Gần 200 cột gỗ cháy từ những ngôi nhà cổ được dựng lại trong một cấu trúc sắp đặt ngoài trời, kết nối bằng các dải thổ cẩm nhuộm màu tự nhiên. Tác phẩm “SE”, ra mắt tại Xóm Đoài ngày 17/10, cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026: trao vòng đời mới cho vật liệu cũ bằng thiết kế, nghề thủ công và sự tham gia của cộng đồng.

Toàn cảnh triển lãm sắp đặt “SE”. Ảnh: Tạp chí Người Đô thị

Tác phẩm “SE” được giới thiệu tại không gian Đoài To The West – Xóm Đoài, xã Yên Xuân, trong chuỗi hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Dự án là kết quả hợp tác giữa Tổ hợp Đoài, MÔ he Creative Hub và các nghệ nhân Hoa Tiến Brocade. Điểm đặc biệt của tác phẩm không nằm ở việc sử dụng những vật liệu mới, mà ở cách nhóm sáng tạo làm việc với những gì tưởng như đã mất giá trị sử dụng.

Gần 200 cột gỗ bị cháy, từng thuộc về các cấu kiện nhà cổ, được giữ lại thay vì loại bỏ. Những vết than hóa, phần gãy, bề mặt cháy đen và dấu vết của biến cố không được che đi.

Chính những dấu tích ấy trở thành một phần của ngôn ngữ tạo hình.

Không phục dựng, mà tạo một đời sống mới

Nguồn gốc của “SE” bắt đầu sau một vụ hỏa hoạn tại xưởng mộc của Tổ hợp Đoài.

Trong một cách xử lý thông thường, những cột gỗ đã cháy có thể được xem như vật liệu hư hỏng. Nhưng nhóm thực hiện lựa chọn giữ lại chúng như một phần của ký ức vật chất.

Các cột được dựng theo phương đứng, tạo thành một trường không gian ngoài trời. Xen giữa hệ cột là những dải vải thổ cẩm mềm, nhiều màu, chuyển động theo ánh sáng và gió.

Sự tương phản trở thành một trong những lớp biểu đạt rõ nhất của tác phẩm: gỗ và vải, cứng và mềm, đen cháy và màu sắc, đổ vỡ và kết nối.

Đáng chú ý, nhóm sáng tạo không tìm cách làm cho các cột gỗ trở lại hình dạng “nguyên vẹn”.

“SE” vì thế không phải một dự án phục dựng.

Thay vì quay lại quá khứ, tác phẩm chấp nhận những dấu vết đã xảy ra và sử dụng chính chúng để tạo ra một hình thức mới.

Cách tiếp cận này gợi ra một quan niệm khác về bảo tồn vật liệu: giá trị của một cấu kiện cũ không nhất thiết kết thúc khi công năng ban đầu của nó chấm dứt.

Gỗ cháy được “tái sinh” trong một hình thái nghệ thuật mới. Ảnh: Tạp chí Người Đô thị

Thổ cẩm trở thành chất liệu của không gian

Một lớp quan trọng khác của “SE” đến từ các dải thổ cẩm.

Hoa Tiến Brocade tham gia dự án bằng thực hành dệt và nhuộm màu tự nhiên, đưa một hệ tri thức thủ công mềm mại vào cấu trúc chủ yếu hình thành từ gỗ.

Các dải vải không chỉ đóng vai trò trang trí.

Chúng nối các cột gỗ vốn đứng rời rạc thành một chỉnh thể thị giác, đồng thời tạo thêm chuyển động cho tác phẩm.

Qua đó, hai hệ kỹ thuật vốn thuộc những bối cảnh khác nhau – nghề mộc và dệt thủ công – được đặt trong cùng một cuộc đối thoại.

Đây cũng là một điểm đáng chú ý của thiết kế đương đại.

Thay vì sử dụng thủ công truyền thống như một lớp họa tiết hay dấu hiệu nhận diện văn hóa, dự án đưa chính vật liệu và kỹ thuật thủ công tham gia vào cấu trúc của tác phẩm.

Nghề truyền thống vì thế không chỉ được “trưng bày”.

Nó trở thành một phần của quá trình sáng tạo mới.

Vật liệu cũ không bị khóa trong câu chuyện cũ

Theo các thành viên nhóm thực hiện, tác phẩm có những tham chiếu tới không gian văn hóa của người Mường và những quan niệm về sự kết nối giữa đất, trời và con người.

Tuy vậy, “SE” không buộc người xem phải đi theo một cách giải thích duy nhất.

Hệ cột cháy có thể gợi liên tưởng tới rừng cây, những cột đá, cổng làng, dấu tích của kiến trúc hay những vật thể đang mọc trở lại từ phần đã mất.

Chính sự mở này làm cho tác phẩm không biến vật liệu thành minh họa cho một câu chuyện có sẵn.

Người xem được quyền đưa ký ức và trải nghiệm của mình vào không gian.

Điều đó cũng giúp “SE” tránh một nguy cơ thường gặp khi sử dụng di sản trong nghệ thuật đương đại: biến vật liệu cũ thành một đạo cụ trang trí.

Ở đây, lịch sử của vật liệu vẫn hiện diện rõ ràng.

Nhưng nó không ngăn vật liệu bước vào một ý nghĩa mới.

Công chúng không chỉ đứng ngoài tác phẩm

Trong chương trình ra mắt, người tham dự còn được trải nghiệm nhuộm vải bằng các nguyên liệu tự nhiên như vỏ cây, lá rừng và củ hoàng đằng; tiếp xúc với thực hành thủ công của cộng đồng Thái và trải nghiệm âm thanh chiêng Mường.

Cách tổ chức này khiến “SE” không dừng ở một tác phẩm để quan sát.

Công chúng được tiếp xúc với chính quy trình tạo ra chất liệu, màu sắc và những tri thức thủ công đứng phía sau không gian.

Đây là một khác biệt quan trọng.

Trong mô hình triển lãm truyền thống, người xem thường xuất hiện sau khi tác phẩm đã hoàn tất.

Ở “SE”, quá trình sáng tạo được mở ra một phần để người tham gia có thể trực tiếp trải nghiệm.

Qua đó, ranh giới giữa tác giả, nghệ nhân và công chúng trở nên mềm hơn.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo về Thiết kế, đây là một hướng tiếp cận đáng quan tâm: thiết kế không chỉ tạo ra vật thể, mà còn có thể thiết kế quan hệ giữa con người với vật liệu, kỹ thuật và không gian.

Người tham dự lưu lại dấu ấn bằng những nét than mộc mạc lưu lại trên vải,. Ảnh: Tạp chí Người Đô thị

Một thử nghiệm về vòng đời vật liệu

Điểm đáng chú ý nhất ở “SE” có lẽ nằm ở cách tác phẩm đặt lại câu hỏi về vòng đời của vật liệu.

Một cột gỗ từng thuộc về một ngôi nhà.

Sau khi ngôi nhà mất đi, cột gỗ vẫn tồn tại.

Sau vụ cháy, nó tiếp tục mất thêm một phần hình thức và công năng.

Nhưng thay vì kết thúc ở trạng thái phế liệu, vật liệu được đưa vào một chu trình mới.

Nó trở thành nghệ thuật.

Đây không chỉ là câu chuyện “tái chế” theo nghĩa thông thường.

Nhóm thực hiện không nghiền nhỏ gỗ để tạo ra một sản phẩm khác, cũng không cố biến chúng thành vật liệu mới giống như chưa từng có quá khứ.

Dấu vết cũ được giữ nguyên.

Vòng đời mới được xây ngay trên nền của vòng đời trước.

Cách tiếp cận ấy rất gần với tư duy thiết kế tuần hoàn đang ngày càng được quan tâm: kéo dài tuổi thọ vật liệu, hạn chế việc coi những gì mất công năng ban đầu là chất thải và tìm kiếm giá trị mới từ nguồn lực đã tồn tại.

Một tác phẩm có đời sống dài hơn sự kiện

“SE” cũng không kết thúc sau lễ ra mắt ngày 17/10.

Theo thông tin sau sự kiện, không gian sắp đặt dự kiến tiếp tục mở cửa phục vụ công chúng đến hết năm 2026.

Điều này tạo cho tác phẩm một đời sống khác với nhiều công trình chỉ xuất hiện trong vài ngày của festival.

Trong khoảng thời gian đó, “SE” có thể tiếp tục trở thành nền cho hoạt động giáo dục, workshop, tham quan, đối thoại về vật liệu và những chương trình cộng đồng khác.

Giá trị của tác phẩm vì thế không chỉ nằm ở thời điểm hoàn thành.

Nó nằm ở khả năng tiếp tục tạo ra tương tác.

Đây cũng là một hướng phát triển đáng quan tâm đối với các không gian sáng tạo của Hà Nội: thay vì liên tục sản xuất những sự kiện ngắn hạn, một tác phẩm hay một không gian có thể được thiết kế để duy trì hoạt động và tạo giá trị trong thời gian dài hơn.

Một ví dụ cụ thể của Thành phố Sáng tạo

Nếu nhìn từ mục tiêu xây dựng Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, “SE” là một trường hợp nhỏ nhưng khá đầy đủ.

Có vật liệu mang ký ức địa phương.

Có nghề thủ công.

Có thực hành thiết kế đương đại.

Có nghệ nhân và nhóm sáng tạo cùng tham gia.

Có công chúng tương tác.

Và có một nỗ lực kéo dài vòng đời của không gian sau ngày khai mạc.

Điều đáng chú ý nhất không phải ở quy mô tác phẩm.

Nó nằm ở cách nhiều nguồn lực tưởng như rời rạc được đặt vào cùng một quá trình sáng tạo.

Một cấu kiện kiến trúc hư hỏng có thể trở thành tác phẩm.

Một dải thổ cẩm có thể bước ra khỏi công năng quen thuộc.

Một kỹ thuật nhuộm truyền thống có thể trở thành trải nghiệm dành cho công chúng.

Một không gian ngoại thành có thể trở thành nơi thử nghiệm thiết kế và nghệ thuật đương đại.

Đó cũng là một cách cụ thể để hiểu Thành phố Sáng tạo: không nhất thiết phải luôn bắt đầu bằng những dự án lớn, mà có thể bắt đầu từ khả năng nhìn thấy giá trị mới trong những nguồn lực thành phố đã có.

Với “SE”, gần 200 cột gỗ cháy không được đưa trở lại quá khứ.

Chúng được trao một tương lai khác.

Nguồn tổng hợp

• Tạp chí Người Đô Thị, “Nghệ thuật tái sinh từ tàn tro của nếp nhà cổ xứ Đoài”, 19/10/2026.
• Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, thông tin về tác phẩm “SE” tại Đoài To The West – Xóm Đoài.