấy lợi nhuận làm mục tiêu chính.

Nếu chỉ theo đuổi doanh thu, những người thuê có khả năng trả giá cao có thể dần thay thế nghệ sĩ trẻ và các nhóm sáng tạo độc lập. Nhưng nếu không bảo đảm nguồn tài chính, chính công trình ấy có thể thiếu kinh phí bảo trì.

Trường hợp Huashan cho thấy vai trò của hợp đồng trong việc xác lập nghĩa vụ và giới hạn hoạt động của đơn vị vận hành.

Trách nhiệm văn hóa không thể chỉ nằm trong những tuyên bố về tầm nhìn. Nó cần được thể hiện bằng những điều kiện có khả năng giám sát và đánh giá.

Yokohama: không nhất thiết một đơn vị làm tất cả

Tại Nhật Bản, Yokohama Red Brick Warehouse lại lựa chọn cách phân chia chức năng và trách nhiệm.

Kho số 1 chủ yếu phục vụ hoạt động văn hóa, do Yokohama Arts Foundation vận hành. Kho số 2 tập trung vào hoạt động thương mại, với một doanh nghiệp chuyên trách quản lý.

Sự phân chia này cho phép các đơn vị tổ chức hoạt động theo những mục tiêu khác nhau.

Một chương trình nghệ thuật cần được đánh giá qua chất lượng chuyên môn, giá trị văn hóa và khả năng tiếp cận công chúng. Một không gian thương mại lại phải quan tâm nhiều hơn tới doanh thu và hiệu quả dịch vụ.

Hai hệ thống tiêu chí không hoàn toàn giống nhau.

Việc tách đơn vị vận hành không có nghĩa lợi nhuận thương mại đương nhiên được chuyển sang tài trợ cho văn hóa. Điều đó phải được xác định bằng cơ chế tài chính cụ thể.

Nhưng Yokohama cho thấy không nhất thiết phải buộc một tổ chức duy nhất đảm nhiệm mọi nhiệm vụ, từ bảo tồn, tổ chức nghệ thuật đến kinh doanh và dịch vụ.

Đối với những tổ hợp lớn, phân định chức năng có thể giúp trách nhiệm rõ ràng hơn.

Mullae: khi sản xuất và nghệ thuật cùng tồn tại

Mullae tại Seoul khác với những trường hợp chuyển đổi nhà máy đã ngừng hoạt động.

Đây là khu vực mà các cơ sở gia công kim loại và những xưởng nghệ thuật cùng tồn tại. Thông tin của chính quyền Seoul được tổng hợp trong nghiên cứu ghi nhận khoảng 1.000 cơ sở gia công sắt thép, bên cạnh hàng trăm nghệ sĩ và người thực hành sáng tạo.

Bản sắc của Mullae không chỉ nằm ở kiến trúc công nghiệp cũ, mà còn ở sự gặp gỡ giữa những người thợ sản xuất vật liệu và những nghệ sĩ sử dụng vật liệu ấy.

Kỹ năng chế tác, lao động thủ công và sáng tạo đương đại có thể tạo ra những mối liên hệ mà một khu nghệ thuật được xây dựng hoàn toàn mới khó tái tạo.

Tuy nhiên, sự cùng tồn tại cũng có những xung đột.

Sản xuất cần không gian vận chuyển, có tiếng ồn và yêu cầu an toàn riêng. Hoạt động nghệ thuật lại thu hút khách tham quan, thay đổi nhịp sống và nhu cầu sử dụng mặt bằng.

Khi một khu vực trở nên hấp dẫn, giá trị bất động sản tăng lên có thể gây sức ép đối với cả các xưởng sản xuất nhỏ lẫn cộng đồng nghệ sĩ.

Mullae không phải hình mẫu có thể sao chép trực tiếp cho Gia Lâm, bởi một khu phố gồm nhiều chủ thể độc lập khác với nhà máy đường sắt có quy trình kỹ thuật chuyên ngành.

Nhưng trường hợp này gợi mở một nhận thức quan trọng: công nghiệp và nghệ thuật không nhất thiết phải thay thế nhau. Sự gặp gỡ giữa chúng đôi khi chính là nguồn tạo nên bản sắc sáng tạo.

Khi thành công sáng tạo trở thành sức ép

Khu nghệ thuật 798 tại Bắc Kinh đặt ra một câu hỏi khác: điều gì xảy ra khi một không gian sáng tạo trở nên quá thành công?

Khởi đầu từ sự hiện diện của nghệ sĩ trong các công trình công nghiệp cũ, 798 dần phát triển thành một địa điểm nghệ thuật, du lịch và thương mại có sức hấp dẫn quốc tế.

Quá trình ấy mang lại nhiều cơ hội cho triển lãm, thị trường nghệ thuật và các hoạt động dịch vụ.

Nhưng khi giá trị thương mại tăng lên, sự cân bằng ban đầu cũng có thể thay đổi.

Những nghệ sĩ trẻ, xưởng sáng tạo nhỏ và hoạt động thể nghiệm thường có nguồn lực hạn chế. Họ có thể góp phần tạo dựng bản sắc cho một địa điểm nhưng lại gặp khó khăn khi giá thuê tăng hoặc mặt bằng dần được dành cho các hoạt động có khả năng chi trả cao hơn.

Đây là nghịch lý của quá trình tái sinh đô thị bằng văn hóa.

Nghệ sĩ khiến một nơi trở nên hấp dẫn. Sức hấp dẫn thu hút đầu tư và khách tham quan. Giá trị thương mại tăng lên, và chính những người góp phần tạo nên bản sắc ban đầu có nguy cơ phải rời đi.

Không phải mọi hoạt động thương mại đều tiêu cực. Nguồn thu có thể giúp công trình tồn tại và phát triển.

Vấn đề nằm ở chỗ sự phát triển ấy có tiếp tục nuôi dưỡng sáng tạo hay chỉ khai thác hình ảnh sáng tạo như một lợi thế kinh doanh.

Một địa điểm có thể vẫn giữ nguyên nhà xưởng, biển hiệu nghệ thuật và lượng khách đông đảo, nhưng không còn là nơi sản xuất tác phẩm, thử nghiệm ý tưởng hay hình thành những cộng đồng mới.

Vì vậy, bảo tồn di sản công nghiệp không chỉ là bảo vệ công trình khỏi bị phá bỏ. Đôi khi còn là bảo vệ khả năng tiếp tục sử dụng không gian của những cộng đồng đã tạo nên đời sống văn hóa cho chính công trình ấy.

Hà Nội đã có những công cụ chính sách mới

Những kinh nghiệm quốc tế trở nên đáng quan tâm hơn khi đặt cạnh sự thay đổi trong chính sách của Hà Nội.

Từ ngày 1/7/2026, Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 có hiệu lực, thay thế Luật Thủ đô năm 2024.

Một điểm đáng chú ý nằm ở khoản 5 Điều 10, quy định việc tổ chức kiểm kê di sản văn hóa đối với công trình, hạng mục công trình trước khi di dời các cơ sở thuộc phạm vi điều chỉnh.

Điều này đưa yêu cầu nhận diện giá trị văn hóa vào quá trình tổ chức lại không gian đô thị.

Một nhà máy thuộc diện di dời không vì thế đương nhiên trở thành di sản. Nhưng trước khi những công trình có khả năng mang giá trị lịch sử bị thay đổi hoặc phá dỡ, việc kiểm kê có thể giúp nhận diện các yếu tố cần bảo vệ.

Luật cũng mở ra những cơ chế liên quan đến công trình có giá trị, trung tâm công nghiệp văn hóa và việc thí điểm chính sách trong một số lĩnh vực.

Ở cấp thành phố, Nghị quyết 24/2025/NQ-HĐND về tổ chức và hoạt động của Trung tâm Công nghiệp Văn hóa đưa ra những yêu cầu cụ thể.

Theo đó, tối thiểu 70% hoạt động sản xuất, kinh doanh đăng ký trong trung tâm phải thuộc lĩnh vực công nghiệp văn hóa; diện tích dành cho thương mại và dịch vụ phụ trợ không vượt quá 30%; ít nhất 10% diện tích dành cho không gian làm việc chung, hỗ trợ khởi nghiệp và ươm tạo doanh nghiệp sáng tạo.

Những tỷ lệ này hướng tới việc bảo đảm chức năng văn hóa chủ đạo, tránh nguy cơ một tổ hợp thương mại thông thường được phát triển dưới danh nghĩa công nghiệp văn hóa.

Quan trọng hơn, hồ sơ thành lập trung tâm phải xác định phương án tổ chức, quản lý – vận hành, nguồn vốn và cơ chế tài chính.

Đây là những điều kiện căn bản để một thiết chế văn hóa có thể tồn tại lâu dài.

Các quy định mới cũng mở ra những cơ chế hỗ trợ, ưu đãi đối với dự án đủ điều kiện. Tuy nhiên, không phải công trình công nghiệp cũ nào chuyển đổi thành không gian sáng tạo cũng đương nhiên được hưởng các chính sách ấy.

Khả năng triển khai phụ thuộc vào tình trạng pháp lý của tài sản, quy hoạch, mục đích sử dụng và phương án tổ chức cụ thể.

Chính vì vậy, Hà Nội không thể áp dụng một mô hình duy nhất cho mọi địa điểm.

Một khu nhà xưởng đã ngừng sản xuất, có giá trị kiến trúc và đủ điều kiện chuyển đổi sẽ đặt ra những yêu cầu khác với một nhà máy đang hoạt động hoặc một không gian đã được doanh nghiệp tư nhân cải tạo.

Từ chủ trương đến những không gian cụ thể

Việc hình thành các Trung tâm Công nghiệp Văn hóa cho thấy Hà Nội đang từng bước chuyển chính sách thành dự án.

Ngày 8/10/2026, UBND phường Hoàn Kiếm tổ chức khởi công dự án cải tạo, sửa chữa tại số 17 Nguyễn Thiện Thuật và 40 Thanh Hà, hướng tới hình thành Trung tâm Công nghiệp Văn hóa Đồng Xuân – Bắc Qua.

Theo Thông tấn xã Việt Nam, dự án có diện tích khu đất khoảng 3.862 m² và diện tích xây dựng khoảng 2.317 m².

Đây là bước triển khai đáng chú ý trong việc phát triển hạ tầng sáng tạo giữa khu vực phố cổ, nơi văn hóa, thương mại và đời sống đô thị có mối quan hệ mật thiết.

Tuy nhiên, khởi công chưa đồng nghĩa với việc trung tâm đã hoàn thành hoặc đi vào vận hành thường xuyên. Trường hợp này cũng không phải minh chứng trực tiếp về tái sử dụng di sản công nghiệp, mà phản ánh việc cơ chế phát triển trung tâm công nghiệp văn hóa đang được cụ thể hóa.

Trong khi đó, những không gian như Complex 01 hay 282 Workshop lại cho thấy một hướng phát triển khác: tái sử dụng công trình từng phục vụ sản xuất từ sáng kiến của khu vực tư nhân và cộng đồng sáng tạo.

Sức sống của những địa điểm như vậy có thể bắt đầu bằng việc một công trình cũ tìm được người sử dụng mới, được cải tạo phù hợp và hình thành những hoạt động có công chúng riêng.

Tuy nhiên, việc tái sử dụng một công trình sản xuất không đồng nghĩa công trình ấy đã được công nhận là di sản công nghiệp. Sự tồn tại của một không gian sáng tạo cũng chưa đủ chứng minh tính bền vững tài chính nếu thiếu dữ liệu về chi phí, hợp đồng và doanh thu.

Sự đa dạng ấy cho thấy Hà Nội đang có nhiều con đường phát triển không gian sáng tạo.

Nhà nước có thể đầu tư các thiết chế phục vụ công chúng. Khu vực tư nhân có thể chủ động phát triển những địa điểm phù hợp với năng lực và nguồn lực. Các mô hình hợp tác có thể hình thành khi quyền và trách nhiệm giữa các bên được xác định rõ ràng.

Điều quan trọng không phải mọi không gian đều có cùng chủ sở hữu hay cách quản lý, mà cơ chế vận hành phải phù hợp với giá trị và chức năng của từng nơi.

Giữ nhà xưởng thôi chưa đủ, cần giữ cả những người làm nên lịch sử

Có một phần di sản thường ít xuất hiện trong các hình ảnh giới thiệu dự án cải tạo công nghiệp: đời sống của những người từng làm việc tại nhà máy.

Những bức tường gạch, hệ mái thép và thiết bị cũ có thể trở thành chất liệu thiết kế hấp dẫn. Nhưng nếu lịch sử lao động chỉ còn được sử dụng làm phông nền thẩm mỹ, quá trình tái sinh ấy đã đánh mất một phần quan trọng của di sản.

Một người thợ từng vận hành máy móc có thể hiểu những chi tiết kỹ thuật mà bản vẽ kiến trúc không thể kể lại. Hồ sơ sản xuất lưu giữ lịch sử thay đổi công nghệ. Ký ức của nhiều thế hệ lao động phản ánh quan hệ giữa nhà máy với cộng đồng và đô thị.

Những giá trị ấy không thể thay thế bằng việc dựng thêm bảng giới thiệu hoặc trang trí không gian theo phong cách công nghiệp.

Đối với những cơ sở vẫn hoạt động, bảo vệ di sản còn gắn với duy trì kỹ năng nghề và tạo điều kiện để tri thức sản xuất tiếp tục phát triển.

Trường hợp Gia Lâm vì thế mang một khả năng đặc biệt.

Một chương trình giáo dục về lịch sử đường sắt sẽ có chiều sâu hơn nếu kết nối được hiện vật, hồ sơ và câu chuyện của những người trực tiếp làm nghề. Hoạt động sáng tạo khai thác chất liệu công nghiệp sẽ có ý nghĩa hơn nếu hiểu được kỹ thuật và văn hóa lao động tạo nên chúng.

Đó cũng là điều phân biệt một không gian di sản công nghiệp với tổ hợp thương mại chỉ sử dụng hình ảnh nhà máy cũ.

Hoạt động thương mại có thể góp phần tạo nguồn thu để duy trì công trình. Nhưng nếu phần lớn diện tích dần chuyển sang dịch vụ, nếu giá thuê khiến nghệ sĩ và nhóm sáng tạo nhỏ phải rời đi, địa điểm ấy có thể mất dần vai trò văn hóa.

Bảo vệ cộng đồng sáng tạo vì thế không chỉ là hỗ trợ những sự kiện nghệ thuật. Đó còn là tạo điều kiện để họ tiếp tục làm việc, thử nghiệm và phát triển trong chính không gian đã góp phần tạo dựng bản sắc.

Một không gian sống không thể chỉ đo bằng lượng khách

Một địa điểm đông khách có thể tạo ra hiệu ứng truyền thông lớn. Nhưng lượng khách không nói hết chất lượng và tính bền vững.

Khoảng 200.000 lượt tham quan Gia Lâm năm 2023 là dấu mốc đáng kể. Tuy nhiên, con số ấy chưa cho biết chi phí để duy trì hoạt động lâu dài, nguồn tài chính sẽ đến từ đâu hoặc những giá trị công nghiệp nào được bảo vệ khi không gian mở cửa thường xuyên.

Một công trình có thể được cải tạo đẹp nhưng thiếu tiền bảo trì sau vài năm.

Một tổ hợp thương mại có thể hoạt động hiệu quả trong khi chức năng văn hóa suy giảm.

Một cộng đồng sáng tạo có thể thành công đến mức sức hấp dẫn của địa điểm khiến giá thuê tăng, buộc chính họ phải rời đi.

Ba nguy cơ ấy cho thấy sự thiếu hụt của cách đánh giá chỉ dựa trên doanh thu, lượt khách và số sự kiện.

Thành công của một không gian di sản công nghiệp cần được nhìn nhận qua nhiều phương diện: cấu trúc và dấu tích sản xuất có được bảo vệ; công trình có đủ nguồn lực duy trì; hoạt động văn hóa có diễn ra thường xuyên; cộng đồng sáng tạo và người lao động có tiếp tục tham gia; công chúng có cơ hội tiếp cận các giá trị giáo dục và lịch sử hay không.

Với những nhà máy còn hoạt động như Gia Lâm, cần thêm một yếu tố đặc biệt: hoạt động công nghiệp cốt lõi có được duy trì an toàn và phù hợp với các công năng mới hay không?

Một không gian sáng tạo phát triển không nhất thiết phải đánh đổi bằng sự biến mất của sản xuất.

Ngược lại, nếu được tổ chức hợp lý, chính hoạt động công nghiệp có thể trở thành nguồn tri thức và chất liệu độc đáo cho giáo dục, nghệ thuật và thiết kế.

Đó là giá trị mà một công trình xây dựng mới khó có thể tái tạo.

Đánh thức di sản là mở ra một tương lai, không chỉ mở cửa một công trình

Hà Nội đang đứng trước những cơ hội quan trọng đối với các không gian công nghiệp cũ.

Một mặt, nhu cầu tái cấu trúc đô thị, di dời cơ sở không còn phù hợp và sử dụng hiệu quả quỹ đất đang thúc đẩy những thay đổi lớn.

Mặt khác, phát triển công nghiệp văn hóa, mở rộng không gian sáng tạo và tăng sức hấp dẫn của thành phố lại đặt ra nhu cầu gìn giữ, khai thác những địa điểm có bản sắc lịch sử.

Hai quá trình ấy có thể hỗ trợ nhau, nhưng cũng có thể tạo ra xung đột nếu thiếu cách tiếp cận phù hợp.

Không phải nhà máy nào cũng nên trở thành trung tâm nghệ thuật. Không phải công trình cũ nào cũng cần giữ nguyên. Và không phải cứ đưa hoạt động sáng tạo vào một địa điểm là nơi đó sẽ có tương lai bền vững.

Với những nhà xưởng đã ngừng hoạt động và có giá trị bảo tồn, chuyển đổi thành không gian văn hóa, giáo dục hoặc sáng tạo có thể là lựa chọn hợp lý.

Với những cơ sở đang hoạt động, sự tiếp nối sản xuất và tri thức kỹ thuật có thể là phần quan trọng nhất của giá trị cần gìn giữ.

Với những địa điểm đã được cộng đồng và doanh nghiệp tự tái sử dụng, sự ổn định về quyền sử dụng và điều kiện hoạt động thuận lợi có thể hữu ích hơn một mô hình quản lý áp đặt từ bên ngoài.

Chính những khác biệt ấy đòi hỏi Hà Nội phải có nhiều phương án quản trị thay vì một công thức duy nhất.

Nhà máy Xe lửa Gia Lâm cho thấy rõ thách thức của cách tiếp cận đó.

Đây vừa là địa điểm từng thu hút hàng trăm nghìn lượt khách bằng nghệ thuật và thiết kế, vừa là nơi ngành đường sắt tiếp tục sản xuất, nghiên cứu kỹ thuật và lưu giữ ký ức lao động.

Nếu một phần không gian được phát triển lâu dài cho hoạt động văn hóa sáng tạo, thành công sẽ không chỉ nằm ở số triển lãm hay lượt khách. Nó còn phụ thuộc vào quyền sử dụng, trách nhiệm vận hành, giới hạn an toàn, nguồn tài chính và khả năng bảo vệ những giá trị công nghiệp đang tồn tại.

Một mô hình phù hợp có thể cần sự phối hợp giữa đơn vị đường sắt, cơ quan quản lý đô thị, tổ chức văn hóa và cộng đồng sử dụng không gian. Nhưng hình thức cụ thể phải được xác định từ điều kiện pháp lý và thực tế, không phải bằng việc sao chép một khu sáng tạo nổi tiếng ở nước ngoài.

Đó là công việc khó hơn tổ chức một lễ hội.

Nó cũng có ý nghĩa lâu dài hơn.

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023 đã chứng minh một nhà máy có thể trở thành điểm hẹn văn hóa hấp dẫn đến mức nào. Những thay đổi trong năm 2026 đang mở ra cơ hội để thành phố đi xa hơn: từ kích hoạt những không gian trong thời gian ngắn đến hình thành các địa điểm sáng tạo có đời sống thường xuyên.

Nhưng giữa hai giai đoạn ấy còn có khoảng cách phải được lấp đầy bằng cơ chế quản lý, quyền sử dụng rõ ràng, nguồn lực tài chính và trách nhiệm đối với cộng đồng.

Một nhà máy có thể được đánh thức bằng nghệ thuật trong vài ngày. Để nó tiếp tục sống cùng thành phố qua nhiều thập niên, cần nhiều hơn một ý tưởng thiết kế đẹp.

Có lẽ, đó mới là thử thách lớn nhất của Hà Nội trên hành trình phát triển thành phố sáng tạo: không chỉ tìm ra những không gian mới cho văn hóa, mà còn tạo được những điều kiện để lịch sử, sản xuất và sáng tạo cùng làm nên tương lai đô thị.